De Groene Bocht
Waar de Keizersgracht afbuigt in de richting van de Leidsestraat, blinkt in Amsterdam een groot wit pand in de najaarszon. De gevel is versierd met ornamenten, het trapbordes leidt naar een statige voordeur. Eenmaal binnen, in de ontvangsthal, glimt het marmer je tegemoet. Het huis werd in 1685 gebouwd door een gefortuneerde koopman, in de negentiende eeuw nam burgemeester Den Tex er zijn intrek, weer later hielden verschillende banken er kantoor. Nu staan er twee kartonnen designfauteuils en zit de receptioniste achter een balie van bamboe. In de bollen van de kroonluchters zijn ledlampen gedraaid.
Welkom bij De Groene Bocht. Vanuit twee bedrijfsverzamelpanden wordt ‘met bruisende energie inspiratie gebundeld om in de eenentwintigste eeuw een duurzame groei te realiseren’, ronkt de website. Eerst was er het iets bescheidener pand aan de overkant van de Keizersgracht, Groene Bocht 1. Vorig jaar kwam daar de chique voormalige burgemeesterswoning alias Groene Bocht 2 bij. De naam is een knipoog naar de prestigieuze Gouden Bocht, verderop in de Herengracht, waar al eeuwenlang banken en handelshuizen gevestigd zijn.
Hoogste tijd voor een nieuwe glorietijd, vonden de vier jonge ondernemers die de Groene Bocht oprichtten. In een van de tuinkamers hangt, alweer een knipoog, een mini-replica van de Nachtwacht aan de muur. Tussen de leden van schutterscompagnie prijken windmolens, zonnepanelen en laadpalen voor elektrische auto’s. Zulke technologie is essentieel voor de nieuwe wereld waarnaar de Groene Bocht op weg is.
Alweer bamboe
‘We zijn ervan overtuigd dat je de overgang naar een duurzame economie kunt versnellen door slim te ondernemen,’ zegt Aart van Veller (27), een van de oprichters. De huidige ‘take, make, waste economy’, waarbij hulpbronnen verbruikt en weggegooid worden, moet zo snel mogelijk bij het grofvuil, vindt hij. Bovenal is het zaak de consument ‘mee te krijgen in die transitie’ en dat lukt alleen met een positief verhaal. ‘Wij benadrukken dat duurzaamheid niet gaat over minder, maar over anders, beter.’ En, essentieel volgens Van Veller: ‘Je wilt uitstralen dat je een movement bent die gaaf, fun én rendabel is. Alleen dan willen mensen erbij horen.’
Om dat idee kracht bij te zetten, werd de opening van Groene Bocht 1 twee jaar geleden groots gevierd. Tout hip en groen was present. Onder toeziend oog van presentator Jort Kelder werd het gezelschap in de tuin toegesproken door miljonair annex ‘duurzame investeerder’ Henk Keilman en groene prins Carlos de Bourbon de Parme. Groene ondernemer Ruud Koorn­stra parkeerde zijn elektrische Lotus pontificaal op de stoep. Ogenschijnlijk zijn we voor duurzame dikdoenerij dus aan het goede adres op de Keizersgracht. ‘Daar hebben we de koning van de groene glamour,’ grappen zijn collega-oprichters als Van Veller, als altijd strak in het pak, over de rode loper de monumentale trap komt afgedaald. Tim Manschot (32) is op zijn biologisch afbreekbare sneakers onderweg naar een meeting in de Ridderzaal: een van de twee pronkkamers aan de gracht, ooit bestemd voor het bezoek van de burgemeester. Remco Wilcke (35) en Pieter van der Pot (36) zijn bij de bamboebalie op zoek naar de fairtrade-koffiepas. ‘We houden het verbruik netjes bij.’
Aan tafel – alweer bamboe – in de lunchruimte doet ook Van Veller even later zijn best om te benadrukken dat ze heus geen poenerig clubje zijn. In Groene Bocht 1 konden ze terecht omdat eigenaar Geraldo Vallen het gebouw voor een goede prijs aan hen wilde verhuren. Ze kenden Vallen ‘uit het groene wereldje’. De voormalige clubeigenaar en oprichter van het succesvolle reclamebureau Czar was bezig met John de Mol een televisiekanaal voor de Miljonairsfair op te zetten, toen hij ineens het licht zag. Massa is kassa, daar had hij geen zin meer in. Tegenwoordig is Vallen druk met een stichting die drinkwater op de wereld eerlijker wil verdelen.
Voor de deur van Groene Bocht 1 staat dan ook, naast de oplaadpalen voor het elektrisch wagenpark, een gratis kraanwatertappunt. Het pand is aan alle kanten verduurzaamd. Ze investeerden in betere isolatie en ledverlichting, er kwam een energiemonitoringsysteem om sluipverbruik op te sporen. En het pronkstuk: in de tuinkamer snort de BlueGen, een brandstofcel die gas omzet in elektriciteit en het pand op eigen kracht verwarmt.
Ook het monumentale burgemeesterspand werd hun min of meer in de schoot geworpen, zegt Van Veller. Eigenaar Lex Harding had het pand al duurzaam gerenoveerd voordat ze er in trokken. De oud-Veronica-dj en mediaondernemer kreeg het maar niet verhuurd, via Vallen kwam hij bij de Groene Bocht terecht. En tja, met zulke huisbazen is de echte glamour natuurlijk nooit ver. Van de zomer gaven Adam Curry en Micky Hoogendijk, bevriend met Harding, elkaar in de Groene Bocht hun veelbesproken ja-woord.
Te veel geld
Van Veller zelf groeide de afgelopen jaren uit tot toch minstens de kroonprins van het Nederlandse duurzaamheidsgebeuren. In 2010 was hij de jongste binnenkomer in de Duurzame Top 100 van Trouw. Sinds hij als scholier een boekje van de Club van Rome las, is hij gegrepen door het klimaat. Hij maakte een poolreis met MTV en begon adviesbureau Wij Zijn Koel om grote merken klimaatneutraal te laten ondernemen. Inmiddels is er een nieuwe holding, Cool Endeavour, waarin ieder van de vier Groene Bocht-kompanen een bedrijf runt dat de consument rechtstreeks ‘duurzame handelingsperspectieven’ moet bieden: naast adviesbureau WZK en een architectenkantoor werken ze aan duurzame energieopwekking. Er zijn plannen voor een virtuele energiecentrale, brandstofcel BlueGen is al op de markt. À raison van vijfentwintigduizend euro nog wel een tikje te duur voor het gemiddelde huishouden, daarom probeerden ze het vorig jaar eens op de Miljonairsfair. Voor de gein, zegt Remco Wilcke. ‘We dachten: dit apparaat is eigenlijk perfect voor mensen met een te groot huis die te veel geld hebben. Maar uiteindelijk hebben we er een bloedserieuze stand van gemaakt, tussen de met diamanten ingelegde waterpijpen en vervuilende SUV’s.’ Helaas hield de belangstelling voor het energievraagstuk onder de verzamelde happy few niet over. ‘De meeste mensen wilden vooral weten of ze met zo’n apparaat ook fiscale trucs konden uithalen.’
Zo’n brandstofcel mag dan wat begrotelijk zijn, volgens de mannen van de Groene Bocht is het een hardnekkig misverstand dat duurzaamheid vooral duur zou zijn. Er zijn ook al heel betaalbare alternatieven, benadrukt Van Veller: ‘Zonnepanelen worden steeds lucratiever, en natuurlijk kun je beginnen je huis vol te hangen met ledlampen.’
Laat dat nu net het aandeel van Van Veller zijn, in de holding. Hij verkoopt ledverlichting aan particulieren en bedrijven. Want dat is de grote vraag waarvoor de Groene Bocht-oprichters zich gesteld zien: hoe kun je mensen op een makkelijke manier naar een duurzame levensstijl krijgen, met behoud van de kwaliteit van leven die ze nu ervaren? Met doemscenario’s krijg je de massa niet in beweging. ‘In plaats van mensen een schuldgevoel aan te praten over de ozonlaag en zure regen, zeggen wij: er zijn kansen.’ Geestdriftig: ‘Technologisch zijn we dicht bij een punt waarop alles mogelijk is. Door innovatie kunnen we in korte tijd, en dan heb ik het echt over vijf of tien jaar, transformeren naar een economie die het natuurlijk kapitaal niet uitput en volledig duurzaam is.’ Want, zo luidt de punchline die hij ook in het sprekerscircuit regelmatig gebruikt: ‘De vraag is niet meer: hoe? Maar: hoe snel?’
Cool en elegant
Op weg naar de nieuwe economie willen de Bocht-bewoners een zo compleet mogelijk aanbod van duurzame producten en diensten bieden. In de kelder van Groene Bocht 2 huist een CO2-neutrale verhuizer, op de bovenste twee verdiepingen proberen hippe twintigers vanachter hun Apple-laptops het elektrisch rijden aan de man te brengen. Zelfs ‘duurzaam scheiden’ behoort tot de mogelijkheden, de advocate die er kantoor houdt, wil een ‘brug slaan tussen verdeeldheid en verbinding op de lange termijn als ex-echtgenoten’. Pieter van der Pot ontfermt zich namens de oprichters over de organisatie en het ‘overigens volstrekt subjectieve’ deurbeleid. ‘We kijken vooral of mensen geen bullshit verkopen. Van greenwashing zijn we niet gediend: bedrijven die zich groener voordoen dan ze zijn, komen er niet in. Bovendien willen we ook niet alleen maar cleantech en consultants. Een advocaat past misschien niet meteen in het groene plaatje, maar het is wel mooi om onze klanten te kunnen doorverwijzen naar een jurist die met duurzaamheid begaan is.’
Veertiger Philipp Kauffmann is ‘een van de ouderen’ in het pand. Onder het motto ‘chocolate and conservation’ verkoopt zijn Original Beans ‘kwalitatieve superchocolade’. Met de opbrengst ondersteunt het bedrijf de boeren en het regenwoud waar de cacaobonen vandaan komen: ‘Wij planten een boom per reep.’ De grote vraag van deze tijd, zegt Kauffmann: hoe krijgen we onze economie weer in lijn met onze ecologie? Het antwoord ligt bij de consument, is ook zijn stellige overtuiging. ‘Die moet betere producten kopen, en door de makers van die producten beter geïnformeerd worden zodat hij het belang van zijn keuze begrijpt. Nu knikt iedereen als je zegt dat duurzaamheid belangrijk is, en draait zich vervolgens om naar het schap om toch weer troep te kopen.’ Werkelijk duurzame alternatieven laten naar zijn smaak al te lang op zich wachten. ‘Zoals de Duitse wetenschapper Michael Braungart zei: “Minder slecht is niet goed.” We hebben baanbrekende nieuwe technologieën nodig. Dat klinkt absurd utopisch, maar het kan! Wij zijn een mini-bedrijf en hebben inmiddels een volledig biologisch afbreekbare verpakking ontwikkeld. Je stopt ’m in de grond en na zes weken heb je compost.’ De kunst is om vanuit een andere, creatieve mindset te durven denken: ‘Alleen dan kom je uit bij innovatieve oplossingen die tegelijkertijd cool en elegant kunnen zijn.’ Die sprankelende creativiteit waart rond aan de Keizersgracht, vindt Kauffmann. ‘Ik heb een tijd tussen de natuurbeschermers gewerkt, daar hangt een ongelofelijke zurigheid. Zo’n initiatief als de Groene Bocht kun je makkelijk wegzetten als jong en naïef, omdat al die bedrijfjes maar druppels op de gloeiende plaat zijn, maar dat is nou precies het cynisme waar we vanaf moeten.’
Geen fundamentalisten
Kauffmann is niet de enige met een aversie tegen verzuurde, principiële wereldverbeteraars. Sterker: in elk gesprek moeten de geitenwollensokken het ontgelden. In het lunchcafé van Groene Bocht 1 haasten ondernemers in duurzame software Bram Huirne (27) en Frederik Bosch (26) zich te benadrukken: ‘Wij zijn software jongens, geen fundamentalisten.’ Ook Marjan Minnesma (46), eerder campagne-directeur van Greenpeace, nu voorvrouw van actieorganisatie Urgenda en al twee jaar aanvoerder van de Duurzame Top 100, vindt het verstandig dat duurzaamheid ‘uit de diepdonkergroene hoek’ gehaald wordt. Bij de lunch verhaalt ze hoe haar Greenpeace-collega’s jaren geleden tijdens een kraambezoek een eerder gekregen PVC-badeendje ontdekten. Ze mieterden het voor haar ogen in de vuilnisbak. ‘Dat doe je niet! Die mensen waren zo verbeten, en ze maakten het zó moreel.’ Net als Van Veller gelooft ze zelf meer in de positieve benadering. ‘Urgenda zoekt steeds de verbinding met “koplopers”: organisaties en bedrijven die concreet met duurzaamheid aan de slag zijn. Consumenten vertellen we graag hoeveel voordeel je hebt als je een zonnepaneel op je dak zet, hoe leuk het is om geen energierekening meer te krijgen, hoe mooi het is dat je elektrische auto bij het stoplicht sneller optrekt. Prachtig als ze overal duurzame oplossingen tegenkomen, maar zelf hang ik liever niet de messias uit. De eerste keer dat mijn kinderen zeiden: “We doen het licht uit, anders gaan de ijsberen dood,” hadden ze dat op school geleerd, echt niet van mij, hoor.’
80 laadpalen per dag
Ook Jupijn Haffmans (38) richt zich met zijn stichting niet langer op ‘die paar procent die toch al de fiets neemt en zelf kleren repareert’. Gedreven vertelt hij hoe hij het ‘Milieucentrum Amsterdam’ transformeerde tot ‘De Gezonde Stad’. (‘Probeer met die oude naam maar eens een bedrijf binnen te komen. “Hallo wij willen u verduurzamen.” “Aha! Met een spandoek?”’) Om de hoofdstad binnen dertig jaar klimaatneutraal te krijgen, wil Haffmans bewoners én bedrijven stimuleren vooral duurzaam te opereren. Want net als Urgenda trekt De Gezonde Stad veel op met ondernemers, het bedrijfsleven is voor de ideële organisaties in de Groene Bocht geen vies woord. ‘In de stad zijn genoeg milieuclubs die vinden dat wie winst maakt, niet deugt.’ Oud denken, vindt Minnesma. Niet interessant, zegt Haffmans. ‘Bedrijven snappen meer dan wie ook dat ze nu iets moeten doen, willen ze over tien jaar nog steeds winst kunnen maken, terwijl de grondstoffen opraken.’
Toch ligt het nog altijd ongemakkelijk, geld verdienen aan de goede zaak, zegt Alef Arendsen van The New Motion. Onder het balkenplafond van de Groene Bocht 2 wordt met ‘clean conscience and restless patience’ gewerkt om Nederland aan het elektrisch vervoer te krijgen. De missie: over dertig jaar geen fossiele brandstoffen meer voor transport. ‘In het begin hoorden we vaak: zijn jullie nou idealisten of een commercieel bedrijf? Het zal wel Hollands calvinisme zijn of een gebrek aan pragmatisme. Als we ons doel willen bereiken, móéten we geld verdienen. Alleen dan kun je goede mensen aantrekken, innoveren, investeren.’ Voor het geld hoeft Arendsen, warrige haardos boven een T-shirt, het zelf overigens niet te doen. Hij maakte de hoogtijdagen van de ICT mee, zijn softwarebedrijf werd voor miljoenen verkocht. Zover is het in de duurzaamheid nog lang niet. ‘Ergens ademt deze scene wel dezelfde sfeer als de ICT van toen: het najagen van nieuwe oplossingen, de snelheid waarmee je ontwikkelt. Een jaar geleden moesten we de eerste laadpaal nog in de grond zetten, nu installeren we er soms tachtig per dag. Het duurt alleen wel langer voordat hier echt winstgevende bedrijven uitkomen. In de internetspace kon je vanuit je kamertje de wereld veroveren, in deze business heb je te maken met gevestigde belangen van overheden en machtige energiemaatschappijen. Bovendien gaat het hier om fysieke dingen: je doet veertien jaar met een auto, die is niet zomaar vervangen.’ Toch is het hun ambitie eerst en vooral een gezond, commercieel bedrijf te zijn. ‘Er zit een paar ton van mijn eigen geld in, als ondernemer wil ik daar wel méér voor terugzien.’
Overdaad
Is de Groene Bocht een verzameling idealisten, bezorgd over de toekomst van de wereld, of zijn het vooral realisten die zien dat er – al dan niet op de lange termijn – geld zit in duurzaamheid? Allebei, zegt Aart van Veller, en die twee gaan wat hem betreft prima samen. Al worstelen ze aan de Keizersgracht ook wel met dat thema. ‘Het doel van de bedrijven in onze holding is niet primair geld verdienen,’ benadrukt Van Veller. ‘En het is ook niet alsof we hier al dik winst aan het maken zijn. We zijn met duurzaamheid bezig omdat we echt geloven dat er nieuwe oplossingen moeten komen.’ Maar om dat doel te laten slagen moeten ze wel, ehm, geld verdienen. En veel ook. ‘Vooral ook om aan de buitenwereld te laten zien dat je aan duurzaamheid kúnt verdienen. Hoe meer mensen in groene initiatieven investeren, hoe beter. Dat verhaal moet je blijven uitleggen.’
Dat geldt ook, of misschien nog wel meer, voor de oude burgemeestersvilla waarin ze gehuisvest zijn. Al die groene bedrijven in zo’n protserige suikertaart, dat geeft natuurlijk te denken, zegt medeoprichter Pieter van der Pot. ‘Mensen trekken toch even de wenkbrauwen op: zozo, waar doen ze dat allemaal van? Terwijl we gewoon marktconforme huurprijzen vragen. Bovendien draait de Groene Bocht volledig zonder subsidie. Het was natuurlijk politiek correct geweest om in een gesubsidieerd kraakpand in Amsterdam-West te gaan zitten. Juist daarom zeiden we tegen elkaar: what the fuck! Waarom zou dit niet in het duurzame wereldje passen?’
Maar voor verschillende ideële organisaties uit ‘het duurzame wereldje’ is de uiterlijke grandeur van de burgemeestersvilla toch een tikkeltje ongemakkelijk. Zo verhuist Marjan Minnesma met haar Urgenda binnenkort vanuit de Groene Bocht 1 naar een volledig duurzaam bedrijfsverzamelpand in Amsterdam-Noord. ‘We hadden meer ruimte nodig, maar de Groene Bocht 2 vond ik geen optie. Al die grote gemeenschappelijke ruimtes waar je niks mee doet, maar die je wel warm stookt. Dat vind ik geen voorbeeld van zuinig energieverbruik. Bovendien straalt het pand overdaad uit: Het is too much, over de top. Een duurzame levensstijl kun je heel goed vertalen als meer kwaliteit van leven, maar materiële overdaad hoort daar wat mij betreft niet bij.’ Daarin schuilt ook haar verschil van inzicht met de ‘jongens van de Groene Bocht’, zoals Minnesma ze noemt. ‘Als zij zeggen: duurzaamheid betekent helemaal niet minder, blijven ze naar mijn idee te veel hangen in klassieke definities van meer en minder. Zoals ik in september in mijn Duurzame Troonrede heb bepleit: in plaats van meer welvaart zouden we naar meer welzíjn moeten streven. Als het riekt naar consuminderen, willen velen in de duurzaamheidswereld er eigenlijk niet over praten. Waarschijnlijk uit angst om in de diepdonkergroene hoek te belanden. Terwijl ik vind: die discussie mag je niet uit de weg gaan.’
Gave dingen
Groene Bocht-oprichter Tim Manschot begrijpt de kritiek van Minnesma wel. ‘We realiseren ons heel goed dat we niet meer zo grenzeloos kunnen leven en consumeren als de generaties voor ons. We hebben echt niet alleen maar goed nieuws voor de mensen, alleen verpakken we dat liever wel zo.’ Is dat eerlijk? ‘We denken gewoon dat het beter werkt. En we vinden het ook wel fijn om een beetje te provoceren en koppig niet mee te doen aan dat geluid van consuminderen. Liever laten we zien hoeveel er wél kan, en hoe cool de alternatieven zijn.’
Want cool, gaaf en vet domineren nu eenmaal het idioom op de Groene Bocht. ‘Met elkaar hebben we een cultuurtje gecreëerd waarin we het internet afstruinen naar gave dingen. Die biologisch afbreekbare sneakers van mij, daar word ik superblij van. Niet duurder dan gewone gympen, en al die duurzame gadgets geven me wel de kans om ons verhaal te vertellen.’
Goed, maar met een bamboezonnebril ga je de wereld niet redden. ‘Nee, maar het gaat ons erom de nieuwsgierigheid te prikkelen. Je hoort zo vaak: duurzaamheid is zo’n groot onderwerp, daar kan ik toch niks aan doen. Dat is precies de drempel waar mensen overheen moeten. Met al die kleine stappen kom je uiteindelijk wel tot een duurzamer levensstijl.’
En het kan snel gaan, is Manschots overtuiging. De sharing economy is near. ‘Waarom zou je geen elektrische auto delen? Dan kun je in allerlei flashy types rondrijden, maar heb je niet de zorgen van een eigen bezit. Of neem een online platform als NeighborGoods, hot in de VS, waar je met de hele buurt bijvoorbeeld gereedschap uitwisselt. Het komt er op neer dat je zelf minder spullen aanschaft, maar het klinkt veel minder a-relaxed. Met een hele generatie werken we aan de mainstreaming van die boodschap.’