Interview Emile Roemer

Bij het witgepleisterde stationnetje van Boxmeer staat Emile Roemer in de herfstzon. Hij wijst naar een fabrieksgebouw aan de overkant van het spoor. ‘Daar ligt Hendrix veevoederbedrijf. Opgericht in de jaren twintig door Wim Hendrix. “Wimke de Körver” noemen we die hier. Toen ik klein was, werkte het halve dorp er. Mijn vader ook. Zelf heb ik er ook nog een tijdje vrachtwagens gevuld, toen ik net van de pabo kwam en er geen droog brood te verdienen was in het onderwijs.’

Zijn leven lang woont Emile Roemer, leider van de Socialistische Partij, al in Boxmeer. Hij ging er naar school en ter communie. Hij bleef er wonen toen hij op de pabo in Nijmegen zat. Hij trouwde er met zijn vriendinnetje van de middelbare school. Hij werkte er als onderwijzer. En hij stond er aan de wieg van de lokale SP-afdeling. Als wethouder groeide hij uit tot de machtigste man in de Boxmeerse politiek. In 2006 vertrok hij naar Den Haag, vorig jaar werd hij SP-leider. ‘Bij de Tweede Kamerverkiezingen haalde de SP hier 37 procent van de stemmen. Iedereen is hartstikke trots dat er iemand uit Boxmeer landelijk lijsttrekker is. Zo werkt dat in een dorp.’ Onder Roemers leiding gaat het de SP voor de wind. Volgens de peilingen van Maurice de Hond zijn de socialisten inmiddels de derde partij van het land – groter dan de PvdA. Als die ontwikkeling doorzet, kan niemand bij de volgende kabinetsformatie om de SP heen. Terwijl Job Cohen en Jolande Sap worstelen met hun steun aan het minderheidskabinet, voert Roemer onversneden oppositie tegen alles waar Mark Rutte en zijn ministers voor staan: pensioenhervorming, marktwerking in de zorg, afschaffing van de sociale werkplaatsen. Als er iemand de leider van de oppositie genoemd kan worden, is het Emile Roemer. Of je het nou met hem eens bent of niet.Elke dinsdagochtend stapt de SP-leider in alle vroegte op de fiets en rijdt naar het station van Boxmeer. Daar pakt hij de trein naar Den Haag. In de residentie werkt hij drie dagen lang van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avonds laat: debatteren, spreekbeurten houden, vergaderen, dossiers lezen. Overnachten doet hij, net als de meeste SP’ers uit de provincie, in het Novotel aan het Buitenhof. Sociale contacten met parlementariërs van andere partijen beperkt hij tot een minimum. Dat vindt hij allemaal ‘veel te ingewikkeld’.

Maatjes

Toen Emile Roemer leider van de SP werd, nam hij de oude werkkamer van Jan Marijnissen aan het Binnenhof over: een rijk gelambriseerd vertrek waar Joop den Uyl ooit kantoor hield. Roemers voorganger Agnes Kant had de ruimte van de fractievoorzitter nooit geclaimd. Roemer wel. Hij liet er geen twijfel over bestaan: vanaf nu stond hij aan het roer. Maar Jan Marijnissen is nog niet verdwenen. In de SP gebeurt bijna niets zonder dat de vroegere leider ervan weet. Roemer vraagt hem regelmatig om advies. Als partijvoorzitter zit Marijnissen bij de wekelijkse fractievergadering. En tussendoor spreken ze elkaar met grote regelmaat. ‘Om dingen voor te bespreken,’ zegt Roemer. ‘We zijn al dertig jaar maatjes. Ik heb zo’n verhouding met Jan dat ik alles met hem deel. Ik zou gek zijn als ik zijn ervaring niet zou gebruiken. Maar het is over en weer: hij belt of mailt mij ook met regelmaat.’

Hoe zou u uw type leiderschap omschrijven?

‘Ik heb wel eens gezegd: je moet niet autoritair zijn, je moet een autoriteit zijn. In de fractie gaat het zoals ik het graag zie. Ik hoef er nooit voor met mijn vuist op tafel te slaan.’

Als leraar op de basisschool moest u vast wel eens boos worden als kinderen stout waren. Is dat nu ook zo?

‘De kunst is om niet te vaak boos te hoeven worden. Bij mijn eigen kinderen ging dat ook zo: ze mochten best veel, maar wisten precies waar de grens lag.’ Grinnikend: ‘Als ze er een keer overheen waren gegaan, gebeurde het daarna niet vaak meer.’

Tijdens de Algemene Beschouwingen in september sprak u uw afschuw uit over de litanie van Wilders tegen ‘bedrijfspoedel’ Cohen. Waar kwam die woede vandaan?

‘Uit mijn tenen. Ik ergerde me kapot aan dat geschreeuw en gescheld van Wilders. En aan het schijnheilige gelach van de coalitiepartners. Wilders riep de meest idiote dingen, maar het enige wat VVD en CDA zeiden, was: we agree to disagree.’

De PVV heeft de sociaal-economische agenda van de SP gekaapt. Vindt u dat vervelend?

‘Nou, op papier is dat wel zo, maar in de praktijk maken ze er niets van waar. Het is allemaal voor de bühne. De PVV heeft zich volledig neergelegd bij het VVD-programma. Wilders is zo liberaal als het maar zijn kan. Hij staat volledig achter de afbraak van de sociale zekerheid. We hebben het uitgezocht: inmiddels heeft de PVV meer dan tweehonderd verkiezingsbeloften gebroken.’

Wilders heeft er met zijn gedoogsteun anders wel voor gezorgd dat het ontslagrecht niet versoepeld wordt, dat de WW-duur niet bekort wordt, en dat de AOW-leeftijd nog lang niet naar 67 gaat. Allemaal dingen waar jullie blij mee zouden moeten zijn, toch?

‘Natuurlijk ben ik daar blij mee. Maar als dat de hele oogst is, is het wel heel mager. Er wordt gigantisch gesneden in het speciaal onderwijs, in de sociale werkvoorziening, in uitkeringen, in de zorg. Wilders zegt: we hervormen de voorzieningen om ze te behouden. Dat is gewoon het VVD-riedeltje. Dat is het definitieve einde van Wilders’ sociale gezicht.’

Zo denken u en de rest van de SP er misschien over. Een groot deel van de Nederlanders niet.

‘Daar hik ik ook tegen aan. Wat Wilders heel goed kan, is de boel afleiden. Daar is hij een meester in. Hij begint over de gulden, over weer een moskee, over Griekenland. Op die manier hoeft hij niets te zeggen over de afbraak in de zorg, de onbetaalbare huren en de integratie in de grote steden waar hij niets aan doet. Iedere minister kan ik naar de Kamer roepen, maar Wilders niet. Ik kan nooit met hem in discussie, behalve bij de Algemene Beschouwingen en de Voorjaarsnota. De rest laat hij door anderen doen.’

Volgens de peilingen nemen zijn kiezers hem dat niet kwalijk. Hoe komt dat?

‘Omdat de media er bijna geen aandacht aan besteden als hij weer eens een verkiezingsbelofte heeft geschonden. Iedereen holt voortdurend achter hem aan. De kiezer is afhankelijk van wat hij krijgt voorgeschoteld. Over alle partijen wordt evenwichtig bericht, behalve over de PVV. Wilders kan alles maken.’

Bij de SP lijkt het omgekeerd: jullie hebben achteraf vaak gelijk, maar weten het slecht te claimen. Bijvoorbeeld jullie kritiek op de bonussen in de financiële sector en op de invoering van de euro.

‘We zijn er inderdaad niet zo goed in onszelf op de schouders te slaan. Ik ben zelf ook niet zo van: kijk mij eens even. Ik denk eerder: niet zeuren, mond houden, doorwerken. Van tevredenheid word je lui. Maar we beginnen het te leren. Op dit moment verkopen we onszelf best goed, denk ik. Met alle respect: bij het CDA deden ze er het afgelopen jaar echt alles aan om slecht in de publiciteit te komen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen kwamen ze met Elco Brinkman als lijsttrekker. Ja, dan weet je dat het lastig wordt bij de verkiezingen.’

En de VVD?

‘Sinds de kabinetsformatie heeft Rutte het handig gespeeld. In het regeerakkoord heeft hij 95 procent van zijn programma gerealiseerd. Hij is veel slimmer dan de hele club bij het CDA. Of Rutte ook slimmer is dan Wilders? Dat moet nog blijken. Ze zijn allebei heel sluw.’

Spiegeleitje op wit brood

In Boxmeer kent iedereen Roemer, en Roemer kent iedereen. Op weg van het station naar het centrum wordt hij om de haverklap begroet: ‘Dag Emile!’ Hij antwoordt steevast met een armzwaai en een opgewekt Brabants ‘ho-oi!’ We lopen langs zwembad ‘t Hoogkoor aan de Koorstraat. Dit is de plaats waar Emile Roemer ‘als manneke van achttien’ zijn eerste politieke daad stelde. ‘De gemeente had hier een fietsenrek neergezet aan de overkant van de straat. Iedereen kan bedenken dat dat hartstikke gevaarlijk is voor kleine kinderen. Maar de gemeente zei: dat nemen we mee in de begroting van volgend jaar. Toen zijn we op de fiets gestapt, schep op de schouder. We hebben dat fietsenrek zelf uitgegraven en aan de andere kant van de weg neergezet. Gratis en voor niets opgelost.’In grand café De Douairière, tegenover het Boxmeerse stadhuis, bestelt Roemer een spiegeleitje op wit brood, zwarte koffie ernaast. Hij vertelt hoe hij begin jaren tachtig bij de SP belandde. ‘Een van mijn oudere broers was al lid. De SP trok de wijken in om mensen te helpen. Heel praktisch. Gewoon problemen oplossen, zoals achterstallig onderhoud aan huurwoningen, verkeersveiligheid, mensen helpen met schulden en bij ontslag. De andere partijen deden daar niks aan, de SP wel. Dat sprak me aan. Mijn broer is nog steeds lid van de SP, net als de hele familie trouwens.’

Heeft u destijds ooit overwogen om lid te worden van de PvdA?

‘Geen seconde. Die waren toen al van mooi kletsen maar niets doen. Dat heb ik in die tijd wel ontdekt. Op een gegeven moment hadden we afgesproken om handtekeningen te gaan ophalen tegen de kruisraketten. Het IKV, Pax Christi, de PSP en de PvdA zouden mensen leveren. Wij stonden er met vijftien man. De rest kwam met een handjevol mensen. Toen had ik het er al meteen mee gehad. Dan kun je het beter helemaal zelf doen. Dat hebben we ook gedaan. Bij de eerste verkiezingen waaraan we meededen, haalden we 124 stemmen. Ze lachten ons allemaal uit. Mijn vrouw zei tegen me: Emile, weet je wel zeker dat je dit wilt? Maar ik zei: ik zal je nog versteld doen staan. Nou, dat is gelukt. In 1994 kwamen we met twee zetels in de gemeenteraad. Vier jaar later hadden we er drie. Toen ik naar Den Haag vertrok, waren we met zes zetels de grootste partij in Boxmeer.’

Waarom bent u de politiek ingegaan?

‘Uit rebellie tegen de bestuurlijke waanzin. Alles wordt maar aan tekentafels bedacht, ver van de mensen. De thuiszorg is een voorbeeld van hoe het afgrijselijk mis kan gaan. Thuiszorg draait om aandacht, dat zegt iedereen die er werkt. Maar nu is de thuiszorg: sorry, ik heb maar twee minuten en drie seconden voor de steunkousen. Dat bedenk je toch niet? In mijn naaste omgeving kon iemand na een heupoperatie niet goed meer lopen. Ze had een paar aanpassingen in haar huis nodig: een verhoogde toiletpot, een beugeltje in de douche. Er zijn zéven mensen van zéven verschillende instanties langsgekomen. En toen was er nog niks gebeurd. Het kan ook anders. Zet er een wijkverpleegkundige neer die de mensen kent. Die weet verdomd goed wat er nodig is. Dat kost ook nog eens de helft van het geld. Maar het gebeurt niet. Daar word ik nou strontziek van. We moeten terug naar de menselijke maat.’

Als wethouder kon u daar zelf wat aan doen. Maar de Haagse politiek is toch een heel ander verhaal?

‘Waarom? Het gaat erom hoe je met mensen omgaat. Ik zit daar niet voor mezelf, ik dien het volk. Dan is het toch niet meer dan normaal dat ik rekening met ze hou? Het gaat erom dat je mensen het gevoel geeft dat ze erbij betrokken zijn, dat ze hun zegje kunnen doen, dat ze denken: dit is ook een beetje mijn project.’

Als SP-leider in Boxmeer heeft u in de jaren negentig meegewerkt aan een van de eerste gedoogconstructies.

‘Het college met CDA en de dorpspartijen ging over de kop. We zaten net met z’n tweeën in de raad, aan meebesturen waren we totaal nog niet toe. We besloten het nieuwe college te steunen, maar geen wethouders te leveren. Dat was de enige mogelijkheid.’

Toch is het ironisch: u was een pionier in de gedoogconstructie die u nu in Den Haag zo verfoeit.

‘Er zijn er meer geweest op lokaal niveau. Een verschil met nu is dat het ruim een jaar voor de verkiezingen was. Dan moet je wat. Voor de huidige gedoogconstructie met de PVV is vanaf dag één gekozen. Maar goed, ik loop er niet voor weg. Ik heb destijds ook het eerste SP/VVD-college van Nederland in elkaar getimmerd. Wat moet, dat moet.’

Zou u landelijk ook met de VVD kunnen regeren?

‘De SP en de VVD staan ideologisch ver uit elkaar. Een dorp van dertigduizend inwoners is toch wat anders dan een land. Makkelijk zal het niet zijn. Maar zeg nooit nooit.’

Sommige VVD’ers zeggen: we zouden nog eerder met de SP in zee gaan dan met de PvdA.

‘Dat geloof ik meteen. We kunnen het wel goed met elkaar vinden. VVD’ers en SP’ers hebben allebei iets van: een man een man, een woord een woord. We weten allebei waar we voor staan.’

En dat is bij de PvdA niet zo?

Grinnikend: ‘Ze veranderen daar wel af en toe van mening.’

In een greppel

We staan op de hoek van de Irenestraat en de Bakelgeertstraat. Hier, op nummer 41, is het geboortehuis van Emile Roemer. Een sober hoekhuis van twee verdiepingen uit de jaren zestig met uitzicht op een crèche. ‘Vroeger zat daar een school in een barak,’ zegt hij. ‘We zaten en keer ‘s avonds te kaarten in de huiskamer. Toen zag mijn vader ineens licht van zaklantaarns in de school. Ieder ander zou de politie hebben gebeld. Hij niet. Hij ging er meteen op af: “Hé, wat doen we hier?” Mijn moeder riep hem nog achterna: “Chris, doe nou niet! Je weet niet wat het is…” Toen bleek de politie er al te zijn.’

Uw vader was geen bangerik.

‘Nee. Als hij vond dat er iets niet deugde, dan stapte hij erop af. Dat heeft hij altijd gehad. Hij zat in dienst toen de oorlog uitbrak. Bij Groesbeek lag hij in een greppel met een oud geweer en een paar kogels. Zijn eenheid werd door de Duitsers teruggedrongen, België in. Toen de Britten via Duinkerken werden geëvacueerd, is hij in België ondergedoken. Zijn ouders kregen te horen dat hij dood en begraven was. Er is zelfs een mis voor hem opgedragen. Op een gegeven moment is hij te voet teruggegaan naar huis. Opeens stond hij weer op de stoep bij zijn ouders in Rotterdam: dag pa en moe, hier ben ik.’

Ze dachten dat ze een spook zagen?

‘Ja. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Daarna is hij in de illegaliteit gegaan. Mijn vader was betrokken bij het drukken van verzetskrantjes. Op een gegeven moment hoorden ze dat de locatie verraden was, en hebben ze de stencilmachine op klaarlichte dag op een handkar door de stad vervoerd. Later is hij opgepakt in een ziekenhuis in Rotterdam. Hij zou de volgende dag gefusilleerd worden. Die nacht is hij door het verzet bevrijd. Dat ik hier nu zit, heeft aan een zijden draadje gehangen.’

Wat heeft u van uw vader meegekregen?

‘Dat je er niet omheen moet draaien, dat je meteen moet aanpakken wat je dwars zit. Thuis werd altijd over politiek gepraat. Mijn ouders stemden eerst KVP en later CDA. Mijn moeder was lid van het Vrouwenberaad in de partij en zette zich in voor de emancipatie van plattelandsvrouwen. Mijn vader zat in allerlei besturen: van het klooster, van verschillende scholen. Ik heb geleerd dat je vooral niet op je luie kont moet blijven zitten.’

Hoe katholiek waren jullie thuis?

‘Ik ben opgegroeid met communie en processies, alles erop en eraan. In de eerste klas van de lagere school heb ik nog les gehad van een non. Mijn drie oudere broers zijn misdienaar geweest in het klooster. Ik hoefde niet meer. Toen ik puber was, in de jaren zeventig, werden de waarden en normen van de katholieke kerk aan alle kanten ter discussie gesteld. Het was in de kerk altijd hetzelfde riedeltje, dan heb je het snel gehad. Waar ik echt een afkeer van kreeg, waren de standpunten van het Vaticaan over dingen als condoomgebruik en aidsbestrijding. Toen dacht ik: jullie zijn niet meer van deze wereld.’

Uw vader was van de KVP, maar u heeft wel eens gezegd dat hij eigenlijk een socialist was.’Ja, dat lag dicht bij elkaar. De KVP was óók een katholieke emancipatiebeweging. Die rol heeft de SP overgenomen.’

Verbeten partijganger

Het hele gesprek is Emile Roemer de joviale man die de kiezers kennen van televisie. Totdat we beginnen over recente strubbelingen in de SP: gemeenteraadsleden die afhaakten, wethouders en een Europarlementariër die voor zichzelf begonnen. Bij al die conflicten klonk felle kritiek op de afdrachtregeling van de SP, die Kamerleden en wethouders verplicht de helft van hun salaris af te staan aan de partij. Zodra die regeling ter sprake komt, verandert Roemer van een gemoedelijke Brabander in een verbeten partijganger. ‘Het gaat daar steeds weer over,’ zegt hij. ‘En dat vind ik vervelend, want het stelt helemaal niets voor. Die strubbelingen waren er vooral in 2006. Toen werden we overal drie keer zo groot: in de gemeenten, in de provincies, in de Tweede Kamer. We moesten heel veel mensen opleiden en bijscholen. Er zijn ook mensen bij gekomen die achteraf iets anders hadden moeten gaan doen. Dat is logisch als je zo snel groeit.’

Altijd als er gedoe is bij de SP, gaat het weer over de afdrachtregeling.

‘Dat is een farce. Vaak zit er iets anders achter. Dan gaat het om een afdeling die niet goed functioneert, of iemand die te snel op een lijst is komen te staan. En soms zijn het mensen die financiële problemen hebben, elke maand een paar honderd euro voorbij zien komen en denken: als ik die zelf hou, ben ik uit de zorgen. Het vlees is zwak.’

Dat is te makkelijk. Er zijn een heleboel voorbeelden van SP’ers die zich twintig jaar voor de partij hebben uitgesloofd en zich klemgezet voelden door de partijtop. In Veghel en Den Helder stapte de hele raadsfractie uit de partij. In Valkenburg, Hilversum en Schiedam: allemaal SP-wethouders die teleurgesteld de partij verlieten.

‘Ik baal als een stekker dat het zo gegaan is. Maar bij elke partij vertrekken er mensen. Je wilt niet weten hoeveel CDA’ers er nu op hun eigen partij lopen te mopperen. Je kómt helemaal niet in de knel door een afdrachtregeling. Dat is waanzin. Als mensen in de financiële problemen komen, hebben we daar een speciale regeling voor. Waar het om gaat is: je moet niet de politiek ingaan vanwege het geld, maar vanwege je idealen. Wij zitten er namens veel mensen met modale inkomens. Ik weet wat dat is, omdat ik zelf op ongeveer anderhalf keer modaal zit, als fractievoorzitter van de tweede partij van Nederland. Ik moet ook elke week op de centen letten.’

Hans van Heijningen, partijsecretaris van de SP, noemde de kritiek op de afdrachtregeling laatst ‘een reëel probleem’. Hij wil gaan kijken of de regeling kan worden aangepast.

‘Toen hing ik binnen vijf minuten bij hem aan de telefoon: wat heb je nou gezegd? Hans bedoelde dat de regeling voor SP-vertegenwoordigers met financiële problemen nog eens goed bekeken moet worden. Daar is niks mis mee. Maar de afdrachtregeling zelf staat niet ter discussie. Op ons laatste congres heeft 97 procent van de leden er weer mee ingestemd. We hebben onze hele organisatie sinds 1972 kunnen opbouwen door die regeling.’

De ex-SP’ers zeggen: er is helemaal geen ruimte voor kritiek.

‘De-SP-is-de-meest-democratische-politiekepartij-van-Nederland! We hebben openbare ledenvergaderingen. Onze regionale vertegenwoordigers hebben een meerderheid in het bestuur. De leden bepalen de dagelijkse standpunten van de partij. Democratischer kunnen we het niet maken.’

Dat is het probleem ook niet, het gaat om de partijcultuur. De klacht is: als je kritiek hebt binnen de SP, dan lig je er meteen uit.

‘Waar haal je dat nou vandaan? Dat is de grootste onzin. Wat een geklets. Als je actief bent voor een vrijwilligersclub laat je je toch ook niet de les voorschrijven?’

Hoe komt het dan dat mensen zich geïntimideerd voelen?

Met stemverheffing: ‘Iedereen die raadslid wordt voor de SP weet waar-ie voor tekent. Dan kan je na twee jaar zeggen: ik wil het geld toch in mijn eigen zak steken en ik lever mijn zetel lekker niet in. Maar dan vind ik het niet raar als zo’n afdeling die met veertig man elke dag de benen onder zijn kont vandaan loopt, zegt: je bent een zakkenvuller, kom hier met die zetel! Dat is geen intimidatie, dat is mensen houden aan hun afspraak!’

Stel dat het congres ooit zegt: we kappen met de afdrachtregeling, zou u dan de handdoek in de ring gooien?

‘Jazeker. Als de SP besluit de afdrachtregeling af te schaffen, zijn ze mij ook kwijt. Het is de trots van onze partij. Zo werkt dat bij de SP. Ik mag naar Den Haag omdat ik toevallig goed kan praten. Iemand anders zegt: ik ga liever schrijven. Een derde zegt: ik ga folders rondbrengen. Waarom zou iemand die goed kan kletsen meer waard zijn dan een ander?’