<div class="summary">
<div class="lead">
Fotografie is zo ongeveer uitgevonden om de ander te bespieden en bespied te worden. Veel fotografen houden zich dan ook bezig met thema&#8217;s als privacy en surveillance.
</div>
De roman Wij van de Russische schrijver Jevgeni Zamjatin uit 1920 beschrijft een land in de toekomst. In ‘de Vereende Staat’ zijn alle huizen van glas. ’s Ochtends, als de nationale wekker gaat, staan de inwoners als één man op, ze zien hun buren links en rechts in het transparante flatgebouw synchroon hun uniform aantrekken, om vervolgens op gezag van de klok allen tegelijk met de lift naar beneden te zoeven en over de glazen trottoirs vier aan vier naar het werk te gaan. De rolgordijnen in de glazen blokken mogen alleen worden neergelaten voor een ‘kuis momentje’ op gezette tijden. De frequentie van die momentjes wordt door een arts bepaald op basis van de hoeveelheid geslachtshormoon in het bloed.
</div>
In de Vereende Staat wordt gezocht naar de ultieme formule voor het menselijk geluk: één formule, één dagindeling die alle mensen wensloos tevreden zal maken. Op twee vrije uren na meent het regime de formule te hebben gevonden. Om alle nummers – personen hebben niet langer namen, maar nummers – in het gareel te houden, is er een legioen van Beschermers dat wordt opgevoerd als een soort beschermengelen. Ze behoeden de nummers voor een misstap.
Fantasie is een ziekte die onverwijld moet worden behandeld, de ziel is een kwaadaardig gezwel waarvan geen genezing mogelijk is. Vrijheid, schrijft protagonist D-503, is synoniem voor misdaad. Wat een misvatting van de oude mens dat vrijheid gelukkig maakt! De mens wil niet kunnen kiezen, hij wil onderworpen worden aan de volmaakte rechtlijnigheid van de efficiëntie die in de Vereende Staat tot het maximale is verheven en die door wiskundig genieën tot ver achter de komma wordt doorgerekend. 
Zeker weten is óók onvrij zijn.
De roman van Zamjatin mocht in de Sovjet-Unie van de jaren twintig vanzelfsprekend niet verschijnen – daarvoor waren de overeenkomsten van de Vereende Staat met zijn thuisland te groot en was zijn kritiek erop te onverbloemd.
Zamjatin kon niet bevroeden dat wanden niet van glas hoeven te zijn om minutieus op de hoogte te blijven van het wedervaren van de buren. De camera’s hebben we zelf opgehangen. Ze zullen ons behoeden voor een misstap.
<q class="pull-right">Een vrolijke vakantiefoto wordt een plaatsbepaling. Een groep vrienden wordt een netwerk. Een oog wordt een irisscan.</q> 
Fotografie is zo ongeveer uitgevonden om de ander te bespieden en bespied te worden. Eind negentiende eeuw werden camera’s klein genoeg om ze onder een jas te verbergen en stiekem passanten op straat te fotograferen. Niet veel later kwamen er varianten met aan de voorkant van het toestel een neplens en aan de zijkant een echte, zodat je kon doen alsof je inzoomde op bijvoorbeeld een pittoresk plantsoen terwijl je eigenlijk een figuur in een portiek in beeld had. Iedereen kon huis-tuin-en-keukentaferelen vereeuwigen en het resultaat trots meezeulen naar vrienden en kennissen en wie het maar wilde zien. In een aankondiging van de polaroidcamera in The New York Times in 1977 legt een Polaroidtopman uit waarom zijn nieuwe product een succes zal zijn, en dan vooral onder huisvrouwen: ‘Het enige wat ze moeten doen, is de camera richten en op de sluiterknop drukken, en binnen enkele minuten kan ze het schattige moment of misschien het verjaarspartijtje van haar kind opnieuw beleven. … Golf- en tennisfans kunnen hun swing op de juiste waarde schatten, door hem direct erna herhaald te zien.’
<h5 class="tussenkop">Zijn buurvrouw</h5>
Veel van de fotografen van wie het werk nu wordt tentoongesteld bij Noorderlicht (thema: Data Rush) en Fotodok (thema: (No) Privacy) zagen niet de noodzaak om zelf een statief op te zetten: ze verzamelden beelden in archieven of online en knipten stills uit filmpjes die door de makers werden geüpload op het web. 
De Spaanse Laia Abril bracht uren door in virtuele peepshows en maakte screenshots van jonge stellen die zich in hun ondergoed voor de webcam zaten te vervelen en wachtten tot iemand zou betalen om hen live in actie te zien.
Daniel Mayrit bewerkte nieuwsfoto’s van honderd Britse hoogwaardigheidsbekleders zodat het lijkt alsof ze door beveilingscamera’s zijn genomen en de tronies van mensen als Boris Johnson en David Cameron direct iets crimineels krijgen. Zijn project is een reactie op het verspreiden van beelden van willekeurige jongeren door de politie na de rellen in Londen in 2011.
Simon Menner diepte uit het Stasi-archief polaroids op met de interieurs van in de DDR verdachte sujetten die havnndig waren om na huiszoeking de boel weer in oorspronkelijke staat terug te brengen. 
Jan Koster fotografeerde ouderwets zijn buurvrouw terwijl ze zich stond te verkleden. 
Het blijft in het midden in hoeverre de geportretteerden ervan op de hoogte zijn dat ze nu te bewonderen zijn in fotoboeken en exposities en weekbladen. Om privacy en surveillance aan de kaak te stellen, is blijkbaar veel gerechtvaardigd.
