Hoe maken we de wereld gelijkwaardiger? Over Audre Lorde, Anousha Nzume en een infrastructuur om te luisteren.
Enthousiasme is soms moeilijk te verenigen met enthousiast verstandig leven. Als ik iets vind dat me verstandig enthousiast maakt, wil ik me er mee omringen. Dan vergeet ik duurzaam te overwegen. Een mooi gedicht? Dan negeer ik de kantoornotitie Denk aan het milieu: het moet geprint, soms meervoudig, zodat ik het niet alleen aan mijn eigen muur hang, maar het gedicht ook stiekem bij anderen op de wc kan achterlaten.
Daarom zit ik nu met een stapel flyers die de film Audre Lorde – The Berlin Years 1984 to 1992 aanprijzen. In het kleine filmhuis Lichtblick Kino in Berlijn wordt de documentaire eens per maand getoond. Dan komt de regisseur ook even langs. Ik was erbij, en na 80 minuten film en 15 minuten nagesprek zo enthousiast dat ik geen gratis borrel dronk en me toch aangeschoten gedroeg. Ik was zo bevangen dat ik een hele stapel flyers meenam.
Inmiddels heb ik iedereen die de film over schrijver en activist Audre Lorde misschien wil zien al een foto gestuurd per sms of whatsapp. Voor die foto had ik één flyer nodig. De rest is nu verspild papier.
Daarom houd ik meer van mensen dan van spullen. Mensen kun je misschien misbruiken, teleurstellen en moe maken, maar je kunt ze niet verbruiken of verspillen.
Van mensen die indruk op je maken, word je stil. Van spullen die indruk op je maken, wil je meer. Misschien maken we daarom producten van de mensen die indruk op ons maken. Als ik Lorde lees, raak ik stil van haar stem maar haar boeken wil ik bezitten.
Lorde spoort me aan om de flyers te verspreiden. Dat wil ik zorgvuldig doen, zodat ze niet in de prullenbak belanden. In de film spreekt Lorde een groep jonge Duitse vrouwen toe. Het merendeel is wit. Ze zegt: ‘Ik doe mijn werk. Waar ik maar kan. Maar er zijn heel veel plekken waar er niet naar mij geluisterd wordt. Maar jullie luisteren naar mij. En er zijn weer plekken waar er naar jou wordt geluisterd. Doe je werk.’
Wat deed Lorde in Berlijn? In het verlengde van haar lezingen, kwam ze vooral om te luisteren. Waarom noemen zwarte Duitsers zich geen Afro-Duitsers? Waarom denkt iedereen dat er voor de oorlog geen zwarte Duitsers waren? Haar luisteren resulteerde in een boek waarin de Afro-Duitse identiteit besproken werd, Farbe bekennen (Kleur bekennen), en inspireerde onder meer de ADEFRA beweging (voor ‘Schwarze deutsche Frauen und Schwarze Frauen in Deutschland’). Langzaam maar zeker werd racisme bespreekbaar, en niet alleen als ‘iets wat in Zuid-Afrika bestaat en hier niet’.
Lorde’s luisteren deed me denken aan het pleidooi van de Indiase professor Gayatri Spivak, vorige week in Utrecht. Spivak was voor twee dagen in Nederland en sprak op het denkfestival Thinking Planet. Hoe maken we de wereld gelijkwaardiger, was de belachelijk simpele wens en belachelijk moeilijke vraag die besproken werd.
<q class="pull-left">Aan het einde van een lezing in Berlijn, zo is in de film te horen, stuurde Lorde de witte vrouwen uit de zaal.</q>
Spivak benadrukt dat gelijkwaardigheid begint met de bereidheid om aan beide kanten, om aan alle kanten – want de wereld biedt te veel diversiteit voor een tweegesprek, zoals oost versus west of arm versus rijk – over en weer te leren. ‘Mensen luisteren te weinig.’ En dat luisteren moet veel verder gaan dan het horen van de algemene mening van een groep, of de stem van een volk. Je moet niet alleen de ander als groep kunnen horen, maar ook de ander als individu verstaan.
De uitspraak “they are all nice”, stelt Spivak, is racistisch. Als alle mensen iets zijn, zijn ze in ieder geval geen individu.
‘Het is niet alleen van belang dat mensen een stem vinden. Meestal hebben mensen die al. Van belang is dat we de systemen ontmantelen die deze stemmen doen verstommen.’ vulde de Rwandees-Belgische politicoloog Olivia Rutazibwa aan.
‘We need an infrastructure to listen’, sluit Spivak af.
Lorde probeerde zo’n infrastructuur te ontwerpen. Ze verkeerde liever in klein gezelschap waar er onderling werkelijk naar elkaar geluisterd werd, dan voor een groot publiek waar je de kans lijkt te hebben op meer bereik, maar het bereik misschien minder intens is. Als tien mensen zich werkelijk engageren, voelen zij de energie om ieder ook tien mensen te bereiken.
Aan het einde van een lezing in Berlijn, zo is in de film te horen, stuurde Lorde de witte vrouwen uit de zaal. De Afro-Duitse vrouwen waren nog nooit alleen met elkaar geweest. Er waren (en zijn) altijd witte mensen bij. Het was tijd om met elkaar te kunnen praten op een manier waarop kleur er wél toe deed, maar je je niet onderscheidde.
Het mooiste was misschien nog wel dat Lorde mensen weg kón sturen. Er zijn veel plekken die zo homogeen zijn, dat er niemand weg te sturen valt – tenzij je voor een lege zaal wilt komen te staan.
Tussen mijn overschot aan filmflyers zit nog één andere flyer, van de <a href="http://audrelordeberlin.com/">virtuele stadstour</a> die regisseur Dagmar Schultz heeft opgezet. Online kun je alle plekken in Berlijn bezoeken die voor Audre Lorde en haar werk belangrijk waren. Ik klik de tour meerdere keren door, onbeschaamd gretig; online wandelen is duurzaam.
In Nederland verscheen ondertussen Hallo witte mensen van Anousha Nzume. Volgens mij is het een boek om te hebben en een stem om stil van te worden.

Simon(e) van Saarloos

We hebben een infrastructuur om te luisteren nodig

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips