Goonen

Laura Kemp

Welcome to the gooniverse

Prinsjesdag

Op het oog loopt de spanning in politiek Den Haag hoog op, aan de start van het politieke seizoen. De minister van Financiën voert koortsachtige gesprekken met collega-ministers en ambtenaren. De oppositie loopt de deur plat bij premier Jetten, die hoopt op een akkoord voor Prinsjesdag. Zonder steun van een deel van de oppositie zal zijn eerste begroting stranden in de Tweede Kamer.
Hoe een deal met de oppositie eruit moet zien, en met welke partijen, is nog inzet van strijd binnen de coalitie. Het is algemeen bekend dat de VVD naar uiterst rechts kijkt, terwijl het CDA en D66 hun heil zoeken bij PRO. Ondertussen wagen politiek commentatoren zich alvast aan voorspellingen, voor het geval geen enkele oppositiepartij bereid is om bij te springen.
‘Dan is er een kabinetscrisis en per saldo ook het einde van dit experiment met een minderheidskabinet’, aldus Arjan Noorlander in Nieuwsuur.
Maar is dat wel zo?
Vrij Nederland dook in de grote dossiers en stelt vast: het kabinet beschikt nog over voldoende uitwijkmogelijkheden om 2026 zonder begrotingsakkoord te overleven.
<h5>Uitkeringen kunnen wachten</h5>
Bij de presentatie van het coalitie-akkoord joeg het kabinet direct de linkse oppositie en de bonden in de gordijnen door rigoureuze bezuinigingen op de sociale zekerheid af te kondigen. Voor zijn vertrek naar zijn vakantieadres in Zuid-Frankrijk liet FNV-voorzitter Hans Spekman in NRC een heldere boodschap achter voor Jetten. Mocht de premier op zoek zijn naar steun voor bezuinigingen op het sociale vangnet, dan zit Spekman ‘op een camping met slecht bereik’.
<blockquote>Het kabinet kan de bezuinigingen op uitkeringen moeiteloos een jaartje vooruit schuiven</blockquote>
In de Kamer is de steun niet veel groter. PRO-leider Jesse Klaver maakte bij herhaling duidelijk mordicus tegen iedere vorm van bezuinigingen op de sociale zekerheid te zijn. De rechtse partijen, die mogelijk wel bereid zijn om het kabinet aan de gewenste meerderheid te helpen in de Tweede Kamer, hebben onvoldoende zetels om de bezuinigingen ook door de Eerste Kamer te loodsen.
Op het eerste gezicht lijken de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid hiermee politiek onhaalbaar. Ware het niet dat deze pas voor later, vanaf 2028, op de rol staan. Misschien gokken de coalitiepartijen erop dat de samenstelling van de Eerste Kamer, na de verkiezingen voor de Provinciale Staten komend jaar, verandert in hun voordeel. Hoe dan ook, op de begrotingsplannen voor 2027 is het niet van invloed. Premier Jetten kan dit probleem moeiteloos nog een jaartje voor zich uitschuiven.
<h5>Eigen risico omhoog</h5>
Urgenter zijn de bezuinigingen die het kabinet heeft ingeboekt op de zorg. Minister Sophie Hermans (VVD) van VWS heeft de ondankbare opdracht om al per 2027 een miljard euro per jaar te besparen. Ze moet dit realiseren door middel van een verhoging van het verplichte eigen risico op de zorgverzekering. Hermans heeft tot 1 oktober om zowel de Tweede als de Eerste Kamer van haar plannen te overtuigen.
<blockquote>De plannen om het eigen risico in de zorg te verhogen zonder steun in de Kamer liggen al klaar</blockquote>
Voorlopig lijkt het een mission impossible. De Eerste Kamer sprak zich eerder zelfs expliciet uit tegen het plan. Toch kan een deel van de verhoging van het eigen risico ook zonder steun van het parlement doorgaan, via een zogenaamde ‘indexering’. De plannen voor dit scenario liggen al klaar op het ministerie. Andere voorgenomen bezuinigingen op de zorg kunnen, net als op de sociale zekerheid, nog een jaartje vooruit worden geschoven.
<h5>Geld genoeg (in 2027)</h5>
Het opstellen van de begroting wordt verder vergemakkelijkt door nieuwe ramingen van het Centraal Planbureau. De rekenmeesters van het CPB hebben de verwachting voor 2027 licht omhoog bijgesteld. Een paar tienden procentpunt extra economische groei betekent voor het ministerie van Financiën miljarden euro’s aan extra belastingopbrengsten.
In gewone mensentaal: het kabinet heeft het komende jaar miljarden euro’s meer te besteden dan eerder werd gevreesd. Dit geld kan worden gebruikt als smeermiddel om de oppositie te paaien, of om impopulaire bezuinigingen en belastingverhogingen een jaartje uit te stellen.
Mocht dit allemaal nog niet afdoende zijn, dan kan het kabinet altijd besluiten om de voorgenomen verhoging van de Defensie-uitgaven nog iets langer voor zich uit te schuiven. Nederland heeft zich binnen de NAVO gecommitteerd om 3,5 procent van het bbp aan de krijgsmacht te besteden, maar aan deze norm hoeft pas in 2035 te worden voldaan.
<h5>Nog meer stilstand</h5>
Aan opties om, zelfs zonder begrotingsdeal met de oppositie nog een tijdje door te modderen, heeft het kabinet dus geen gebrek. Dit ziet ook de voormalige fractievoorzitter van de VVD, Halbe Zijlstra.
‘Het komende jaar kun je nog wegkomen met uitstel’, zegt Zijlstra die zich in 2013 in een soortgelijke positie bevond. Ook toen ging het kabinet, destijds gevormd door de VVD en de PvdA, na een snelle formatie van start zonder meerderheid in de Eerste Kamer. Ook toen had het kabinet zichzelf een stevige bezuinigingsopdracht opgelegd. En ook toen achtte de coalitie het tijdens de formatie niet nodig om afspraken met de oppositie te maken voor steun in de Eerste Kamer.
Zijlstra herinnert zich hoe ze in de begrotingsdebatten na Prinsjesdag ontdekten dat ze een fout hadden gemaakt. ‘We hadden de afspraak: we gaan niets toegeven aan de oppositie’, zegt hij. Maar nog gedurende zijn inbreng werd hem duidelijk dat dat niet ging werken. ‘Ik kwam van alle kanten midscheeps klem te zitten.’
<blockquote>Het zou niemand moeten verbazen als Jetten en Yeşilgöz hetzelfde doen als de vorige twee kabinetten: niets.</blockquote>
Aan het eind van zijn betoog nodigde hij de oppositie daarom toch maar uit voor een gesprek. In de pauze volgden haastige telefoontjes. ‘Ik had Mark Rutte aan de telefoon en minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem sprak met PvdA-leider Diederik Samsom. Op een bepaald moment hebben we die telefoons nog tegen elkaar aangelegd.’
De politieke situatie is nu ingewikkelder dan toen, zegt Zijlstra. Rutte en Samsom hoefden niet te kiezen tussen een linkse of rechtse koers. Zij konden zaken doen met middenpartijen als de ChristenUnie en D66, die ideologisch tussen de regeringspartijen in zaten. Dat was makkelijker te verkopen aan de achterban.
Dat ligt nu wezenlijk anders. Een deal met PRO zal op rechts hoe dan ook worden uitgelegd als een politieke nederlaag van VVD-leider Dilan Yeşilgöz, terwijl premier Jetten aan gezichtsverlies lijdt als hij in zee gaat met JA21, de BBB of de SGP. Zolang de absolute budgetaire noodzaak om een deal met de oppositie te sluiten ontbreekt, zou het daarom niemand moeten verbazen als Jetten en Yeşilgöz ervoor kiezen om voorlopig hetzelfde te doen als de vorige twee kabinetten: niets.

Joost Bekendam

Het kabinet kan best nog even doormodderen

Column

Als het zover is, gaan mijn armharen recht overeind staan: het schatkistje bij NPO-programma First Dates wordt midden op tafel gezet. En ik zap weg omdat de discussie over wie er betaalt te stressvol is om naar te kijken. Ongemak is voor mij een ondraaglijke emotie. En toch zou ik graag meer ongemak zien in de samenleving. Want alleen zo verschuiven normen.
De ngo Follow This koopt aandelen in oliebedrijven. Ook ik bezit via hen één aandeel in Shell. Dit aandeelhouderschap geeft de mogelijkheid om over moties mee te stemmen tijdens de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering. Recent lukte het Follow This om meer dan 20 procent van de Shell-aandeelhouders te mobiliseren om voor een klimaatresolutie te stemmen. Een heuse rebellie die veel ongemak veroorzaakte tijdens de vergadering zelf en in de boardrooms achteraf. Hoe reageer je als eenvijfde van je aandeelhouders een fundamenteel andere koers eist?
<blockquote>Aan ons allen de opdracht: zap, letterlijk en figuurlijk, niet weg!</blockquote>
De kracht van dit ongemak is dat oliebedrijven zich moeten verhouden tot deze minderheid die iets aan de kaak stelt, en er vervolgens naar moeten handelen. Klimaatdoelen werden aangescherpt. Ook in de politiek zet ongemak ons aan het denken. Partij voor de Dieren, zowat gebouwd op ongemak, deed er in hun laatste verkiezingsprogramma een schepje bovenop: ‘Glazen wanden worden daadwerkelijk verplicht toegepast in delen van slachthuizen en stallen, zodat van buitenaf te zien is wat er binnen gebeurt. Hetzelfde geldt voor transportwagens.’ 
Lezers van het AD mochten via een poll laten weten of ze het ermee eens waren. 69 procent stemde: ‘Nee, want het verandert voor mij en die dieren toch niets.’ Dat valt te betwijfelen. Het is vooral een makkelijk antwoord, net zo makkelijk als wegzappen bij First Dates. Door ons voor ongemak af te sluiten en iets niet aan te gaan, als individu, bedrijf of maatschappij, verandert er niets. Juist in ongemak zit groei. Aan ons allen dus de opdracht: zap, letterlijk en figuurlijk, niet weg, maar ga ongemak, klein en groot, aan. Wie weet waar het ons brengt?
Een vliegreis opgeven voor een vakantie dichter bij huis, familie confronteren met ongewenst gedrag, je als dierenliefhebber verhouden tot het eten van vlees of salaris inleveren voor een andere baan? Allemaal ongemak waaruit iets moois kan groeien. Ongemak opzoeken zou voor politici een kerntaak moeten zijn. Er wordt weleens gezegd dat politici precies weten wat ze moeten doen om de planeet leefbaar te houden, maar dat ze niet herkozen worden als ze dat daadwerkelijk uitvoeren. Is dat wel zo? En zou het niet verfrissend zijn als politici dat ‘risico’ toch eens zouden nemen? En anders kunnen wij kiezers altijd nog zeggen: excuses voor het ongemak.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-augustus-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘de Noordzee’! Heb jij hem al in huis?5 augustus 2026</a>

Hannah Prins

Excuses voor het ongemak

Interview

Els Quaegebeur

Rutger Groot Wassink: ‘Een meerderheidskabinet met PRO was het allerbeste geweest voor het land’

MAGA

Als Watergate vandaag zou plaatsvinden zou het schandaal het nieuws hooguit twaalf uur domineren, merkte de Amerikaanse vicepresident JD Vance onlangs op. Was het grootspraak? Een poging om zijn baas te paaien, omdat deze schandalen kan doorstaan die presidentschappen in het verleden fataal werden? Of was het een sneer naar de journalistiek, die inmiddels te zwak is om ook maar één beschuldiging werkelijk te laten beklijven?
Hoe dan ook, Vance legde onbedoeld een van de fundamentele kwetsbaarheden van de democratie bloot. Wanneer iedere beschuldiging kan worden afgedaan als een partijdige heksenjacht, en iedere onwaardige of ongepaste uitlating van een politicus kan worden weggewuifd als ‘trollen,’ brokkelt de democratische controle op de macht af.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Robert Gulotty, universitair hoofddocent Politieke Wetenschappen aan de Universiteit van Chicago en Zhaotian Luo, universitair docent Politieke Wetenschappen aan dezelfde universiteit.
</div>
Binnen de politicologie werd lange tijd aangenomen dat de oppositie de laatste verdedigingslinie van de democratie vormt. Nieuw onderzoek ontkracht deze stelling. In werkelijkheid is het niet de politieke oppositie maar de eigen aanhang van de zittende machthebber die de toekomst van de democratie bepaalt. Uiteindelijk zijn zij degenen die bereid moeten zijn de democratische spelregels te verdedigen. Zij hebben de machthebber tenslotte in het zadel geholpen. En pas wanneer zij hem de rug toekeren, is verandering mogelijk.
<h3>Blinde vlek</h3>
De recente verkiezingen in Hongarije vormen hiervan een goed voorbeeld. Voormalig premier Viktor Orbán verloor niet alleen omdat zijn tegenstanders massaal naar de stembus gingen, maar ook omdat een aanzienlijk deel van zijn eigen achterban hem liet vallen. Daardoor kon de Tisza-partij van Péter Magyar de verkiezingen winnen en kwam er een einde aan Orbáns illiberale bewind.
Hetzelfde geldt voor de Verenigde Staten. Om de Amerikaanse democratie te redden zal uiteindelijk een voldoende groot deel van Trumps eigen MAGA-achterban hem de rug toe moeten keren. De toekomst ligt eerder in hun handen dan van de kiezers die in 2024 op Kamala Harris stemden. Die waren tenslotte al overtuigd van het idee dat Trump een gevaar voor de democratie vormt.
Kiezers overtuigen dat het hun eigen kandidaat is die democratie uitholt is geen eenvoudige opgave, omdat deze kiezers de uitholling van de democratie meestal niet rechtstreeks waarnemen. Wat zij wél zien, zijn onderzoeken, aanklachten, verontruste deskundigen en hoorzittingen in het Congres. Vanuit hun perspectief kan het daardoor moeilijk zijn onderscheid te maken tussen een president die voortdurend onder vuur ligt van vijandige media en politieke tegenstanders, en een president die daadwerkelijk de democratische rechtsorde ondermijnt.
<blockquote>Trumps neiging tot trollen schept de dubbelzinnigheid die democratische controle zo moeilijk maakt</blockquote>
Juist deze blinde vlek maakt Trumps neiging tot trollen zo ingrijpend. Zijn kermisachtige stijl, ironische toon en voortdurende geknipoog lijken misschien niet meer dan persoonlijke eigenaardigheden, maar ze scheppen precies de dubbelzinnigheid die democratische controle zo moeilijk maakt. Binnen ons analytische kader kan een politicus altijd kiezen voor wat wij de ‘gedisciplineerde weg’ noemen: handelen op een manier die zo min mogelijk ruimte laat voor dubbelzinnigheid en afzien van de voordelen op korte termijn die ontstaan wanneer hij iedereen bewust in onzekerheid laat over zijn werkelijke bedoelingen.
<h3>Terugkerend toneelspel</h3>
Trump doet echter precies het tegenovergestelde: hij laat het aan zijn publiek over om te bepalen of hij zijn woorden serieus meent. Die tactiek gaat terug tot zijn eerste presidentscampagne, toen hij zijn grove uitspraken op de beruchte Access Hollywood-opname afdeed als ‘<a href="https://www.politico.com/story/2017/12/12/trump-timeline-sexual-misconduct-allegations-defense-292146">kleedkamerpraat</a>.’ Ook vandaag past hij dezelfde strategie nog toe. Zo dreigt hij bijvoorbeeld Iran te vernietigen, waarna zijn medewerkers het publiek verzekeren dat zijn woorden niet letterlijk moeten worden genomen. Dit terugkerende toneelspel heeft een duidelijk effect: het wekt telkens opnieuw de indruk dat Trumps critici bewust onschuldige of overdreven uitspraken voorstellen als ernstig wangedrag. Daarmee wordt ook hun geloofwaardigheid ondermijnd wanneer zij waarschuwen voor gedrag dat wél een werkelijke bedreiging vormt.
<blockquote>Een gewetensvolle waakhond weet dat waarschuwingen hun kracht verliezen wanneer ze te vaak worden afgegeven</blockquote>
Elke keer dat dit toneelspel werkt, wordt de taak van de criticus moeilijker. Een gewetensvolle waakhond – of dat nu een nieuwsredacteur, openbaar aanklager of toezichthouder is – weet dat waarschuwingen hun kracht verliezen wanneer ze te vaak worden afgegeven. Verantwoordelijke critici leggen de lat voor de bewijslast daarom hoger, laten twijfelachtige zaken soms rusten en slaan pas alarm wanneer het bewijs bijzonder sterk is. Die terughoudendheid moet ertoe leiden dat het publiek ook werkelijk luistert wanneer zij wél waarschuwen. Maar terughoudendheid alleen lost het probleem niet op. Kiezers beoordelen namelijk niet alleen het gedrag van de president, maar ook dat van degenen die hem bekritiseren. In ons model beïnvloedt iedere beschuldiging daarom twee oordelen tegelijk: wat kiezers denken over het gedrag van de zittende president én wat zij denken over de motieven van zijn critici.
De combinatie van nepnieuws en meedogenloos trollen maken dit probleem alleen maar groter. Voorzichtige en verantwoordelijke critici zullen minder snel alarm slaan. Maar juist daardoor is de kans groter dat de waarschuwingen die het publiek wél te horen krijgt, afkomstig zijn van uitgesproken politieke tegenstanders die op wraak uit lijken te zijn. Daardoor kunnen zulke waarschuwingen makkelijker worden afgedaan als een partijdige heksenjacht. Zo ontstaat een paradox: de terughoudendheid die kritiek geloofwaardig zou moeten maken, kan uiteindelijk die geloofwaardigheid ondermijnen. De professionaliteit en zorgvuldigheid van verantwoordelijke critici keren zich daarmee tegen henzelf.
<h3>Dubbelzinnigheid als bestuursstijl</h3>
De Amerikaanse politiek heeft niet altijd zo gewerkt. In juli 1973, op het hoogtepunt van het Watergate-schandaal, zei slechts<a href="https://www.nytimes.com/1973/07/03/archives/survery-hails-press-on-watergate-role.html"> zeventien procent</a> van de Amerikanen tegen opiniepeilers dat de pers ‘het alleen maar op president Richard Nixon gemunt had.’ Naarmate het bewijs tegen Nixon zich opstapelde, verloor hij steeds meer steun, ook onder zijn eigen kiezers.
Nixon hield de eer aan zichzelf. Liever dan een onvermijdelijke afzettingsprocedure te ondergaan, trad hij uiteindelijk uit eigen beweging af. Zo hoort democratische controle te werken: kiezers vertrouwen erop dat waarschuwingen serieus en gegrond zijn, terwijl politici er alles aan doen om zelfs maar de schijn van wangedrag te vermijden, in plaats van zich achter dubbelzinnigheid te verschuilen.
<blockquote>Een zittende politicus die de democratie wil ondermijnen, kan dubieus gedrag verhullen achter ironie en provocatie</blockquote>
Wanneer kiezers politici niet langer afrekenen op zulke dubbelzinnigheid, hebben die er alle belang bij daarvan gebruik te maken. Een zittende politicus die de democratie wil ondermijnen, kan dubieus gedrag verhullen achter ironie en provocatie. Daarmee daagt hij zijn critici uit om zijn woorden serieus te nemen, met het risico dat zij vervolgens als overdreven of zelfs belachelijk worden weggezet.
Vance heeft dus gelijk dat een schandaal als Watergate tegenwoordig binnen een halve dag zou kunnen uitdoven, maar niet om de reden die hij suggereert. Het probleem is niet dat de pers te zwak of te bevooroordeeld is. Het probleem is dat een politicus die bewust dubbelzinnigheid tot bestuursstijl verheft, de betekenis van kritiek kan ondergraven door legitieme waarschuwingen af te schilderen als partijdige hysterie.
Dat betekent niet dat kiezers iedere beschuldiging zomaar moeten geloven, of dat de pers nog harder alarm moet slaan. De belangrijkste les is dat dit carnavaleske optreden niet slechts een eigenaardigheid van iemands persoonlijkheid is, maar ook een politieke strategie. De bekende slogan van The Washington Post luidt: ‘De democratie sterft in de duisternis.’ Ons onderzoek wijst op een mogelijkheid die misschien nog verontrustender is: wanneer de geloofwaardigheid van het toezicht zelf ter discussie komt te staan, kan de democratie ook in het volle licht ten onder gaan.
<div class="info-box">
Dit verhaal verscheen eerder in het Engels bij Project Syndicate. Vertaling: Menno Grootveld.
</div>

Zhaotian Luo

Robert Gulotty

Waarom populisten als Trump de pers steeds te slim af zijn

Hans Against the Machine

Ik lag te woelen. Kletsnat, starend naar het plafond, terwijl de hitte ook na middernacht maar niet wilde zakken. Waarschijnlijk deed half Nederland op dat moment hetzelfde: draaien, zweten, wakker liggen tijdens een nacht die niet meer afkoelt. En toch hoor ik niemand zeggen: dit is niet normaal. Laat staan dat iemand er consequenties aan verbindt.
Integendeel. Nog diezelfde week stond onze premier bij Holland Hydrogen 1, de waterstoffabriek van Shell op de Maasvlakte. Een foto die daadkracht uitstraalde, zo leek het: Jetten in een rode Shell-overall met gele schelp.
Wat niet werd verteld, is dat Shell zijn hele Europese portefeuille aan zonne- en windparken heeft verkocht aan TotalEnergies. Onder topman Wael Sawan ontmantelt het bedrijf al drie jaar zijn duurzame tak ten gunste van olie- en gaswinning. Want dat levert op korte termijn meer rendement op. Lachend trok onze minister-president het uniform aan van een bedrijf dat volgens hem symbool staat ‘voor de toekomst’, terwijl het bedrijf die juist in rap tempo verkwanselt.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author">hans against the machineHans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.30 april 2024</a>
<h5>Werkbezoek</h5>
Een dag eerder was Jetten op werkbezoek in Veldhoven om met boeren te praten over de impact van het stikstofbeleid. Hij toonde begrip voor hun protesten, onderstreepte dat zijn landbouwminister ‘maatwerk’ moet leveren en dat daar 20 miljard euro voor wordt uitgetrokken. De politie vond het ondertussen de moeite niet om de tractoren van demonstrerende boeren van de snelweg te halen. Demonstratierecht. Zij wel. Klimaatdemonstranten van Extinction Rebellion worden geregeld met waterkanonnen van de weg gespoten.
<blockquote>Het enige wat er gebeurt: we passen domweg ons verhaal aan</blockquote>
Ondertussen werd de warmste 14de augustus ooit gemeten. Bosbranden vreten eindeloze hectares natuur op, de droogte in West-Europa brengt de drinkwatervoorziening in gevaar, het zeewater warmer dan ooit. En wat gebeurt er vervolgens? We passen domweg ons verhaal aan.
De airco is en blijft daarvan het mooiste voorbeeld. Een ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat schreef deze week in ESB dat onze afkeer van airco’s onterecht is. Met een investering van 3500 euro koel je twee kamers waardoor de arbeidsproductiviteit stijgt. Bovendien hadden door diezelfde airco de naar schatting 20 duizend doden door Europese hittegolf in juni kunnen worden voorkomen.
<h5>principieel gewauwel</h5>
Allemaal waar. Aanpassing aan omstandigheden levert op korte termijn altijd wat op. En dat past dan weer precies bij wat minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat in mei al zei, tijdens de presentatie van de nationale klimaatadaptatiestrategie: de afgelopen jaren ging alle aandacht uit naar het verminderen van uitstoot en veel te weinig naar aanpassing. Hij zei het niet, maar hij dacht ondertussen vast: leuk hoor, al dat principiële gewauwel over het terugbrengen van de uitstoot van broeikasgassen, maar hoe leg ik dat uit aan onze industriële vrinden? En we hebben het er al helemaal niet over dat er een grens zit aan adaptatie, en dat ondertussen complete ecosystemen naar de vernieling gaan.
<blockquote>Het lijkt erop dat we het hebben opgegeven. Dat we simpelweg accepteren dat de schade groter wordt</blockquote>
Het lijkt erop dat we het hebben opgegeven. Dat we simpelweg accepteren dat de schade groter wordt. Dat is ook verleidelijk. Adaptatie is makkelijker te financieren dan mitigatie, ook met publiek geld. Het is concreet: een dijk en een airco zijn zichtbaar, terwijl je de gevolgen van emissiereductie pas over dertig jaar ziet.
Aanpassen vraagt bovendien geen gevecht met gevestigde belangen. Niemand hoeft nog de schijn op te houden dat waterstof snel duurzaam wordt, of dat de stikstofdoelen ooit worden gehaald. We schurken nog eens lekker aan tegen een beursgenoteerd bedrijf dat af en toe best wil meedenken over uitstootreductie, zolang het de winst op de korte termijn maar niet schaadt. Logisch toch?
En waar ‘maatregelen nemen’ amper een markt kent, functioneert de markt voor adaptatie uitstekend. Noem het ontwijkrendement: de opbrengst van het vermijden.
<h5>Geen durf</h5>
Kijk maar naar de verzekeringswereld, en huiver. Verzekeraars gaven dit kwartaal een recordbedrag van 11 miljard dollar uit aan ‘catastrofe-obligaties’ – cat bonds, voor wie het jargon kent. Beleggers wedden op het uitblijven van rampen, in ruil voor rendement tot zo’n 10 procent. Het Nederlandse pensioenfonds PFZW, van zorg- en welzijnswerkers, had eind vorig jaar bijna 9 miljard dollar in die markt zitten. De topman van een van de grootste spelers zei zonder blikken of blozen: het risico zelf is precies wat dit product aantrekkelijk maakt.
Klimaatschade wordt niet voorkomen. Hij wordt geprijsd en verhandeld, tot in de pensioenpot van een verpleegkundige die te moe is om wakker te liggen van de hitte.
We installeren, we beleggen, we bezoeken, we begrijpen. We innen ontwijkrendement op elk niveau, en slaan elkaar op de schouders omdat we zo lekker bezig zijn. Slechts 23 procent van de Europese huishoudens heeft een airco, tegen 90 procent in de VS. Meer airco’s dus. Van de klimaatschade in Europa is doorgaans niet meer dan een kwart verzekerd. De rest van de rekening ligt bij wie geen airco heeft, geen pensioenfonds, geen overall. Wij lossen niets op. We geven het op. We durven niet.

Hans Stegeman

Jetten ❤️ Shell (dat zijn duurzame tak ontmantelt om meer olie op te boren)

Terreur in Rusland

Begin jaren vijftig werd een groep vooraanstaande artsen uit Moskou, van wie de meesten joods waren, ervan beschuldigd in opdracht van het Westen een complot te hebben beraamd om Sovjetleiders te vermoorden. De artsen werden ontslagen, gearresteerd en gemarteld. Na de dood van Jozef Stalin in 1953 maakte Lavrenti Beria echter een einde aan het onderzoek. Beria was een van Stalins belangrijkste en langstzittende leiders van de geheime politie. Van 1938 tot 1945 stond hij aan het hoofd van het Volkscommissariaat voor Binnenlandse Zaken (NKVD) en speelde hij jarenlang een centrale rol in het repressie-apparaat dat talloze mensen naar de Goelag stuurde. Uiteindelijk bleek dat de veiligheidsdiensten de hele zaak rond de artsen hadden verzonnen.
Vandaag de dag volgt het Kremlin hetzelfde draaiboek. De Russische wet op ‘buitenlandse agenten’ uit 2012 (die personen en organisaties die buitenlandse steun ontvangen verplicht om zich te laten registreren als buitenlandse agent, red.) was aanvankelijk vooral gericht op organisaties. Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 is de reikwijdte van de wet echter drastisch uitgebreid. Inmiddels kan vrijwel iedereen die de autoriteiten als lastig of ongewenst beschouwen het stempel ‘buitenlandse agent’ krijgen.
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Nina L. Khrushcheva, hoogleraar Internationale Betrekkingen aan The New School in New York City en auteur van onder meer In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones 
</div>
<h5>Buitenlandse agent</h5>
Aan het label ‘buitenlandse agent’ zijn allerlei sancties verbonden. Zo mogen degenen die dit stempel krijgen geen openbaar ambt bekleden of door de overheid gefinancierd werk verrichten, bijvoorbeeld in het onderwijs. Ook moeten zij op hun accounts op social media verplicht vermelden dat zij als ‘buitenlandse agent’ zijn aangemerkt. Vorige maand keurde de Doema bovendien maatregelen goed waarmee belangrijke burgerrechten kunnen worden ontnomen aan Russen die in het buitenland wonen en in eigen land worden vervolgd wegens politieke ‘overtredingen,’ zoals het niet naleven van de wet op buitenlandse agenten.
Het gaat onder meer om de toegang tot bankrekeningen en consulaire diensten, zoals het verlengen van een paspoort. Doemavoorzitter Vjatsjeslav Volodin bespotte de getroffen Russen als ‘ontaarden en verraders van het vaderland’. Vooral die woordkeuze is veelzeggend: hij sprak niet over dissidenten, maar over ‘ontaarden’.
<blockquote>Het Kremlin laat weinig twijfel bestaan over de boodschap van het etiket ‘buitenlandse agent’</blockquote>
Rond dezelfde tijd voegde het Russische ministerie van Justitie een nieuwe rubriek aan zijn website toe. Daarin wordt een lange reeks vermeende samenzweringen tegen de Russische staat beschreven, vanaf de zestiende eeuw tot vandaag. Zo wordt de Russische geschiedenis voorgesteld als één lange belegering door buitenlandse vijanden. Ook de meer dan twaalfhonderd mensen die momenteel als ‘buitenlandse agent’ zijn aangemerkt, worden er vermeld, met een portret en een beschrijving van de overtredingen waarvan zij worden beschuldigd. Ook ik heb er mijn eigen vermelding. Daarmee laat het Kremlin weinig twijfel bestaan over de boodschap die het met het etiket ‘buitenlandse agent’ wil uitdragen.
<h5>Hondenhart</h5>
Het etiket ‘buitenlandse agent’ is slechts een van de middelen waarmee het regime van de Russische president Vladimir Poetin afwijkende stemmen het zwijgen oplegt. Momenteel worden in Rusland meer dan 5.600 mensen – en waarschijnlijk aanzienlijk meer – om politieke redenen vervolgd. Ter vergelijking: na de dood van Stalin waren dat er minder dan vijfduizend. Dat aantal nam verder af nadat Nikita Chroesjtsjov in zijn beroemde ‘geheime rede’ de persoonsverheerlijking rond Stalin aan de kaak had gesteld. De repressie onder Poetin begint daarmee steeds meer trekken te vertonen van de Grote Terreur van 1937.
Zeker, veel aspecten van het stalinisme heeft Poetin niet in dezelfde omvang overgenomen, te beginnen met het enorme systeem rondom de Goelag. Maar in één opzicht is het ‘poetinisme’ nog erger. Hoezeer Vladimir Lenins ideaal van een arbeidersparadijs onder Stalin ook werd verdraaid, het bleef een fundamenteel uitgangspunt van het Sovjetsysteem. In het huidige Rusland ontbreekt zelfs zo’n ideologisch ideaal of groter maatschappelijk project. Er is alleen nog één man, omringd door zijn veiligheidsapparaat, die probeert zijn macht voor onbepaalde tijd veilig te stellen.
<blockquote>In Rusland heerst een Goelag-cultuur, een wereld waarin ‘bewakers’ tegenover ‘bewaakten’ staan</blockquote>
De Russische schrijver Vladimir Sorokin zag deze ontwikkeling al vroeg aankomen. In zijn roman Day of the Oprichnik (2006) beschrijft hij het gewelddadige, wrede en losbandige optreden van een vertegenwoordiger van de staatsmacht in een nieuw, tsaristisch-totalitair Rusland – een samenleving die doet denken aan het Rusland waarvan nationalistische denkers als de politiek filosoof Aleksandr Doegin dromen. Twintig jaar later leest Sorokins roman eerder als non-fictie dan als satire. Poetins veiligheidsdiensten lijken immers steeds meer terug te grijpen op het repressieve draaiboek van de NKVD, de geheime dienst onder Stalin en voorloper van de KGB. De KGB opereerde na Stalins dood in vergelijking met de NKVD relatief terughoudend.
Ook een ouder literair werk biedt inzicht in het Rusland van vandaag. In Michail Boelgakovs Hondehart, geschreven in 1925, verandert de briljante chirurg Filipp Filippovitsj Preobrazjenski een zwerfhond in een grove en agressieve proletariër die Sjarikov heet. Sindsdien heeft Rusland talloze hoogopgeleide en bekwame professionals als Preobrazjenski voortgebracht. Maar tegenwoordig lijken steeds meer van hen ervoor te kiezen zich eerder als Sjarikov te gedragen.
Dmitri Medvedev, die van 2008 tot 2012 nog gold als de enigszins liberale president van Rusland, prijst tegenwoordig het Kremlin en slingert op social media grove beledigingen naar zijn ‘vijanden’. Ook minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov, ooit een toonbeeld van diplomatieke professionaliteit, spreekt inmiddels over internationale betrekkingen alsof het om afspraken tussen maffiosi gaat. Daarbij gebruikt hij informele uitdrukkingen als ‘patsan skazal, patsan sdelal’, grofweg vertaald als ‘een man zegt iets en doet het dan ook’. Deze houding wordt gevoed door de Goelag-cultuur: een wereld waarin ‘bewakers’ tegenover ‘bewaakten’ staan en iedereen die de heersende normen ter discussie stelt, het zwijgen wordt opgelegd, vernederd of gestraft. Zo ontstaat een neerwaartse spiraal waarin steeds grover en agressiever gedrag de norm wordt.
<h5>Chroesjtsjov of Beria</h5>
We moeten echter niet aannemen dat de hele Russische samenleving zich zonder meer aan het ‘poetinisme’ onderwerpt. Om te beginnen lijkt Poetins populariteit af te nemen, al zijn er duidelijke grenzen aan hoe ver de officiële cijfers kunnen dalen. Zo meldde de door het Kremlin gecontroleerde Stichting voor de Publieke Opinie begin vorige maand een waarderingscijfer van 66 procent, om dat een week later weer keurig naar 70 procent bij te stellen. Toch is de trend duidelijk. Zelfs het onafhankelijke Levada Centrum meldt dat het percentage Russen dat Poetins optreden goedkeurt dit jaar is gedaald van 84 naar 74 procent.
Bovendien zijn overal subtiele vormen van protest zichtbaar. Zo zet een winkelier ballonnen in de gele en blauwe kleuren van de Oekraïense vlag in de etalage, ogenschijnlijk als onderdeel van een onschuldige productpromotie. Een boekhandel verkoopt draagtassen met de titel 1984 erop, alsof het slechts om een grappig literair hebbedingetje gaat. En in theaters worden antistalinistische stukken opgevoerd, zoals The Dragon van Jevgeni Schwarz.
Het klopt dat er geen sprake is van massaal verzet tegen de oorlog in Oekraïne, zelfs nu Oekraïense drones doelen diep op Russisch grondgebied bereiken. Van een brede mobilisatie tegen het regime van Poetin is al helemaal geen sprake. Maar de Russen hebben in hun geschiedenis genoeg tirannie meegemaakt om te weten wat het betekent wanneer zij zijn overgeleverd aan veiligheidsdiensten die tot vrijwel alles bereid zijn om hun greep op de samenleving te behouden. Zelfs subtiele vormen van verzet tegen de eis van het Kremlin om zich volledig te onderwerpen, zijn voldoende om de machthebbers woedend te maken en de repressie verder op te voeren.
<blockquote>Veel Russen hopen dat er na de dood van Poetin een nieuwe Chroesjtsjov opstaat</blockquote>
Uiteindelijk is de enige uitweg uit het ‘poetinisme’ misschien dezelfde als die uit het stalinisme: het verdwijnen van de leider. Veel Russen hopen dat er daarna een figuur als Chroesjtsjov zal opstaan, die de ergste misstanden van het voorafgaande regime aan de kaak stelt. Maar het is evengoed mogelijk dat Rusland een nieuwe Beria krijgt: iemand die zelf rechtstreeks betrokken was bij veel van de wreedheden van het regime.
In zo’n scenario is het van cruciaal belang dat de Russen duidelijk maken dat er grenzen zijn aan de mate van totalitaire controle die zij bereid zijn te accepteren. Alleen dan zal een nieuwe leider voldoende reden hebben om het huidige repressie-apparaat af te bouwen. Ook Beria begon in de korte periode tussen Stalins dood en zijn eigen val met de ontmanteling van delen van het Goelag-systeem dat hij gedurende zijn carrière zelf had helpen opbouwen.

Nina L. Khrushcheva

Vladimir Poetin volgt het draaiboek van Jozef Stalin

Cultuur

Verantwoordelijkheid, grondrechten en transparantie. Het zijn, zegt hij zelf, de drie basisprincipes van Nederlander Hans Leijtens, sinds 2023 directeur van Frontex.
Frontex is de omstreden Europese grensbewakingsdienst en met een budget van ruim 1 miljard euro per jaar het grootste EU-agentschap. De organisatie mag alleen handelen op verzoek van EU-lidstaten, ter ondersteuning en coördinatie van Europese grenscontroles. Volgend jaar hoopt Frontex 10 duizend grenswachters in dienst te hebben. Als het aan de Europese Commissie ligt, wordt dat aantal binnen afzienbare tijd verdrievoudigd naar 30 duizend.
De nieuwe, vierdelige documentaireserie Poorten van Europa (VPRO) volgt Leijtens, de medewerkers van Frontex en hun critici. De serie laat zien dat Leijtens’ principes lang niet altijd stroken met de realiteit.
<blockquote>De transparantie in de documentaire is geregisseerd</blockquote>
Allereerst de transparantie. Documentairemakers Eefje Blankevoort, Els van Driel en Tomas Kaan volgden Frontex en Leijtens drie jaar lang. Het brengt hen en de kijker op allerlei plaatsen: van Frontex’ hoofdkantoor in Warschau en het Europees Parlement in Brussel via een politiecongres in Berlijn en een opleiding van Frontex-agenten in het Spaanse Avila naar de eettafel voor Leijtens’ boekenkast.
Belangrijke kanttekening: de transparantie is geregisseerd, zo schrijven de makers op Villamedia, een Nederlands platform over journalistiek. Dat zie je ook in de documentaire. Zo stuurt Reza Ahmari, de persvoorlichter van Frontex, de camera bij een ochtendbriefing op het hoofdkantoor met zichtbaar ongemak weg.
<h3>Kritiek</h3>
Ook Leijtens zelf krijgt te maken met beperkte transparantie. Tijdens een werkbezoek aan de Grieks-Turkse grens, zegt hij: ‘Natuurlijk is dit voorbereid en krijg ik de opgepoetste versie te zien. (&#8230;) Ik denk dat de kans klein is dat ik de waarheid zie, als die al bestaat.’
Om te voorkomen dat de documentaire een al te gelikte voorstelling van de realiteit wordt, gebruiken de makers schokkende video’s van migranten op zee en laten ze ook critici van Frontex uitgebreid aan het woord.
Zoals Europarlementariër Tineke Strik (PRO), de Noorse oprichter van Aegean Boat Report Tommy Olsen, en David Yambio, zelf gevlucht uit Zuid-Soedan en oprichter van Refugees in Libya.
Olsen en Yambio toonden zich overigens ontevreden over het eindresultaat, en noemen de documentaire in een gezamenlijk statement een ‘manipulatieve productie’.
<blockquote>Aan de Poolse grens wordt Frontex geweerd</blockquote>
Zie dat als een bruikbare kijkwijzer: alles wat Frontex laat zien, is zorgvuldig geregisseerd. Tegelijkertijd krijgen Strik, Olsen en Yambio de mogelijkheid zich kritisch uit te spreken over Frontex.
Zo noemt Olsen Leijtens ‘een marionet’. ‘Hij heeft geen macht.’ Strik zegt in de documentaire dat ‘politici, regeringen, de Europese Commissie en Von der Leyen’ voor het Europese grensbeleid ter verantwoording moeten worden geroepen.
Frontex’ machteloosheid wordt pijnlijk inzichtelijk aan de Poolse grens, waar Polen de grenswacht simpelweg weert. Jonas Grimheden, die namens Frontex mensenrechten monitort, vindt dat niet kunnen en merkt scherp op dat het niet alleen de Poolse, maar ook de Europese grens is. Het maakt van hem een tandeloze toezichthouder.
<h3>Grondrechten</h3>
Naast interviews krijgt de kijker mensonterende beelden voorgeschoteld van gevangen vluchtelingen in Libië en pushbacks op zee, het illegaal terugsturen van vluchtelingen, door gammele bootjes vol bange mensen expres een duw de verkeerde kant op te geven. Aan het feit dat in het Verdrag van Genève (1951) staat dat vluchtelingen niet teruggestuurd mogen worden naar landen waar hun leven of vrijheid in gevaar is, lijken veel grenswachters lak te hebben.
In de zomer van 2023 kapseist een vissersboot voor de Griekse kust. Honderden mensen komen om. In een tekstblokje in de documentaire wordt vermeld dat Frontex meermaals ‘luchtsteun aan Griekenland’ aanbood. De Grieken sloegen die hulp af. Het laat, net als bij de Poolse grens, het grote manco zien van Frontex: de grensbewakingsdienst mag alleen handelen op verzoek van nationale autoriteiten.
<blockquote>De serie laat de kijker verward achter</blockquote>
Ontslaat dat Frontex van alle verantwoordelijkheid? Geenszins. Zo oordeelde het Europees Hof van Justitie in december 2025 dat Frontex verantwoordelijkheid draagt voor het waarborgen van mensenrechten aan de Europese grenzen.
Met die uitspraak eindigt Poorten van Europa. Het is een complexe documentaire vol tegenstrijdige geluiden, waarin hapklare antwoorden ver te zoeken zijn. Frontex lijkt goedwillend en onmachtig, maar is tegelijkertijd een snelgroeiende, bewapende miljardenorganisatie, die er onvoldoende in slaagt om mensenrechtenschendingen tegen te gaan. De aanbevelenswaardige serie laat de kijker na vier afleveringen en dik drie uur enigszins verward achter.

Just Pallandt

Hoeveel macht heeft de Europese grensbewakingsdienst Frontex?

Verhaal van de Week

Het kabinet kan nog even doormodderen

Pleidooi voor meer ongemak

'Getting stuff done'

Rutger Groot Wassink

Hoe Trump de pers te slim af is

Functioneel trollen

Klimaatschade als verdienmodel

Hans against the machine

Buitenlandse agenten

Staatsterreur

Poorten van Europa

Cultuurtip

De Avond van Vrij Nederland

Na een zomer vol boerenprotesten, klimaatproblematiek en een hoop geopolitieke onrust begint op Prinsjesdag het nieuwe politieke jaar. Op de Avond van Vrij Nederland blikken we vooruit op wat ons de komende maanden politiek te wachten staat.
Hoe stabiel is de coalitie, waar liggen de breekpunten en welke politieke thema&#8217;s gaan het debat bepalen? En hoe verhouden de grote plannen van Den Haag zich tot de wereld buiten het Binnenhof.
Over deze onderwerpen gaan wij in gesprek met een panel van invloedrijke stemmen uit de politiek, de media en de sociale beweging. Zoals directeur van Oxfam Novib Michiel Servaes, tevens kandidaat voor het voorzitterschap van PRO. De avond wordt geleid door Sander Heijne, hoofdredacteur van Vrij Nederland.
De avond van Vrij Nederland vrijdag 18 september, deuren open om 19:30 uur. De avond begint om 20:00 uur.
Aanmelden verplicht!
<script charset="utf-8" type="text/javascript" src="//js-eu1.hsforms.net/forms/embed/v2.js"></script> 
<script>
 hbspt.forms.create({
 portalId: "144844019",
 formId: "289d825a-dd0c-4e33-bfb9-122cc28437f0",
 region: "eu1"
 });
</script>
De Avonden van Vrij Nederland vinden plaats in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam en worden in samenwerking met het VFonds georganiseerd.
<img decoding="async" class="aligncenter wp-image-953382" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/v-fonds-logoset-cmyk-640x453.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/v-fonds-logoset-cmyk-640x453.png 640w" alt="" width="150" height="106" />
<img decoding="async" class="aligncenter wp-image-953383" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels.png" alt="" width="150" height="68" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels.png 886w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-768x349.png 768w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-600x273.png 600w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/02/pdz-logo-2regels-640x291.png 640w" sizes="(max-width: 150px) 100vw, 150px" />

De aftrap van het politieke jaar

De data voor de volgende Avonden van Vrij Nederland zijn:
<ul>
<li>vrijdag 9 oktober</li>
<li>vrijdag 20 november</li>
</ul>

Agenda