Ata Kandó (Boedapest, 1913)
Op de eerste verdieping van een keurig gestoffeerde serviceflat in Bergen (N-H) staat de voordeur wijd open. Ik klop, ik roep, maar er komt geen antwoord. Ik trek mijn schoenen uit, zoals het briefje op de deur verzoekt, en loop naar binnen.
In een piepklein keukentje staat een vrouwtje zo teer als het blad van een papaver. Kromgebogen over het aanrecht prutst de bijna honderdjarige fotografe Ata Kandó een drankje met bessenlikeur in elkaar. ‘Mevrouw Kandó,’ zeg ik tegen haar, ‘ik kom voor het interview.’
Ze kijkt over haar schouder en antwoordt: ‘Ik versta u niet hoor.’
Ik wijs naar de twee Dalmatische honden die ik heb meegenomen. ‘Mogen zij uw kamer in?’
Fotografe Ata Kandó, geboren in 1913 in een joods-intellectueel gezin in Boedapest, is behalve hartstochtelijk fotograaf een groot dierenliefhebster. Ze heeft zich haar leven lang ingezet voor dierenwelzijn en bestrijding van dierenleed. Een van haar beroemdste reportages gaat over de walvisvangst voor de kust bij Peru en dateert uit de tijd dat Greenpeace nog moest worden uitgevonden. In het fotoboek The Living Other (2008) stelt ze samen met ­Sacha de Boer en Diana Blok de ‘dierverknoeiing’, zoals ze dat boos noemt, aan de kaak. Een groot affiche van Marianne Thieme siert een deur van haar flat. Ik heb gegokt dat Ata Kandó gelukkiger wordt van dieren dan van bonbons of bloemen. Ik wijs nog een keer naar de honden, herhaal mijn vraag. Maar Ata Kandó zegt: ‘Ik kan u niet zien.’
De laatste jaren is haar zicht sterk afgenomen. Acht jaar geleden maakte ze haar laatste foto. Nu ziet ze haast niets meer. De boeken van haar grootvader, vader en moeder (respectievelijk wiskundige, historicus en vertaalster van Scandinavische literatuur) in de kast, de tientallen grote en kleine foto’s aan de muur, de afdrukken in haar archief, brieven: ze kan ze niet meer vinden, niet meer zien, niet meer lezen. Voor een normaal mens is dat al erg, maar voor een fotografe als Ata Kandó, voor wie fotograferen gelijkstaat aan leven, is dat een tragedie van niet te bevatten omvang.
Daarbij komt: er liggen nog zoveel onvoltooide projecten op de plank. Zoals een fotobiografie over Jack London, een van haar lievelingsschrijvers, wiens spoor ze volgde toen ze tussen 1979 en 1999 bij haar zoon Thomas in Californië woonde. En er is het boek over haar familie in Hongarije dat ze wil samenstellen. Misschien kan een nieuwe experimentele lasertechniek haar helpen. ‘Dat ik in ieder geval weer kan lezen. Misschien lukt dat wel!’
Avontuurlijker dan Ed
Op 1 september krijgt Ata Kandó de Noord-Hollandse Cultuurprijs. Drie dagen later opent de tentoonstelling Old Dreams, New Dreams in Museum Kranenburgh in Bergen. Op die expositie is een overzicht van haar werk te zien naast dat van de jongere fotograaf Hellen van Meene. Speciale aandacht gaat uit naar Kandó’s destijds als scandaleus geïnterpreteerde serie Droom in het woud uit 1957, een sprookjesachtig beeldverhaal met haar eigen, af en toe half blote kinderen in de hoofdrol. Op zondag 15 september wordt haar verjaardag in het museum gevierd. Haar echte verjaardag is twee dagen later, op 17 september. Dan wordt ze een eeuw oud en is er een bescheiden feestje met de burgemeester van Bergen beneden in de verzorgingsflat.
Het is vooral door toedoen van de Nederlandse fotograaf Koen Wessing dat ik bij Ata Kandó ben. ‘Je moet naar Ata.’ Dat zei Wessing in 2008 tijdens een interview dat plotseling werd afgebroken omdat hij ziek werd en met een ambulance moest worden afgevoerd. Ik had Wessing gevraagd naar zijn stage lang geleden bij fotograaf Ed van der Elsken. Ik dacht dat de geëngageerde reportages die hij in de jaren zeventig in Latijns-Amerika maakte, geïnspireerd waren door Van der Elsken.
Wessing (1942-2011) was bruusk opgeveerd. ‘Nee,’ zei hij. ‘Ed was heel gedistantieerd. Het ging bij hem om licht en ruimte – en toevallig veroorzaakten de onderwerpen die hij fotografeerde in die tijd schandaal: zuipen, vrijen, roken en hangen. Ik heb veel meer geleerd van zijn toenmalige vrouw, de Hongaarse fotografe Ata Kandó. Zij was veel avontuurlijker dan Ed. Van Ata leerde ik dat je geen cent hoeft te bezitten, dat je je kinderen kunt oppakken en meenemen op reis door de wereld, omdat jij in je hoofd hebt gezet dat je iets schitterends gaat maken.’ Ata Kandó inspireerde Wessing zo dat hij naar Chili en Nicaragua trok toen de junta daar huishield en met zijn dochtertje van één door China zwierf toen niemand dat nog deed. Kijk naar de mensen, leerde ze hem. Leef je in, maak contact.
In Nederland is Ata Kandó vooral bekend als ‘de vrouw van Ed van der Elsken’, met wie ze vier jaar samen was en van wie ze in 1954 scheidde. Als fotograaf brak ze in 1956 door met een reportage over voor de communisten gevluchte Hon­garen aan de grens met Oostenrijk. Cas Oorthuys, Van der Elsken – geen van hen durfde in die dagen naar kruitvat Hongarije af te reizen. Maar Ata Kandó ging, samen met fotografe Violette Cornelius, die ze kende van de geëngageerde GKF (de Gebonden Kunsten Federatie). Het tweetal legde, verkleed als Rode Kruis-zusters, de ontreddering van het land van nabij vast. Hun Rode Boekje zonder Naam werd een doorslaand succes. De opbrengst, het voor die tijd astronomische bedrag van 500 duizend gulden, ging naar de vluchtelingenkampen.
Kertész, Brassaï, Cartier-Bresson
Ata Kandó draait zich om in haar keukentje en reikt naar haar rollator. Nu pas merkt ze de honden op. ‘O wat leuk, wat leuk!’ roept ze opgetogen. ‘Kutya, kutya, kutya.’ Hondje, hondje, liefkoost ze in het Hongaars. ‘Hebben ze dorst? Moeten ze water?’ Zonder het antwoord af te wachten, reddert ze een kom onder het aanrecht vandaan, vult deze en buigt moeizaam naar de vloer. Ze legt haar hand op de kop van een van honden en schuifelt dan achter haar rollator de keuken uit, naar een grote fauteuil in de woonkamer.
Met een druk op de afstandsbediening zoemt de stoel uit tot een soort ligbed. Een gehoorapparaat wordt in de oren gefrommeld. ‘Nu kan ik je horen,’ zegt ze. Maar toch moet ik zo dicht naar haar toe leunen dat mijn knieën haar heupen raken; anders kan ze niet verstaan wat ik zeg.
Dat Ata Kandó het druk heeft, is een eufemisme. Tussen alle bedrijvigheden van moeizaam foto’s uitzoeken en het inrichten en opbouwen van de tentoonstelling, komt er nog een schrijver uit Hongarije bij haar logeren om het manuscript dat hij over haar heeft geschreven voor te lezen. ‘Vier dagen lang moet de arme man me voorlezen,’ zegt ze. Haar stem schiet omhoog. ‘Zijn boek móet naar de drukker in september en ik kan niet zíen of er nog fouten in staan. Het is mijn schúld dat ik niet kan zien.’
Twee wereldoorlogen maakte ze mee, twee revoluties, de nazi’s, het communisme. Geboren in een liefhebbende grootfamilie in een van de beste buurten van Boedapest, kreeg ze een vrije opvoeding. Haar moeder verbood volwassenen om het meisje te corrigeren – want alleen zo kon de levensgeest van het kind zich in al zijn spontaniteit ontplooien. Het gevolg daarvan, zegt ze: ‘Ik spreek veel talen, maar al die talen maar een beetje. Ik doe maar wat met woorden.’ Zelfs haar naam Ata is op die manier tot stand gekomen. Bij haar geboorte heette ze Etelka, maar omdat ze dat als kind verhaspelde tot Ata, werd en bleef het Ata.
In 1932 trouwde ze met de Hongaarse schilder Gyula Kandó, die ze op de kunstacademie in Boedapest had ontmoet, en ze vertrok met hem naar Barcelona en Parijs, zoals zoveel Hongaarse landgenoten in die tijd. In Parijs ontmoette ze André Kertész, Brassaï, Henri Cartier-Bresson. Ze won bij een affichewedstrijd een fototoestel en begon te fotograferen.
In Frankrijk wachtte haar geen ‘oh-la-la’-bohémienbestaan, maar bittere armoe en knagende honger. Haar foto’s uit die tijd van vooral kinderjuffen met kinderen in Parijse parken – geen één is bewaard gebleven – kreeg ze nauwelijks verkocht. Gyula’s schilderijen vonden evenmin aftrek. Op portretten zie je haar en Gyula zienderogen vermageren. ‘Gyula en ik leefden voor de inval van de moffen op een Rode Kruis-rantsoen van één bord soep en één glas rode wijn per dag,’ zegt ze.
Toen de oorlog uitbrak, werd het echtpaar – Ata was vijf maanden zwanger van haar eerste kind – in beestenwagens naar Hongarije gedeporteerd. In Boedapest gingen ze in het verzet. Ze vervalsten persoonsbewijzen en meer. Gyula stapte met een aan onwaarschijnlijke naïviteit grenzende moed tot drie keer toe vermomd als Hongaarse fascist op treinen met bestemming Auschwitz. Aan de beboste grens met Tsjechië beval hij de treinen te stoppen en liet de Joodse gevangenen ontsnappen. De derde keer werd hij gesnapt, maar wonderbaarlijk genoeg door een oude schoolvriend. Gyula kwam er met een waarschuwing van af. In 1998, lang na Gyula’s plotselinge dood in 1967, kreeg Ata Kandó voor hen beiden de Yad Vashem-onderscheiding voor hulp aan Joden.
Na de oorlog keerde het echtpaar met inmiddels drie kinderen terug naar Parijs. In Boedapest hield het Rode Leger huis. Ata’s vurig geliefde jongere zusje Ica was in de laatste dagen van de oorlog omgekomen. Maar Gyula Kandó werd het armoedige en xenofobe leven in Parijs zo zat dat hij in 1949 terugkeerde naar zijn vaderland. Het IJzeren Gordijn sloot zich hermetisch achter hem. Ata bleef achter met de kinderen en zou hem pas in de jaren zestig weer zien.
Ata Kandó mag dan hoogbejaard zijn, haar geest is nog even kwiek en vastbesloten als toen. De woorden komen staccato uit haar mond, alsof ze geboetseerd zijn, af en klaar, maar soms niet helemaal correct. Leenwoorden uit het Frans, Hongaars en Engels dwarrelen voorbij. Als ze niet op een woord kan komen, roept ze: ‘Zie je wel: ik ben seniel.’ En als een vraag haar niet zint, zegt ze vinnig: ‘Wat zijn dat voor rare vragen?’
Ik vraag waarom zij in 1949 achterbleef in Parijs, terwijl Gyula terugging naar Boedapest. ‘Ik had een baantje,’ zegt ze. ‘Ik dacht aanvankelijk: ik kom wel na. Maar vrienden in Boedapest schreven me: “Doe wat je kunt om niet terug te komen. De situatie is hier uitzichtloos!” Ik voelde me verplicht ten opzichte van Gyula. Hij had in Hongarije geen werk. Hij leed ook daar honger. Ik dacht: kom ik hem ook nog eens opzadelen met mezelf en drie kinderen.’
Hoe kijken uw kinderen terug op dat besluit?
‘Het was heel erg voor ze om hun vader te missen. Mijn zoon Tom was acht en de meisjes zes. Lévenslang erg. Ze zagen hun vader pas weer in 1967. Toen kreeg Gyula toestemming om naar Berlijn te reizen.’ Ze herhaalt, zacht: ‘Het is een verlies voor levenslang.’
U bent opgegroeid in een beschermde omgeving in Boedapest. Toch bent u voluit de wereld ingegaan – en niet zonder gevaar. U liftte in 1956 en 1957 door Europa met de drie kinderen, u maakte reportages over de Amazone-indianen, u voer mee op een Peruaans walvisschip, woonde in Amerika, Nederland, Frankrijk, Engeland, Spanje.
‘De effecten van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust, het nazisme – mijn leven en karakter vloeien daaruit voort. Die oorlogen zorgden ervoor dat ik, en misschien alle mensen van mijn generatie, meer afstand ervaar. Ik zag gebeurtenissen als mijn lot: ze overkomen me en ik ga mee. Ik ga mee op een golf de wereld tegemoet.’
U kijkt niet lijdzaam toe op die golf. U heeft wel eens gezegd: ik neem stelling in mijn werk. Voor dieren, kinderen, bedreigde bevolkingsgroepen, vluchtelingen.
‘Dat leerde ik bij de fotografen van Magnum. Zij reisden allemaal de wereld over, stelden zich open, waren nieuwsgierig. Ik sta daar nog steeds achter. Ik heb weinig met abstracte fotografie, een been, een arm, een mooi plaatje. Ik zei het later tegen mijn leerlingen Koen (Wessing, red.) en Ad (van Denderen, red.): “Trek eropuit met je camera, jongens. Als er misstanden aan de gang zijn waar ook ter wereld – leg ze vast, laat de wereld zien wat er gebeurt en probeer er iets aan te veranderen.”’
Het contrast tussen uw beschermde jeugd in Boedapest en latere leven is groot.
‘Dat klopt. Ik heb mijn kinderen jammer genoeg nooit de vastigheid kunnen geven die ik vroeger thuis had.’ Verbaasd bijna: ‘Ik was verschrikkelijk naïef – zeker, daar komt het door. Ik liet de kinderen in Parijs soms een heel weekeinde alleen omdat ik moest werken. Belachelijk vind ik dat nu. Totaal onverantwoord. Datzelfde geldt voor het liften door Europa. Ik wil het niemand aanraden en ik wil het ook nooit meer doen. Maar ik was arm en ik zag de risico’s niet. Ik dacht: godverdikkie, mijn kinderen hebben ook recht op een mooie vakantie! En dus ging ik per autostop naar Zwitserland en Italië.’
U maakte met uw kinderen twee bijzondere boeken naar aanleiding van die reizen.
‘Mijn móóiste boeken: Droom in het woud en de Homerische vertelling Kalypso &#038; Nausikaä. Ik dacht: ik combineer die vakanties met een fotoproject. Misschien verdien ik er nog wat mee.’
Maar dat gebeurde niet.
‘Nee. Mensen vonden Droom in het woud raar! Ze associeerden het met seks. Terwijl… Hans en Grietje gaat toch ook niet over seks?’
Er valt een stilte.
Als u moe bent, mag u dat gerust zeggen, opper ik. Dan kom ik een ander moment terug.
‘Ik heb geen dag vrij,’ zegt ze. ‘Ja, in november, of misschien eind oktober. Is dat te laat? Ga dan maar door. Als u weg bent, ga ik wel slapen.’
U heeft altijd gewerkt naast het fotograferen.
‘Ik had dolgraag een paar jaar alleen maar willen fotograferen. Alleen maar dat, en niet áltijd moeten werken voor geld. Ik heb jaren meegemaakt dat ik maar drie keer in de week mijn bed zag. Ik werkte letterlijk vierentwintig uur per dag om de kinderen eten te geven en kleren voor ze te kopen. Ik werkte me kapot.’
In Parijs werkte Kandó sinds 1947 als ‘chef de laboratoire’ op het net opgerichte fotopersbureau Magnum. Robert Capa bezorgde haar het baantje. Ze drukte foto’s af van Ernst Haas, Werner Bisschof, Cartier-Bresson en ­George Roger. Ze leerde dat zwart echt zwart moet zijn, en wit wit. Dat contrasten niet té hard moeten zijn. De perfecte afdruk – daar streefde ze naar.
Na het vertrek van Guyla in 1949 bleef ze een jaar alleen met de kinderen in Parijs. Toen ontmoette ze in het laboratorium van Magnum de Nederlandse fotograaf Ed van der Elsken. Het leidde tot een huwelijk, waardoor Kandó Nederlands staatsburger werd. In 1954 gingen ze uit elkaar. ‘Ed was een probleem,’ zegt ze. ‘Hij was twaalf jaar jonger dan ik en tien jaar ouder dan mijn zoon. Het eerste anderhalf jaar ging dat goed. Maar toen ging de verliefdheid weg. Er kwamen wrijvingen tussen Ed en mijn zoon. Er gingen dingen spelen. Ed ging totaal op in zijn werk. Met mijn fotografie heeft hij zich eigenlijk nooit bemoeid. Na onze scheiding vroeg ik hem om naar de contacten van Kalypso &#038; Nausikaä te kijken en aan te strepen welke er volgens hem uit moesten. Ik kreeg ze terug zonder één enkel streepje.’
Dus ze waren allemaal goed?
Ze lacht. ‘Ed was een moeilijke man. Maar hij heeft ook mijn leven gered – om te beginnen in Parijs. Hij haalde me weg bij Magnum en bezorgde me een makkelijker baantje, waardoor ik af en toe tijd met de kinderen kon doorbrengen. Toen ik vanwege ondervoeding en uitputting een half jaar naar een sanatorium in de Pyreneeën moest, zorgde hij voor de kinderen. En hij nam me mee naar Nederland, dat ik zo rijk vond en vrij in de jaren vijftig – in ieder geval vergeleken met Frankrijk.
Ik was jaloers. Op de vrouwen die Ed óók leuk vond. Pas later, in de jaren zestig, toen ik bij de indianen in de jungle van Brazilië verbleef, begreep ik wat een belachelijk ding jaloezie is. De eerste stam die ik bezocht, was onder invloed van de missie monogaam. Bij de tweede stam, die veel verder van de bewoonde wereld leefde, heerste polygamie. Ik zag hoeveel gelukkiger de vrouwen daar waren.’
Bij de indianen heb ik er een wet voor mezelf van gemaakt: jaloezie zou niet mogen bestaan. Jaloezie is niet noodzakelijk. Toen ik dat leerde, was ik al over de vijftig.’
U bent nooit meer getrouwd na de scheiding.
‘Nee. Ik nam mezelf in 1955 voor: ik wil nooit meer trouwen. Geen man meer voor mij. Ik wil nooit meer alleen maar “de vrouw zijn van”. Ik wil een harde, zelfstandige fotograaf worden.’
Dat is gelukt. U bent zelfstandig geworden. Maar u bent wel het tegendeel van een harde fotograaf. U wekt vertrouwen bij uw onderwerpen.
‘Misschien. Zonder compassie kun je geen goede foto’s maken. Je moet begaan zijn met je onderwerp.’
Ed van der Elsken en Koen Wessing stierven jong. Uw beste vriendin Eva Besnyö is alweer acht jaar dood.
‘Iedereen is al dood, behalve ik en gelukkig mijn kinderen, kleinkinderen én achterkleinkinderen.’
Is het raar om honderd te worden?
‘Ik vind dat ongelooflijk raar. Niet te begrijpen. Ik weet ook niet hoe dat zo is gebeurd. Ik voel me helemaal geen honderd.’
Hoe oud voelt u zich dan?
‘Zestig, vijfenzestig. Alleen mijn lichaam hè, dat werkt niet mee. Mijn lichaam is veel ouder. Dat werd al oud toen ik vijfentachtig werd.’
Bladwijzer / Online bron
Picturea; Een leven in foto’s
Aan de hand van een stapel foto’s op haar schoot vertelt Ata Kandó over haar werk en leven. Haar stem is zwak, doorspekt met Engels en voorzien van Hongaarse tongval, maar haar meningen zijn scherp, het geheugen helder. Het interview werd gemaakt voor Picturea, het bedrijf dat een deel van haar archief heeft gedigitaliseerd.
Maquettes; Kandó’s dummy’s
Voor een fotoboek ter wereld komt, maakt een fotograaf een dummy waarin wordt geëxperimenteerd met volgorde, grootte en het samenspel met tekst. Fotohistoricus Ingeborg Leijerzapf schrijft in het blad van de Vereniging Rembrandt over twee dummy’s van Ata Kandó. Met afgebeelde pagina’s.
Ga naar vn.nl/atakando
‘Old Dreams, New Dreams’ , 3 september tot 1 november, Museum Kranenburgh, ­Hoflaan 26, Bergen. Di t/m zo 11-17 uur. Het fotoboek ‘Droom in het woud’ wordt speciaal voor deze tentoonstelling opnieuw uitgegeven, met een voorwoord van Ata Kandó’s zoon Thomas.

Lucette ter Borg

‘Zonder compassie geen goede foto’s’; SPECIAL FOTOGRAFIE

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips