In de keuken van de woongroep waar Julia woont met haar dochter Coco (3) staan enorme bussen linzen, rijst, pasta en grote potten kruiden. Iedereen betaalt naar draagkracht mee aan de boodschappen. Zo doet ze dat dus, rondkomen als alleenstaande moeder met een minimaal inkomen. Julia: ‘Bij het aanvragen van energietoeslag bij de gemeente bleek dat mijn inkomen onder het minimum ligt en de gemeente vroeg hoe ik dan rondkwam. Door kosten te delen dus, onder andere.’ Julia is zzp’er en verdient haar geld met het maken van films en illustraties en het geven van filmworkshops. Dat doet ze drie dagen per week; de andere dagen moedert ze. Tel bij haar zzp-opbrengsten kinderbijslag op, kinderopvangtoeslag voor twee dagen, een kindgebonden budget voor mensen met een laag inkomen en huurtoeslag, en dan lukt het allemaal nét. ‘Veel van mijn spullen vind ik op straat,’ zegt ze.
Angela raakte bijna haar dochter Imanuela (10) kwijt nadat alle zekerheden in haar leven in korte tijd op losse schroeven kwamen te staan. Ze verloor na twintig jaar haar baan in de schuldhulpverlening door een burn-out en het begin van de overgang, gecombineerd met een scheiding en gedragsproblemen bij haar twee puberkinderen. Haar ex, zegt ze, verkocht praatjes over haar bij instanties, waardoor Jeugdzorg op haar dak kwam. Dankzij steun van een vriend en omdat ze de instanties door haar werk goed had leren kennen, heeft ze het noodlot weten af te wenden. Binnenkort wordt haar dossier gesloten. ‘Mijn werkmogelijkheden zijn beperkt,’ zegt Angela, die net als Julia niet met haar achternaam in de media wil. ‘Mijn energie is nog niet op peil. Ik doe vrijwilligerswerk, en ik zorg voor mijn dochter. Dat is voor mij nu het belangrijkste.’ En ze zorgt voor haar huis, dat ze kocht in financieel betere tijden. Ze is net naar de bouwmarkt geweest voor loodgieterspullen om een lekkende wasbak te repareren. Ze gebaart hoe ze de klus gaat klaren: ‘Niet ingewikkeld, hoor, ik ga er op een kruk voor zitten en dan is het zo voor elkaar.’
flinke stijging
Julia en Angela zijn twee van de in totaal 516.668 alleenstaande moeders die Nederland in 2021 telde – 87 procent van het groeiende aantal gezinnen met één ouder. Volgens cijfers van het CBS groeide in 1999 11 procent van de kinderen op in een eenoudergezin, tegenover 16 procent in 2019. In 2021 had 23 procent van de gezinnen één ouder. Voordat het stigma van alleenstaand moederschap in de jaren zeventig begon af te brokkelen, ontstonden eenoudergezinnen vooral door het overlijden van een van de ouders. Sindsdien is het aantal gescheiden alleenstaande moeders flink gestegen, en ook het aantal moeders dat bewust koos voor het alleenstaand moederschap.
Angela werd alleenstaand moeder tegen wil en dank. Ze had al twee kinderen, trouwde opnieuw en werd tot haar verrassing op haar 45ste nog eens zwanger. Maar het huwelijk hield geen stand.
Wie over eenoudergezinnen praat, heeft het ook over armoede. Meer dan driekwart van de eenoudergezinnen in Nederland leeft op of onder de armoedegrens.
Julia’s situatie is totaal anders. Zij wilde moeder worden, haar vriend geen vader. Julia opperde de mogelijkheid dat ze moeder zou worden via een spermadonor. Haar vriend vond het prima en beschouwde het als haar project. Lang verhaal kort: nu is Coco er, zijn Julia en haar vriend nog altijd gelukkig samen, en neemt de biologische vader de vaderrol één dag per week op zich zonder verplichtingen en zonder rechten.
Tijdens een gespreksmiddag over alleenstaand moederschap in cultureel centrum Ru Paré in Amsterdam zit Julia in het panel. Ze zegt: ‘Ik ben alleenstaande moeder, maar dat is niet het hele verhaal. Coco heeft behalve mij twee mannen die belangrijk zijn in haar leven. Dat is rijkdom.’
superkwetsbaar
Dat is inderdaad rijkdom, maar wie over eenoudergezinnen praat, heeft het ook over armoede. Meer dan driekwart (77%) van de eenoudergezinnen in Nederland leeft, net als Julia, op of onder de armoedegrens, een kwart van de mensen in de bijstand is alleenstaand ouder, meestal moeder. Die armoede zorgt voor een heel scala aan problemen die veel alleenstaande moeders ‘superkwetsbaar’ maakt, volgens Eva Yoo Ri Brussaard. Ze is oprichtster en voorvrouw van de organisatie Single SuperMom, die zich al sinds 2008 inzet voor het versterken van de sociaal-economische positie van alleenstaande moeders. ‘Veel alleenstaande moeders,’ zegt Brussaard, ‘zijn overspannen en oververmoeid, maar ze gaan niet op een zeepkist staan om verandering te eisen. Daardoor raken ze geïsoleerd.’
Geïsoleerd als individuele moeder, maar ook als groep in de samenleving. Politieke partijen nemen het niet expliciet op voor alleenstaande moeders, er wordt nauwelijks tot geen beleid gemaakt dat hun positie verbetert en áls het over ze gaat, krijgen ze nogal eens de schuld van hun eigen problemen: als ze te weinig verdienen om van rond te komen of van de bijstand niet kunnen leven, moeten ze maar gaan werken, of van hun parttimebaan een fulltimebaan maken.
Single SuperMom probeert dat isolement te doorbreken. Een dagje meelopen met Brussaard, die zelf moeder werd op haar 22ste en de opvoeding alleen heeft gedaan, is een dagje razendsnel schakelen. ’s Ochtends in Amsterdam-Noord, waar de succesvolle training Durven Doen wordt gegeven door een van de vele vrijwilligers en een subsidiegever een kijkje komt nemen. Terwijl die even aansluit bij de training, voert Brussaard snel overleg over de volgende bijeenkomst, waarbij een nieuwe workshop getest gaat worden. Ze heeft ’m zelf ontwikkeld en de benodigdheden in haar thuiskantoor geprint en geplastificeerd. Haar zoon, inmiddels 19, staat vandaag in de startblokken om zijn moeder van hot naar her te rijden.
In Amsterdam-West zit een groep van zo’n 25 vrouwen klaar om de workshop-in-ontwikkeling, die gaat over de taakverdeling thuis en met de (ex-)partner, te testen. Een eerste evaluatie wordt aansluitend gedaan, en daarna door naar de laatste bijeenkomst van de dag, in Amsterdam-Zuid. ‘Dit geeft me nog steeds energie na al die jaren,’ zegt Brussaard. ‘Het enige dat ik echt lastig vind, is de financiële onzekerheid. We weten nooit hoeveel budget we volgend jaar hebben. Projecten en activiteiten voor alleenstaande moeders vallen nooit onder beleidsdoelen, het is versnipperd.’
Een paar jaar geleden voerde haar zoon Floris het woord bij een Single SuperMom-demonstratie in Den Haag, waar hij het probleem scherp samenvatte: je kunt een kind wel een laptop geven als daar in het gezin geen geld voor is, maar hoe laad je die op als vanwege geldgebrek de stroom is afgesloten? ‘Jullie geven ons cadeautjes,’ sprak hij een groepje Tweede Kamerleden aan. ‘Maar nog veel belangrijker is dat het thuis beter wordt. U begrijpt vast wel dat wij het merken als onze ouders zich zorgen maken omdat wij niet dezelfde kansen hebben als andere kinderen, ook al hebben we een fiets om op naar school te gaan. De zorgen die wij hebben, hebben we omdat armoede slecht is voor de concentratie en onze prestaties op school.’
‘Omdat ik niet op mijn mondje ben gevallen, werd ik als lastige moeder gezien. Maar ik was niet lastig, ik was niet gek, ik was ziek, en ik vocht om mijn kind niet kwijt te raken. Dat is een enorm spannende tijd geweest.’
‘Ik had gedacht dat de politiek dit onderwerp sneller op zou pakken,’ zegt Brussaard. ‘Dat ze zouden zien dat, bijvoorbeeld, al het geld dat naar Jeugdzorg gaat, beter naar een hoger inkomen voor alleenstaande moeders kan gaan. Daarmee kun je veel problemen voorkomen. Maar er gebeurt niets.’
De training Durven Doen, die al jaren wordt gegeven in een reeks steden, is de belangrijkste activiteit van Single SuperMom. In zeven bijeenkomsten worden de deelnemers begeleid bij het opbouwen van een leven dat niet alleen draait om de eindjes aan elkaar knopen en moederen, maar ook om het najagen van eigen dromen – en ontdekken wat die dromen eigenlijk precies zijn.
Een sessie bijwonen is voor buitenstaanders strikt verboden: het zijn altijd zeer persoonlijke, soms emotionele bijeenkomsten, die totaal veilig moeten zijn, zonder buitenstaanders, zeker als die pen en papier vasthouden. Angela, de moeder van Imanuela, heeft de cursus een paar jaar geleden gedaan. Nadat ze haar werk verloor, raakte ze in een neerwaartse spiraal waar ze in haar eentje niet meer uitkwam. Vooral de problemen met Jeugdzorg putten haar uit. Angela: ‘Omdat ik niet op mijn mondje ben gevallen, werd ik als lastige moeder gezien. Maar ik was niet lastig, ik was niet gek, ik was ziek, en ik vocht om mijn kind niet kwijt te raken. Dat is een enorm spannende tijd geweest.’
Tijdens de Durven Doen-cursus leerde ze binnen haar nieuwe mogelijkheden weer doelen te stellen voor zichzelf, zodat ze beter in haar vel zou zitten en zo ook een fijner thuis kon bieden aan haar dochter. ‘De cursus draait om een levenswiel, waarin je op verschillende levensgebieden aangeeft hoe belangrijk die voor je zijn en of je er genoeg in investeert.’ Het kloeke cursusboek noemt vrienden/familie, partner/relatie, persoonlijke groei, plezier en ontspanning, fysieke omgeving, carrière, geld, en gezondheid – de kinderen blijven bij Durven Doen even buiten beschouwing.
Angela: ‘Ik begon aan de cursus om mijn leven weer op de rails te krijgen.’ Dat is gelukt: uit de cursus is een praatgroep voortgekomen, ze zit in een wandel-praatgroep en doet een ochtend per week vrijwilligerswerk bij een spreekuur voor alleenstaande ouders.
Ontzettend politiek
Ook verbonden aan Single SuperMom is feminist en auteur Anja Meulenbelt, zelf ooit alleenstaand moeder van een zoon van inmiddels rond de 60. Van haar verscheen onlangs het boek Alle moeders werken al, waarin ze het opneemt voor moeders die hun zorgtaken niet (helemaal) uit handen willen geven maar hun kind of kinderen zo veel mogelijk zelf willen opvoeden. Tijdens de bijeenkomst in Du Paré zit ze naast Julia in het panel, en legt ze uit waarom zij denkt dat de politiek alleenstaande moeders compleet negeert. ‘Vrouwenissues worden als privéproblemen gezien, niet als politieke problemen.’ Onterecht, vindt ze. ‘Er zijn meer dan een half miljoen alleenstaande moeders, een op de vier zit in de bijstand, de helft leeft op of onder de armoedegrens. Ze komen daar nauwelijks uit en hebben grote kans op langdurige armoede, en dat zou geen politiek zijn? Dat is ontzettend politiek.’
Het krijgen van een kind, zet Meulenbelt uiteen, is een keuze geworden die alleen het individu aangaat. Terwijl wat ze het ‘Flintstonegezin’ noemt, waarin vader uit werken gaat en moeder thuisblijft, in de geschiedenis nooit heeft bestaan. Meulenbelt: ‘Er is nooit zo’n scherp onderscheid geweest tussen taken die je doet voor thuis en taken die je doet voor de maatschappij, dat liep altijd veel meer door elkaar heen, zowel bij mannen als bij vrouwen. Door industrialisatie en kapitalisme veranderde dat: sindsdien is er een werkvloer en een thuisfront. En de politiek houdt zich alleen met de werkvloer bezig. Je kind zien ze als je individuele zorg.’
geldoorlog
Momenteel komt dat kapitalisme werkhanden tekort, en wordt er een beroep gedaan op parttime werkenden, vooral vrouwen, om fulltime aan de slag te gaan. D66 en VVD werken, met steun van een Kamermeerderheid, een plan uit om een bonus uit te keren aan mensen die fulltime gaan werken. Julia ziet het niet voor zich. Voor haar is het sowieso passen en meten als zzp’er met toeslagen. ‘Als het goed gaat, kan ik een buffertje opbouwen, maar dan kom ik weer niet in aanmerking voor kortingen met de stadspas. Kan ik dan straks als Coco iets groter is wel zwemles voor haar betalen, of een sportclub? En mijn inkomen wisselt, waardoor ik voortdurend in de gaten moet houden op hoeveel toeslagen ik recht heb.’
Wat vaak knaagt, is wat ze het stigma noemt dat kleeft aan parttime werkende moeders. ‘Soms voelt het toch alsof ik te weinig werk. Als je niet fulltime werkt, ben je een prinsesje, dat wordt je toch wijsgemaakt. Wat ik zou willen, is wat meer waardering en respect voor vrouwen die keihard hun best doen om mensen groot te brengen.’
‘Als je schulden te groot zijn, beland je door de wet in een geldoorlog waar je bijna niet meer uitkomt. Dat moet anders.’
Julia pleit voor een basisinkomen voor iedereen om armoede te bestrijden, terwijl Anja Meulenbelt in haar boek een dertigurige werkweek voorstaat tegen een salaris waarvan je kunt leven. Zo’n werkweek stimuleert stellen met kinderen de taken eerlijker te verdelen en maakt het alleenstaande ouders makkelijker zorg en werk te combineren, maar het geeft volgens Meulenbelt ook een ander signaal. ‘Voor kinderen zorgen is belangrijk werk. Waarom zouden we dat niet zelf doen? We besteden het onderhouden van vriendschappen of familiebanden toch ook niet uit? Waarom de zorg voor onze kinderen dan wel?’
Angela, met haar jarenlange ervaring als schuldhulpverlener, breidt het wensenpakket nog wat uit. ‘De schuldenwet moet anders, met al die incassobureaus die op je dak komen en enorme kosten rekenen.’ Het kan zo makkelijk gaan, zag ze: een keer een krediet nemen, een keertje de huur niet betalen vanwege ziektekosten of een vliegticket om de begrafenis van een familielid overzee bij te wonen, je een keer laten verleiden tot wat snel geld verdienen via louche figuren. Angela: ‘Als je schulden te groot zijn, beland je door de wet in een geldoorlog waar je bijna niet meer uitkomt. Dat moet anders.’
Trouwen met jezelf
Dat werk en zorg nog nooit in de geschiedenis zo gescheiden zijn geweest als nu, raakt ook direct aan het isolement van alleenstaande moeders. Single SuperMom zet daarom naast de cursussen ook in op activiteiten om vriendschappen en een kennissenkring op te bouwen, gewoon eens lekker stoom af te blazen of een middag helemaal met jezelf bezig te zijn. Zo’n bijeenkomst was bijvoorbeeld ‘Trouw met jezelf’. De massatrouwerij van een paar dozijn opgedofte vrouwen vond plaats in een buurthuis in Amsterdam Nieuw-West. Voor de gelegenheid hing het vol met roze ballonnen, waren de stoelen versierd en was er een lunchbuffet aangericht.
Na de massaceremonie zonder omhaal, die vooral een toespraak was waarin de vrouwen op het hart werd gedrukt behalve de liefde voor hun kroost ook de liefde voor zichzelf warm te houden, was het feest. Tafels aan de kant, DJ aan de bak en in no time stond de dansvloer vol met een bonte mix aan vrouwen met roots over de hele wereld te swingen op muziek uit evenzoveel windrichtingen.
Verantwoordelijkheidsgevoel
Julia heeft aan netwerk geen gebrek. Ze heeft de vijf anderen in haar woongroep, haar vriend, vrienden en mensen met wie ze werkt. Maar toch, het alleenstaand moederschap kan diep eenzaam zijn. Wat haar vooral heeft aangegrepen, vertelt ze terwijl Coco op de grond speelt in de zon die de woonkamer binnenvalt en genoeg verwarmt om niet te hoeven stoken, waren de eerste nachten na Coco’s geboorte, alleen met z’n tweetjes thuis. ‘Een gigantisch verantwoordelijkheidsgevoel overviel me,’ herinnert ze zich. ‘En de borstvoeding ging niet zo soepel in het begin en dat geeft stress want je kind valt af en je denkt dat ze overal aan dood kan gaan.’
Die nachten hebben haar geïnspireerd een film te maken over de eerste nachten van verse alleenstaande moeders. Het filmen zit erop, de montage is bijna af. In haar film hangt er een spiegel tegenover het bed van de moeder, waarin ze zichzelf ziet zitten terwijl ze borstvoeding geeft. Een huilende alleenstaande moeder midden in de nacht.
Haar vriend en vrienden hadden haar destijds op het hart gedrukt dat ze altijd kon bellen als er iets was, maar dat deed ze in die nachten nooit. ‘Ik belde nog liever 112 dan m’n vriend. Ik moet en kan dit alleen, zo’n gevoel zat erachter. Op een nacht was Coco wat benauwd en ik was zo bang dat ik met haar in de buggy op de nachtbus naar de huisartsenpost ben gegaan. Niets aan de hand, natuurlijk. Eenzaam was het, maar ook magisch.’
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.