Dankzij Blendle kun je dit verhaal ook beluisteren

Heel lang geleden is het niet dat Wopke Hoekstra de hemel in werd geprezen als de enige man in Den Haag die de oppermachtige Rutte kon verslaan. Maar na een rammelende campagne, een aantal onhandige optredens in verkiezingsdebatten en een weinig florissante uitslag verschenen de barsten in het glazuur. En sinds de onthulling dat Sywert van Lienden – lid van de CDA-programmacommissie – met zijn mondkapjesactie ‘om niet’ negen miljoen euro had opgestreken en Pieter Omtzigt met een uitgelekte notitie het CDA in zijn voegen liet kraken en vervolgens zijn lidmaatschap opzegde, kan de voormalige ‘golden boy’ in de media geen goed meer doen.

Dat bleek deze week, toen Hoekstra zich in een Zoomsessie met enkele honderden partijgenoten en een paar journalisten liet ontvallen dat hij met Omtzigt had gesproken en dat het overspannen Kamerlid ‘medische hulp’ zou overwegen. Prompt kreeg Hoekstra een golf van kritiek over zich heen, alsof hij, in een schandelijke poging tot karaktermoord, een vertrouwelijk medische dossier op tafel had gegooid.

Menigeen zal zich hebben afgevraagd waarom het overspannen Kamerlid niet in de zon is gaan wandelen, in plaats van zijn woede vast te hameren in een half boekwerk van 76 pagina’s.

Terwijl iedereen die er even over nadenkt zou kunnen weten dat Omtzigt zélf heeft verklaard overspannen thuis te zitten, en zélf onlangs heeft besloten zich voor de komende maanden officieel ziek te melden, waardoor een verklaring van een arts een simpele arbeidsrechtelijke verplichting is.

Was het onhandig van Hoekstra? Ja. Was het een schandelijke schending van de privacy? Nee. Maar toen was het kwaad al geschied.

weldoordachte, systematische kritiek

Veel brisanter voor het CDA dan de veelbesproken opmerking over ‘medische hulp’ was uiteraard de uitgelekte notitie. Menigeen zal zich hebben afgevraagd waarom het overspannen Kamerlid niet in de zon is gaan wandelen, in plaats van zijn woede vast te hameren in een boekwerk van 76 pagina’s. Maar zo zit Omtzigt zelfs tijdens een burn-out niet in elkaar. Het memo staat vol weldoordachte, systematische kritiek op het functioneren van de partij in de aanloop naar de verkiezingen, maar ook vol persoonlijke verwijten over de hetze die binnen het CDA tegen Omtzigt achter de schermen zou zijn gevoerd.

Uit de top van de partij hoorde ik van de week dat verschillende partijgenoten die in het stuk met name worden genoemd, soms met tranen in de ogen hadden verteld dat niet klopt wat er over hen geschreven staat. Maar toen lagen hun namen al op straat en werd de indruk nog eens versterkt dat de afgelopen tijd binnen het CDA een systematische ‘fluistercampagne’ tegen Omtzigt gaande zou zijn geweest.

Vanwege zijn onvermoeibare inzet om de toeslagenaffaire aan het licht te brengen groeide Omtzigt uit tot volksheld.

Het is ongetwijfeld waar dat het vaak eigengereide, koppige optreden van Omtzigt weerstand wekte in de partij. En het Kamerlid zelf zal zich bij tal van gelegenheden – terecht – tegengewerkt hebben gevoeld, om te beginnen uiteraard toen hij in 2012, na negen jaar in de Kamer, aanvankelijk niet op de lijst werd gezet maar zich terug wist te vechten met een voorkeursactie van sympathisanten. Maar bewijzen voor een systematische, vanuit de partijtop gedirigeerde campagne tegen Omtzigt in de afgelopen periode zijn nog door niemand geleverd.

De hardnekkige verhalen over de fluistercampagne werden het afgelopen jaar aangeblazen terwijl de populariteit van Omtzigt vooral buiten de partij tot grote hoogte steeg. Vanwege zijn onvermoeibare inzet om de toeslagenaffaire aan het licht te brengen groeide hij uit tot volksheld, en werd het CDA, vanouds een machtspartij en een symbool van de gevestigde orde, de gebeten hond. En kon het gebeuren dat iedere snipper kritiek van partijgenoten op Omtzigt in de buitenwereld als onderdeel van een geslepen fluistercampagne wordt uitvergroot.

doortrapt machiavellisme

Mijn ervaring is een andere. In de vele tientallen gesprekken die ik het afgelopen jaar met CDA’ers heb gevoerd, ging kritiek op het koppige, soms grillige optreden van Omtzigt steevast gepaard met grote waardering voor zijn tomeloze inzet. En waar het CDA doortrapt machiavellisme werd toegedicht, bleek het de afgelopen jaren in veel gevallen eerder om onhandigheid, toeval, onvermogen of misverstand te gaan.

Om een voorbeeld te noemen: toen Wopke Hoekstra in 2019 als kroonprins de HJ Schoo-lezing uitsprak, ging meteen het gerucht rond dat de meest besproken passage – over een migrant die met zijn zieke vrouw de spreekkamer binnenkomt, weigert de huisarts een hand te geven en vervolgens woedend het pand verlaat – zou zijn ingestoken door de geslepen oud-spindoctors Jack de Vries en Jeroen de Graaf die het profiel van Hoekstra voor de rechtse kiezer zouden willen oppoetsen. In werkelijkheid was het voorval afkomstig uit de praktijk van Hoekstra’s vrouw Liselot, en was hij er zelf mee gekomen. Was het handig? Nee, misschien niet. Maar was het een doortrapte ruk naar rechts? Evenmin.

Zo ging het de afgelopen weken andermaal toen Hoekstra zich rond de formatiebesprekingen liet ontvallen dat samenwerking met GroenLinks en de PvdA niet voor de hand lag vanwege de grote verschillen. Prompt werd geroepen dat Hoekstra de partij en het toekomstige kabinet naar rechts probeerde te dwingen. Maar in feite was het niet meer dan een onbeholpen poging om te laten zien dat hij zijn huid bij de onderhandelingen duur zou verkopen, en zit hij straks weer prima aan tafel met Jesse Klaver en Lilianne Ploumen.

Bovendien: die samenwerking lígt ook niet voor de hand, gezien het weglopen van Klaver bij de vorige formatie, en de onmiskenbare ideologische verschillen tussen de genoemde partijen. Opnieuw: was het handig? Nee, want het CDA zou er beter aan doen vast te houden aan een stabiele positie in het politieke midden, zonder de suggestie te wekken linkse partijen buiten te willen sluiten. Maar was het een keiharde ruk naar rechts? Evenmin.

De vraag is nu: weet Wopke Hoekstra het CDA nog te redden van de neergang die alom wordt voorspeld? Nadat Pieter Omtzigt zijn lidmaatschap van het CDA had opgezegd en had aangekondigd in zijn eentje verder te gaan in de Tweede Kamer, (waarna ook Sywert uit de partij stapte en rond het Binnenhof meteen werd gesuggereerd dat ze mooi samen een politieke beweging kunnen oprichten: geld genoeg voor de eerste campagne) peilde Maurice de Hond dat Omtzigt nu zevenentwintig zetels zou kunnen halen.

Maar CDA-chroniqueur Pieter Gerrit Kroeger, auteur van het recent verschenen boek Tand des tijds. Het CDA in de nieuwe eeuw en al jaren vertrouweling van Pieter Omtzigt, verklaarde van de week op de radio terecht dat zulke peilingen weinig zeggen: ook de éénpitters Rita Verdonk en Peter R. de Vries werd indertijd een monsterzege voorspeld, er is weinig meer van ze vernomen.

Als Wopke Hoekstra de partij wil redden, zou hij er goed aan doen wat minder onberaden uitspraken te doen, beter te luisteren naar kritische partijgenoten, kalm door het midden te sturen, en rustig te wachten op het terugtreden van Mark Rutte na de volgende verkiezingen. Dan komen er vanzelf weer kansen, zelfs voor het zieltogende CDA.