Verkrachting voor het gruweleffect, moet dat nou echt zo vaak?

Door mijn collega Jamal Ouariachi werd ik gewezen op een nieuwe literaire prijs voor thrillers waarin geen enkele vrouw mishandeld, gestalkt, seksueel uitgebuit, verkracht of vermoord wordt. ‘Oké, de gekte is compleet’, twitterde hij zondag. ‘Misschien ook maar gevangenisstraffen uitdelen aan auteurs die het wel wagen geweld tegen vrouwen te beschrijven?’ vervolgde hij, om ter afsluiting nog een gewond dier na te bootsen: ‘WRRRAAAHHHRRRRR!!!’

https://twitter.com/jamalouariachi/status/957585099121405952

Wel deugmillennial, geen Moedertje Cats

Nu verschillen Jamal en ik vaker van mening, maar ik voel juist wel wat voor die zogeheten Staunch Book Prize. Vind ik seksueel geweld in thrillers dan onwenselijk? Welnee, ik vind dat er in fictie ruimte moet zijn voor seriemoordenaars met een verder iets te sympathiek karakter, voor mannen die zich aftrekken terwijl het twaalfjarige buurjongetje toekijkt, voor in mootjes gehakte vrouwen en voor boekhouders die in hun vrije uurtjes graag kleine dieren martelen.

Ik houd mijn hart vast nu het steeds salonfähiger wordt om een personage of verhaallijn ‘problematisch’ te noemen, en kijk vol ongeloof toe hoe aan typetjes op televisie dezelfde eisen worden gesteld als aan racistische ooms tijdens kerstdiners. Ik ben dan wel een deugmillennial maar geen Moedertje Cats die vingerzwaaiend voor stichtelijke kunst pleit waarin een ideale, post-feministische samenleving wordt gepromoot — die zie ik namelijk veel liever achter de schermen terug.

Verkrachting ≠ gimmick

Maar toch. Het probleem met seksueel geweld in thrillers, zoals de bedenkers van de Staunch Book Prize ook stellen, is dat het in veel gevallen nogal gratuit is en dat het tegenwoordig idioot vaak voorkomt. Het is een vervelend cliché geworden, zoals ook de zoveelste navelstaarderige coming of age-roman van en over een twintiger in de hoofdstad dat is. Maar met een onderwerp dat voor zoveel vrouwen wereldwijd de harde realiteit is mag wel wat minder lichtzinnig omgesprongen worden dan met college skippen, neuken zonder liefde en espresso drinken met een kater. Verkrachting is geen gimmick.

‘I couldn’t help wonder whether sexual violence is now being used as an all-too-easy dramatic device’, schreef mediacolumnist Jane Martinson in The Guardian. Keira Knightley had die vraag voor zichzelf al beantwoord en vertelt in een groot interview met Variety deze maand dat ze geen films meer doet die zich in het heden afspelen omdat vrouwelijke personages daarin bijna altijd verkracht worden. En ook filmwebsite Vulture wilde weten: ‘How Much Rape Is Too Much Rape on My Favorite Shows?’

Actrice Doon Mackichan, die in november samen met schrijver Bridget Lawless de thrillerprijs uit zal reiken, maakte voor BBC de radiodocumentaire Body Count Rising, waarin ze onderzoekt hoe vrouwen worden afgebeeld in misdaadseries. Als Variety-journalist Sonia Saraiya aan het woord komt grapt ze dat haar functieomschrijving geen tv-criticus zou moeten zijn maar ‘senior rape correspondent’. ‘Televisiecultuur heeft verkrachting en rituele moord van vrouwen tot een industrie op zich gemaakt,’ concludeert Mackichan.

Papageno- en Werther-effecten

Ik weet niet precies wat het effect is van al die fictieve verkrachtingen, behalve dat het idee genormaliseerd en in sommige gevallen zelfs geromantiseerd wordt, maar dat boeken, series en films de realiteit kunnen beïnvloeden wordt door niemand betwijfeld. In de weken nadat de Netflix-serie13 Reasons Why uitkwam, waarin de beeldschone scholier Hannah Baker op dertien cassettebandjes uit de doeken doet waarom ze er een einde aan gaat maken, werd er twintig procent meer naar zelfmoord-gerelateerde termen gegoogeld.

Met de manier waarop suïcide wordt besproken en weergegeven kunnen mensen worden gered (het Papageno-effect) of juist over het randje worden geduwd (het Werther-effect). Dat beide termen hun oorsprong vinden in een fictief verhaal — Goethes briefroman Het lijden van de jonge Werther (1774) en Mozarts opera De toverfluit (1791) — moet iets zeggen over de kracht van fictie. En over de maatschappelijke verantwoordelijkheid van schrijvers die daarbij komt kijken, die ze overigens vrijelijk aan hun laars kunnen lappen als ze per se een lul (m/v) willen zijn.

Meisjes meldden zich massaal aan bij boogschietclubs door Katniss uit The Hunger Games en prinses Merida uit de Disneyfilm Brave. Wijnsnob Miles uit Sideways deed de verkoop van Merlot in Amerika kelderen en die van Pinot Noir stijgen. Stanley Kubrick liet twee jaar na het verschijnen van A Clockwork Orange (1971) de distributie in het Verenigd Koninkrijk stoppen omdat de gewelddadige tienerbende uit de film copycats op de been had gebracht, soms met witte overalls aan en bolhoeden op. In Lancashire werd een Nederlands meisje verkracht door een groep die ondertussen Singing in the Rain zong, net als hoofdpersoon Alex DeLarge en zijn ‘droogs’ hadden gedaan. Al is het de vraag of ze zonder de film niet alleen een ander liedje hadden gezongen, of misschien verkleed als The Joker een bioscoop in Colorado binnen waren gestapt.

Wat mij betreft begint de maatschappelijke verantwoordelijkheid van schrijvers op het moment dat er slachtoffers vallen die er zonder hun pennenvruchten niet waren geweest, of als het gewoon oersaai wordt. En als er een literaire prijs nodig is om ze dat aan hun verstand te brengen, dan moedig ik die van harte aan.