<figure id="post-227018 media-227018" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/08/Henrik-Spohler-2.jpg" alt="" /><figcaption>Hendrik Spohler, 0/1 Dataflow, te zien bij Noorderlicht</figcaption></figure>
<h5 class="tussenkop">Gezien te worden</h5>
Foto’s belanden in dossiers. Ze worden, ongeacht hun esthetische waarde of persoonlijke betekenis, tot nuttige informatie. Een vrolijke vakantiefoto wordt een plaatsbepaling. Een groep vrienden wordt een netwerk. Een portret wordt met gezichtsherkenningssoftware ontleed tot de bottenstructuur, tot de verhoudingen tussen ogen en neus en mond. Een oog wordt een irisscan.
Walter Benjamin (1892-1940) constateerde in een van zijn essays dat de opkomst van de fotografie gelijke tred hield met de opkomst van het socialisme. Zoals het kunstwerk vóór de fotografie gebonden was aan een plaats, een periode, aan het materiaal dat onderhevig was aan verval, zo losgezongen raakt het van zijn oorsprong zodra het onbegrensd gereproduceerd kan worden. Het is niet langer dienstbaar aan een religieus ritueel, maar staat op zichzelf, met als enige doel geproduceerd, verkocht en gebruikt te worden, zoals de mens in de socialistische staat volgens Benjamin geacht wordt oorsprong en traditie te vergeten en vooral te produceren, te kopen en te gebruiken. 
Mens en kunstwerk boetten in Benjamins ogen rap aan eigenheid in. In het Duitsland van de jaren dertig was het geen ongewone theorie dat onder druk van extreemlinks óf extreemrechts niet alleen de tenues van de mensen steeds uniformer zouden worden, maar dat ook gezichten steeds meer op elkaar zouden gaan lijken, alsof ze uit een mal van de lopende band waren komen rollen, als onderdelen voor auto’s of bommenwerpers. Voor kunst koesterde Benjamin dezelfde angst. Alleen de portretfoto kon wat hem betreft nog iets magisch hebben, als de oogopslag van de ander vluchtig herinnert aan die van verre of gestorven geliefden.
Geïnspireerd op Benjamin schreef de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han het essay De transparante samenleving (2012). Niet het repressieve socialisme, maar het neoliberalisme dreigt volgens Han elk spoor van individualiteit te verpletteren. Alles te willen vermarkten en alles naar de maatstaven van verkoopbaarheid te beoordelen maakt ook van de mens een product, wiens eventuele unieke eigenschappen alleen nog maar sellingpoint zijn. Enigszins cultuurkritisch laat Han zich uit over Facebookfoto’s die er alleen toe dienen geliked te worden, de gezichten gladgestreken, het licht flatteus zodat alle weerbarstigheid eruit wordt gefilterd en er niets is wat de kijker ervan weerhoudt de inspanningen met een duim te belonen. En niet alleen de foto’s zijn er om instant geconsumeerd te worden; met de personen die bij de gezichten op de foto’s horen, is het volgens Han niet veel beter gesteld.
Het verlangen gezien en erkend te worden heeft Mark Zuckerberg echt niet persoonlijk tot leven geroepen en het dedain waarmee Han over de Facebooker schrijft, is overtrokken. Maar over de bereidwilligheid waarmee we op grote schaal informatie uitwisselen is Hans essay verhelderend. Informatie is, schrijft Han, de taal van de transparantie: schijnbaar objectief, verheven boven goed en kwaad, feitelijk en ondubbelzinnig. We beschouwen het als iets handigs, ‘de feiten spreken voor zich’, en als we er vandaag niets mee doen, dan komen ze vast later nog van pas.
Het lijkt een rationele, uiterst verlichte wens om overal inzicht in te hebben en alles te baseren op feiten die we met eigen ogen hebben kunnen zien. Maar transparantie is een ideologie geworden, inclusief de belofte van een betere wereld, die minder neutraal en rationeel wordt als tussen degenen die ‘niets te verbergen hebben’ degenen die wel iets willen verbergen eenvoudig kunnen worden opgespoord, of als een waarde als vertrouwen overboord kan worden gegooid – want waarom zou je iemand nog vertrouwen als je ’m ook gewoon kunt natrekken. Bovendien, stelt Han, smoort transparantie elke vorm van verlangen. Verlangen richt zich op ‘een strook glanzende huid tussen twee zomen’, op het verborgene waar steeds minder plaats voor is.
<h5 class="tussenkop">Rolgordijn</h5>
Beslissingen kunnen worden genomen op grond van de feiten, op grond van de bulk aan informatie die statistiek wordt. Het past precies in het schema van de technocratische staat die beslissingen liever op basis van getallen neemt dan op basis van ideologie. In de mathematische abstracties die de wereld van Zamjatin ordenen, is geen plaats voor dubbelzinnigheden of absurditeiten, in een samenleving die wordt beheerst door big data en statistiek evenmin. 
Zamjatins held, nummer D-503, wordt verliefd op nummer I-330. D-503 is een gevierde wetenschapper in de Vereende Staat en hoofdbouwmeester van de Integraal, het gevaarte dat de nummers het heelal in moet katapulteren om het evangelie van de efficiëntie verder te verspreiden. D-503 ziet in alles meteen een formule, een parabool of een lineair. Alleen de ogen van I-330 doorziet hij niet. Ze heeft, schrijft hij in zijn dagboek, ‘het rolgordijn voor haar ogen neergelaten.’

Nynke van Verschuer

Verlangen naar het verborgene

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots