Roman / Grimmige roman van Hannah Bervoets
Je let even niet op, je aandacht was bij een zeldzaam mooie roman van over de landsgrenzen of een lijvige biografie, en floep, Nederland heeft er in een vloek en een zucht een gróte schrijver bij. Zo wil de flaptekst van Hanna Bervoets’ nieuwe roman ons tenminste laten geloven. Deze zin is karakteristiek voor hoe succes tegenwoordig gezien wordt: ‘Haar columns voor Volkskrant Magazine, gebundeld in Leuk zeg doei, behoren tot de best gelezen van Nederland. Bervoets’ laatste roman Lieve Céline wordt momenteel verfilmd en werd bekroond met de Opzij Literatuurprijs 2012 voor het beste boek van een Nederlandse schrijfster.’ Van dit leep opgestelde signalement blijft hangen: best gelezen columniste, verfilmde en bekroonde roman. De subtekst luidt: ontmoet Hanna Bervoets (1984), een ster.
Dat ragfijn geconstrueerde beeld wordt bevestigd door de vele interviews met haar, die (uit het oogpunt van human interest) nooit tegenvallen, want de licht-excentrieke single Bervoets lijdt een uitermate bruikbaar leven voor menig interviewer op zoek naar ‘best raar’, zo niet ‘goed gek’.
Serieuze aandacht voor haar boeken is er beduidend minder, ze moet het vooral stellen met een waaier aan kleine recensies. Geen wonder, ze debuteerde met literatuur light: de van merknamen en liedjes zwangere roman Of hoe waarom. Waarvoor ze – teken van deze DWDD-geïnfecteerde tijden – uitgeroepen werd tot ‘Debutant van het Jaar 2009’. In Lieve Céline (2011) verlegde ze de koers al wat: de hoofdpersoon is een zielig meisje uit een zogeheten kansloos milieu te Amsterdam-Noord, ‘laagbegaafd’ wordt ze genoemd. Dat sociale element bracht de Opzij-jury (‘beste boek van een Nederlandse schrijfster’) kennelijk in extase, want Bervoets’ literaire verdiensten kunnen we hier uit piëteit beter ongewogen laten.
Sprong vooruit
Literatuur gedijt bij wonderen en daarom is het onverstandig om al te vroeg afscheid van een aanstormende schrijver te nemen, ook al waren de eerste literaire schreden niet inspirerend. Tommy Wieringa houdt zijn wankele jeugdwerk Dormantique’s manco (1995) en Amok (1997) sinds zijn overstap van uitgeverij In de Knipscheer naar De Bezige Bij strikt uit de publiciteit en doet het daarmee voorkomen of zijn loopbaan met het succes van Alles over Tristan (2002) begon. Maar zonder vallen en opstaan gaat het niet, behalve in gelikte marketingsprookjes.
Op grond van Bervoets’ eerdere werk was de inktzwarte, postapocalyptische roman Alles wat er was niet te voorspellen geweest. Bervoets tapt nu inhoudelijk uit een aanmerkelijk grimmiger vaatje, toont thematisch een wijdere blik en houdt strakker de regie in haar benauwende romanuniversum. Een behoorlijke sprong vooruit dus, waarmee ze wat mij betreft de literatuur light vrijwel achter zich laat.
Fokking lief
In Alles wat er was kijken we mee met de jonge televisieredactrice Merel, die met een troepje lotgenoten in de val zit in een schoolgebouw. Mannen, vrouwen en een kind. Ze waren daar, zo komen we geleidelijk aan te weten in dit fragmentarisch vertelde verhaal, voor de opnamen van een wetenschapsprogramma. Maar na ‘de knal’ zijn ze beland in wat in de eerste zin eufemistisch ‘de nieuwe situatie’ wordt genoemd. De hoofdstukken in deze roman zijn vernoemd naar genummerde dagen – om het uitzichtloze wachten op het einde aan te geven.
Bervoets heeft, bij wijze van compositie, die hoofdstukgewijze dagen dooreen gehusseld en aldus geschud opgedist, zodat haar vertelling een a-chronologisch karakter krijgt en de desoriëntatie van de personages voelbaar wordt. Bovendien wordt in het vertelde de scheiding tussen waan en werkelijkheid steeds diffuser door het lijden van de personages en hun gedwongen vasten (er is nauwelijks voedsel in de school). Ook omdat we passages voor de kiezen krijgen vol hallucinante dromen en gefantaseerde (relationele) situaties uit het leven zoals het had kunnen plaatsvinden als er geen ‘knal’ was geweest.
Toch wordt Alles wat er was nergens complex of anderszins intrigerend om te lezen. Dat komt door de uiterst armoedige woordkeuze, het onder jongeren en hip volk vigerende smurfentaaltje van alledag dat slechts gericht is op mededeelzaamheid. Iemand schrijft in een brief: ‘echt fokking lief’ en ‘wat de fuck echt’. Ook al spreken sommige mensen wellicht in het ‘echte leven’ zo, in een roman moeten personages meer etaleren dan wezenloos gestamel om te kunnen boeien.
Rampspoed
Dat wat vermoedelijk suspense moet brengen in Bervoets’ roman is curieus genoeg de in dat stervenshuis toch niet meest urgente vraag wie van de zeven mensen in dat schoolgebouw het zware, psychebedarende medicijn Halopax gebruikt. Een lege verpakking is gevonden en Merel weet dat wie dit goedje niet kalmpjes afbouwt, een gevaar voor zijn of haar omgeving kan worden. Onplezant natuurlijk, maar is het niet erger dat buiten een grijze mist wacht, het internet en de treurbuis het niet meer doen, van de buitenwereld geen teken is?
Bovendien is uit het sci-fi- en horrorgenre, waaruit Bervoets deze topos van zo’n gesloten veste vol overlevenden leent, bekend dat redding in die omstandigheden niet nabij is. Vaak staat er een horde, reutelende zombies buiten samen te drommen, die ritmisch beuken tegen de toegangspoorten of zich anderszins vuig toegang weten te verschaffen tot het gebarricadeerde warenhuis of de bovenste etage van een flatgebouw. Ook Stephen King-geïnspireerde films als The Mist, televisieseries als The Walking Dead en Jericho en de verfilmde Cormac McCarthy-roman De weg maken duidelijk: buiten wacht rampspoed.
Horroringrediënten
Bervoets’ roman wijkt in zoverre van dat post-apocalyptische genre af dat een element als hoop afwezig is. Merels eenentwintigste verjaardag wordt nog luister bijgezet door een feestdis: een smakelijke bloembol ‘in een verfijnde melange van Completa en gekarameliseerd in zorgvuldig ingekookte ketjap’. Ook is er door de migrant Kaylem ingezette, fijne samenzang van een nummer van de formatie U2 (‘With or without you’). Minder prettig is weer hoe een arm van het kind, dat lelijk gevallen is, eraf gesneden wordt met een broodmes. De door omstandigheden nogal eens biseksueel gerichte seks is door de knokerigheid en lege magen van de deelnemers evenmin weinig vreugdevol. Om nog maar te zwijgen over het kannibalisme dat tegen het slot in zwang raakt: ‘Leo had verwacht dat het naar kip zou smaken. Dat deed het niet, het was eerder als de cavia die hij ooit in Peru had gekregen.’ En: ‘De benen zijn nu op, maar we hebben de romp en de armen en het hoofd nog. We hebben er natte theedoeken overheen gelegd. Bij nachtvorst blijven de maden weg.’
Je zou in Alles wat er was, opgezet als Merels brief aan het ongeboren kind dat ze in haar buik zou dragen, een onderzoek-in-romanvorm kunnen zien naar wat de mens beweegt. De naakte mens wel te verstaan, ontdaan van menselijkheid, totaal onthecht van luxe en het moderne leven. Ten antwoord, bij monde van Merel, krijgen we een chemische visie op menselijke strevingen en dito geluk voorgezet. Zelfs de liefde duidt ze biologisch, met leerzame informatie over dopamine, neurotransmitters en allerhande werkzame stoffen in het atoompje dat mens heet.
Het zal allemaal wel, denk ik. Zoals ik dat ook denk over wat er nog meer omgaat in Alles wat er was. Ondanks de bruuske inzet van een scala aan horroringrediënten levert Bervoets’ roman onbewogen lectuur op.
** Hanna Bervoets. ‘Alles wat er was’. Atlas Contact 284 p., € 19,95