<div class="lead">
Thomas Manns Lotte in Weimar is niet alleen een literaire biografie van Goethe en een teer portret van een vrouw op leeftijd. Het is ook een poging de Duitse ziel bloot te leggen.
</div>
Charlotte Kester-Buff stond op 19-jarige leeftijd model voor de Lotte uit Die Leiden des jungen Werther, het debuut dat Goethe in één klap wereldberoemd maakte. Goethe was verliefd op het meisje dat zo opgewekt zorgde voor haar broertjes en zusjes en beschrijft in Werther zijn vergeefse liefde, want Lotte was reeds verloofd met brave borst Kestner.
In Thomas Manns <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Lotte-in-Weimar-Thomas-Mann.htm" target="_blank">Lotte in Weimar</a>, dat nu in herziene vertaling is verschenen, is Lotte 63, een kloeke moeder van negen kinderen met een asgrijze coupe en een hoofd dat lastig wiebelt bij vermoeidheid of zenuwen. Ze is op bezoek bij familie in het Weimar van 1816, waar de Von Schillertjes en de Schopenhauertjes de deur bij elkaar plat lopen, elkaar treffen in salons, poëzie lezen en over politiek discussiëren en alles gonst om de grote dichter in hun midden: Wolfgang von Goethe.
Voor haar hotel verzamelen zich de mensenmassa’s om een glimp op te vangen van de heldin uit Werther. Voordat Lotte ook maar één voet buiten de deur kan zetten, laten fans en afgevaardigden zich aandienen voor een onderonsje met de muze van hun aanbeden stadgenoot. Allen willen ze Lotte vertellen over hun eigen ervaringen met Goethe: Riemer, de gemankeerde dichter en gefrustreerd-devote secretaris van Goethe, de praatgrage Adele Schopenhauer (zus van filosoof Arthur) die zich namens alle vrouwen door hem geminacht voelt omdat hij haar en haar vriendinnen voor sentimentele geiten uitmaakte toen zij bloemen plukten, en de door woedeaanvallen geplaagde zoon August.
Meesterlijk is Mann wanneer hij Goethe zelf aan het woord laat. De Goethe van Mann is een onhebbelijk mannetje, een bemoeial, een betweter, hypochondrisch en grofgebekt. Hij probeert belasting te ontduiken, blaft zijn bedienden af en zelfs zijn badspons moet het ontzien in zijn oeverloze maniakale monologue intérieur: ‘Handzaam voorbeeld van vastgegroeid diepzeegedierte in thaletisch oerslijm. (…) In wat voor bodem ben je gegroeid en dacht je groot te zijn, merkwaardig levensskelet dat men beroofd heeft van zijn weke zieltje?’ Om hem vervolgens venijnig uit te wringen in zijn nek.
Mann schreef Lotte in Weimar in 1939 in exil in Amerika. Meer nog dan een literaire biografie van Goethe en een teer portret van een vrouw op leeftijd die mijmert over haar jeugd is het een poging van Mann de Duitse ziel bloot te leggen. Het Weimar van 1816 is de spiegel van het Duitsland in de jaren dertig.
<div class="figure--left">
<figure id="post-319795 media-319795" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Thomas-Mann-Lotte-in-Weimar_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Thomas-Mann-Lotte-in-Weimar_preview-320x494.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/03/Thomas-Mann-Lotte-in-Weimar_preview-640x988.jpg 640w" alt="" /></figure>
</div>
Secretaris Riemer beklaagt zich bij Lotte over de onverschilligheid van Goethe, die neerkijkt op elke vorm van geestesvervoering en alles met ironie bekleedt. Een dichter die wel nihilist lijkt te zijn – Riemer vindt het maar onchristelijk. Hoewel het in 1813 onder jonge mannen in Weimar bon ton is om zich vrijwillig te melden bij het leger dat de Franse onderdrukker moet verjagen, verbiedt Goethe zijn zoon te gaan. Voor het domme enthousiasme van het volk, het patriottisme, het verheerlijken van eendracht en discipline in reactie op buitenlandse overheersing heeft Goethe geen goed woord over. Zuivere bedoelingen zijn niet veel waard, aldus Goethe, en kunnen het begin zijn van ‘iets afgrijselijks wat eens onder de Duitsers de ergste dwaasheden zal ontketenen, dingen waardoor uzelf, indien er al iets van tot u zou doordringen, zich in uw graf zou omdraaien.’
Hij is het gedweep van de massa beu, bespot de Weimarers die zich vergapen aan Lotte, spuugt op hun voorliefde voor een individu dat de toon moet zetten. En tegelijk beschouwt Goethe zichzelf evengoed als de patroon der beschaving wanneer hij verzucht: ‘En als ik dood ben, zeggen ze “Oef!” en knorren ze weer als varkens.’ Het doorgeschoten Bildungs-ideaal voedt óók het nationalisme.
Het wonder van Lotte in Weimar is hoe het tegelijkertijd zo zachtaardig kan zijn én koortsachtig zoekt naar een verklaring voor een natie die zo gruwelijk ontspoort. Het is Manns antwoord op elke totalitaire neiging: stijl, schoonheid, weifeling en ironie.
<div class="info-box">
Thomas Mann, Lotte in Weimar, vertaling Tinke Davids, herzien door Frank Schuitemaker, De Arbeiderspers, 366 p., € 29,90. Bestel het <a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Lotte-in-Weimar-Thomas-Mann.htm" target="_blank">hier</a>.
</div>