Ik moest een beetje grinniken toen Nieuwsuur onlangs langsging bij PVV-senator Marjolein Faber. Of ze wilde reageren op het feit dat zowel de slachtoffers als de politie hadden aangegeven dat een 67-jarige verwarde witte man achter de steekpartij op het Groningse terras zat. De PVV-senator had eerder getweet dat ze uit betrouwbare bron had vernomen dat de dader een Noord-Afrikaanse man is. Een man die kennelijk een hekel aan bier had. Faber, die doorgaans als een bulldozer anderen de maat neemt, loopt angstig weg voor Nieuwsuur en herhaalt steeds ‘Mijn tweet klopt!’
De leugenachtige lafheid van het rechtspopulisme was voor het oog van de natie te zien. Overal op de wereld zijn rechtspopulisten nepnieuwsverspreiders. Zelfs wanneer ze dat onbewust doen en erop worden aangesproken, hebben ze niet de grootmoedigheid om hun fout te erkennen.
Dat is historisch altijd zo geweest. Menno ter Braak beschreef het al treffend in het essay ‘Het nationaal-socialisme als rancuneleer’: ‘De psychologie van den nationaalsocialistischen leugen is veel interessanter (…) want het liegen vervangt hier compleet het schipperen tusschen theoretische “waarheid” en practische noodleugen, dat de gemiddelde democratische menschen kenmerkt.’
Moeten we ons zorgen maken? Is de opkomst van het rechtspopulisme in Nederland een teken aan de wand?
schaamte over leugens
Nieuwsuur berichtte onlangs ook over een nieuw onderzoek van het Oxford Internet Institute waaruit blijkt dat ‘het aantal landen waar politici, politieke partijen en overheden zich schuldig maken aan desinformatie op sociale media in drie jaar tijd is opgelopen van 28 naar 70. Nederland hoort ook bij die 70 landen.
Moeten we ons zorgen maken? Is de opkomst van het rechtspopulisme in Nederland een teken aan de wand? Zal de waarheid een roemloze dood sterven in het politieke discours?
Volgens de Turkse journaliste en schrijver Ece Temelkuran, die het land heeft moeten ontvluchten vanwege haar kritiek op Erdogan, moeten we ons wel zorgen maken. In haar boek Verloren land: de zeven stappen van democratie naar dictatuur schetst ze de opkomst van de Turkse rechtspopulist Erdogan, als waarschuwing voor de rest van de wereld. De derde stap is volgens haar de verdwijning van schaamte over leugens. ‘Immorality is hot in the post-truth world’.
Temelkuran gebruikt treffende voorbeelden om haar punt te maken. Zoals David Hogg, een van de overlevenden van de schietpartij op een middelbare school in Florida, die in februari 2018 op CNN verscheen om te vertellen dat de schietpartij geen hoax was en dat hij geen acteur is. Door rechtse pro-Trump websites en pro-Trump-trollen op sociale media was de samenzweringstheorie dat het allemaal een hoax zou zijn om anti-wapenwetgeving door te drukken zo populair geworden, dat Hogg tekst en uitleg moest geven.
Een ander voorbeeld van Temelkuran is hoe een lid van de jeugdorganisatie van Erdogans AK partij in 2017 de leugen verspreidde dat de aarde plat is. En dat de aarde rond zou zijn een verzinsel is van het Vaticaan, Zionisten en vrijmetselaars. Pro-Erdogan media gingen vervolgens veel artikelen en items publiceren waarin ze de merites van deze theorie gingen onderschrijven waardoor het, ook mede door steun van duizenden pro-Erdogan trollen op sociale media, een legitiem standpunt werd in het publieke debat.
In het algemeen geldt dat hoe hoger opgeleid iemand is, hoe minder de kans dat hij of zij samenzweringstheorieën aanhangt.
De statistieken lijken Temelkuran gelijk te geven. Uit een recent onderzoek van Kiezerskompas blijkt dat PVV- en FvD-stemmers smullen van samenzweringstheorieën. In dat opzicht is het niet vreemd dat PVV-senator Faber vol blijft houden dat haar tweet klopt. Vermoedelijk gelooft ze dat er een cover-up-actie plaatsvindt door de politiek en de gevestigde media door te doen alsof de dader van de steekpartij geen moslim was.
Uit de enquête van Kiezerskompas blijkt dat de meerderheid van de aanhangers van die rechtspopulistische partijen bijvoorbeeld gelooft dat de farmaceutische industrie de gezondheidsrisico’s van vaccins achterhoudt of dat er een vooropgezet plan is om de oorspronkelijke bevolking van Nederland te vervangen. In het algemeen geldt dat hoe hoger opgeleid iemand is, hoe minder de kans dat hij of zij samenzweringstheorieën aanhangt. Alleen voor Forum gaat dit frappant genoeg niet op: daar geloven ook de hoogopgeleiden in samenzweringstheorieën.
opgestroopte mouwen
Toch vraag ik me af of nepnieuws, het geloof in samenzweringstheorieën of het primaat van de leugen alleen bij rechtspopulisten voorkomt. Als we uitzoomen, zien we dat de pr-industrie het manipuleren van de publieke opinie sinds de opkomst van het industriële kapitalisme tot hogere kunst heeft verheven. Tactieken die zijn ontwikkeld om de waarheid om te buigen worden toegepast in commercials, maar ook door politici van links tot rechts.
Zijn Obama en Trudeau, die in hun campagnes met opgestroopte mouwen linksige slogans zoals ‘hoop’ en ‘verandering’ verkochten maar eenmaal aan de macht doorgingen met neoliberaal beleid, minder schuldig aan leugenachtige politiek dan een Trump, Erdogan of Baudet?
Elke commercial is in essentie fake news, omdat het gericht is op het manipuleren van de voorkeur van de burger.
Voor de Tweede Wereldoorlog was de term propaganda niet besmet. De grootvader van de pr-industrie is de Amerikaan Edward Bernays (1891-1995). In zijn zeer invloedrijke boek Propaganda (1928) werkt hij uit wat de psychologie achter het ‘bewerken van de massa’ is om ‘consent’ (goedvinden) te ‘bouwen’ over een aantal kernzaken. Bernays was een progressieve man, en het principe van de kapitalistische democratie was een kernzaak voor hem. Dat hij ervoor pleit om dat principe van bovenaf op te leggen aan de samenleving – door onder andere massamanipulatie via bijvoorbeeld symbolische actie, lobby en marketing – is wellicht ironisch, maar effect had het zeer zeker. Van Nazi-Duitsland tot grote multinationals: iedereen die met pr bezig is, is beïnvloed door Bernays.
Elke commercial, of die nou voor het verkopen van shampoo of een politieke boodschap is, is in essentie fake news, omdat het gericht is op het manipuleren van de voorkeur van de burger. Soms door het verspreiden van leugens, soms door het selectief presenteren van feiten en meestal door het opzwepen van gevoelens en sentimenten. Een heel basaal voorbeeld is de tv-commercial. Een pizzareclame gebruikt bijvoorbeeld lijm en spijkers om de pizza veel sappiger en steviger te laten lijken dan die in werkelijkheid is.
https://twitter.com/engineeringvids/status/1180863416971362306?s=21
de reservoirs der latente rancune
Als we accepteren dat nepnieuws niet alleen de hobby is van de Marjolein Fabers van deze wereld, maar misschien wel een basiselement is in de moderne, wereldwijde media-samenleving, kunnen we de vraag stellen hoe we het nepnieuws van het rechtspopulisme het beste kunnen bestrijden.
Ik denk niet dat vingerwijzen effectief is. De aanhangers van Trump, Erdogan of Wilders/Baudet kunnen het misschien niet altijd even goed formuleren, maar een groot deel van de kiezers is teleurgesteld door de beloftes, oftewel het nepnieuws, van de gevestigde politieke partijen waar ze voorheen op stemden maar die hen steeds in de steek lieten.
Het is weer Menno ter Braak die misschien wel het beste antwoord heeft op de vraag hoe we nepnieuws het beste kunnen bestrijden: ‘Bevel, propaganda, leugen en constructie nu vindt men ook in de democratische samenleving, maar altijd in de schaduw van critiek, gedachtenwisseling, waarheid en “tegen-onderzoek” (…) De strijd tegen het nationaalsocialisme is dan ook hopeloos, wanneer men niet leert inzien, dat de strijd in de eerste plaats moet gaan tegen de idealiseering van het ressentiment…. niet alleen onder nationaalsocialisten, maar ook onder democraten en socialisten. Een dergelijke strijd zal een geheel nieuwe tactiek eischen; men zal b.v. moeten beginnen met minder geringschattend te spreken over het “troepje raté’s”, want den omvang van de reservoirs der latente rancune kan men nooit overschatten.’
Je reactie wordt geplaatst zodra deze is goedgekeurd. Je reactie is geplaatst.