<div class="lead">
De Italiaanse schrijver en wetenschapper Umberto Eco is vrijdagavond op 84 jarige leeftijd overleden. Journalist Eveline Rethmeier sprak hem exact een jaar geleden bij hem thuis in Milaan. ‘Ik ben heel pessimistisch.&#8217;
</div>
&#8216;Leest u?&#8217; Een fronsende blik kijkt mij onderzoekend aan. Ik knik. &#8216;Gelukkig. Ik ook, nog iedere dag.&#8217; Hij stuift voor mij uit door de gangen van zijn huis waar iedere muur tot aan het plafond bedekt is met boeken. 35.000 boeken in totaal. Zijn energie is indrukwekkend. Hij loopt met een wandelstok, maar die wordt vooral gebruikt om de hogergeplaatste objecten tijdens onze rondleiding aan te wijzen.
Ik hoop die dag een inzicht te krijgen in zijn schrijfproces. Dat gaat nog niet gemakkelijk. Op de vraag waarom hij schrijft, krijg ik ‘omdat ik niets beters te doen heb.’ En op ‘hoe ontstaan ideeën voor een boek’, antwoordt hij ‘op de wc.’ Met een grote grijns kijkt hij mij steeds aan. Geen pesterige grijns, maar een lach van iemand die het leven nog erg vermakelijk en vooral mateloos interessant vindt. Ook de spullen in zijn huis waar hij al decennia mee samenleeft, fascineren hem nog altijd. In zijn bibliotheek geeft hij mij een antiek vergrootglas aan. ‘Probeer eens hiermee de titels van de bovenste plank te lezen?’ Als een onderwijzer tikt hij met zijn wandelstok op een paar kaften en ik noem de titels. ‘Brava, je bent geslaagd.’ Weer die lach.
Ook die middag blijkt dat Eco over alles een mening heeft. Eco schreef tot aan zijn overlijden essays en artikelen over de nationale en internationale politiek, maar ook over het gescheld op sociale media en de invloed van de digitalisering op ons geheugen. In een brief aan zijn kleinzoon die twee jaar geleden in weekblad l’Espresso (de Italiaanse Vrij Nederland) verscheen, roept hij hem op om iedere ochtend iets uit het hoofd te leren. Het geheugen is volgens Eco een spier die getraind moet worden en het risico dat alles binnen een mum van tijd op te zoeken is, is dat niemand nog zijn best doet iets te onthouden. Hij besluit die brief met: ‘want op en dag zal ook jij oud zijn en zal je jouw volle geheugen ervoor zorgen dat bij de slag bij Waterloo bent geweest, of bij de moord op Julius Ceasar. Jouw vrienden die niets met hun geheugen hebben gedaan, zullen maar een leven hebben gehad, terwijl jij het gevoel zal hebben er duizenden geleefd te hebben.&#8217;
Als het over zijn kleinkinderen gaat, is Eco serieus. We zitten inmiddels aan zijn bureau en hij slurpt luid uit zijn espresso boven de klassieke muziek uit. ‘Ik ben heel pessimistisch en maak me zorgen. Ik ben bang voor terrorisme, voor aanslagen, maar zie ook de problemen in Italië zelf. Als ik nu jong was geweest, zou ik zelf waarschijnlijk weg zijn gegaan. Ik zie het drama van onze jongeren.’
Abrupt staat hij op en begint in een van de mappen op zijn bureau te zoeken. ‘U wilde toch weten hoe ik schrijf? Nou kijk hier, deze tekening, dit labyrint, heb ik gemaakt voor De Naam van de Roos.’ Hij strijkt het papier glad en cirkelt met zijn vingers boven het papier. ‘Ik schep eerst een wereld. Heel gedetailleerd. Ik moet eerst begrijpen waar mijn personages in bewegen. Pas dan kan ik met het verhaal aan de slag.’
Eco doet gemiddeld vijf jaar over zijn omvangrijke romans. ‘Natuurlijk zit ik soms vast. Dan dool ik dagen door dit huis in de hoop dat het verhaal weer bezit van mij neemt. Ik vind die wanhoop mooi.’ Waar veel schrijvers het schrijven zelf een slepende lijdensweg vinden, zegt Eco er dol op te zijn. ‘Ik zit dan in mijn eigen wereld en kan alles wat ik om mij heen zie opnemen in het verhaal, een streep licht dat door de ramen valt, geklingel van een tram buiten.’
Inmiddels graaft hij in een andere doos naar een tekening die hij me wil laten zien, terwijl hij binnensmonds moppert dat zijn vrouw dingen moet hebben verplaatst. Wanneer er een nieuw boek komt, vraag ik nog. ‘Ik doe er zo’n vijf jaar over, dus dan moet ik 88 zijn. En u 36. Laten we het er dan nog eens over hebben. Als u dan nog leeft ten minste.’ Weer die lach.

Eveline Rethmeier

Umberto Eco hield van de wanhoop van het schrijven

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips