Reportage / Overleven in de toekomst
Als je dit leest, heb je voorouders die wisten te overleven. Of het nu wormen waren, longvissen, kleine knaagdieren of je opa. Je hebt de genen van een overlever. Sterker nog: mensen kunnen als geen ander dier op de meest uiteenlopende plaatsen overleven. In de woestijn, of op de zuidpool. Ze hebben geleerd om de wereld naar hun hand te zetten met landbouwwerktuigen, snijgereedschap, kleding en wapens. Ze graven een hol met een zelfgemaakte schep, vangen een beest met een zelfgevonden stok en drinken hemelwater uit een zelfgebakken kom.
Maar ergens ging het mis. De moderne westerse overlever is gevangen in een netwerk van hypotheken, energiebedrijven en waterleidingbedrijven. Een of andere malloot of godsdienstwaanzinnige hoeft maar een knop om te zetten of een kraan dicht te draaien en we zitten zonder stroom en water. De iPhone laadt niet meer op en de computer gaat op zwart. Daar sta je dan met al je overlevingsgenen.
Minister Guusje ter Horst adviseert de mensen om een overlevingstonnetje aan te schaffen, met een zaklamp, watervaste lucifers en waxinelichtjes. Maar is dat niet een beetje last century? Kan dat niet beter?
Niet alleen maar hippies
Vlak na de aanslagen van 2001 was er in New York een grote interesse voor survivalkits. De Urban Survivalists werden tot die tijd als paranoïde zonderlingen beschouwd, maar van de ene op de andere dag werden ze gezien als realisten. The New York Magazine stelde begin 2002 met hulp van de overlevers een lijstje ingrediënten voor een luxe overlevingskit samen, bedoeld voor rijke New Yorkers die niet met stoffige Vietnamveteranen geassocieerd wilden worden, maar meer zochten naar een soort gasmask chic.
Op dat lijstje stonden zaken als een Mobiflex draagbaar sheltersysteem, professionele walkietalkies, een draagbare zonnepaneelkit om batterijen op te laden, Maxa Beam-zoeklichten, een politieradioscanner, een HOPE (High Office Parachute Escaper) en ATACS (All-terrain, All-purpose Cart Sleds). De luxekit zou tienduizenden dollars kosten.
De interesse in zulke hoogwaardige survivalkits groeide. Maar dat niet alleen. Sinds de grote stroomstoringen van 2003 en Katrina zijn er ook steeds meer Amerikanen die luxueus, maar ook zelfvoorzienend willen leven. Naar schatting leven nu 200.000 Amerikanen off-grid, niet aangesloten op een netwerk van een gas- of elektriciteitsbedrijf. Dit aantal stijgt ieder jaar met een derde. In Engeland zijn tussen de 40.000 en 100.000 huizen niet aangesloten op een energienetwerk. En het zijn niet alleen maar hippies en extreemrechtse survivalisten. Er komen steeds meer &#8216;nette&#8217; autonomen.
Zonnecellenverf
In Nederland zijn er nog nauwelijks mensen die off-grid leven.
&#8216;Op de eerste plaats omdat het grid hier overal dichtbij is,&#8217; zegt architect Lucas Verweij. &#8216;Daarnaast loop je tegen gezeur van gemeente en overheid aan als je niet aangesloten wilt zijn op de riolering. Afvalwater mag je niet zomaar laten wegvloeien, ook niet als het schoon is. Daar zijn ingewikkelde regels voor.&#8217;
Lucas Verweij ontwierp in 2003 een futuristische zelfvoorzienende woning: het &#8216;autarkische huis&#8217;, met eigen energiewinning, waterwinning en afvalwaterzuivering. Zonnepanelen en windmolens zorgen voor stroom, een waterzuiveringsinstallatie zuivert regenwater en een composttoilet zorgt ervoor dat een riolering ook niet nodig is. Het huis is demontabel en verplaatsbaar. Het feit dat het niet aangesloten hoeft te worden op riolering en andere netwerken betekent dat het niet goedkoper is om de huizen dicht bij elkaar te zetten, zodat er ook een mooie autarkische tuin omheen kan komen te liggen.
&#8216;Door alle technieken en al het gedonder kost autarkisch leven traditioneel veel tijd,&#8217; zegt Verweij. &#8216;Wij wilden laten zien dat het met moderne techniek mogelijk is om een zelfvoorzienend huis te maken voor &#8220;gewone mensen&#8221;. Op collages tekenden we altijd een man in pak die met een koffertje thuis kwam.&#8217;
Het autarkische huis van Verweij is nooit gebouwd. Ook dat had te maken met de strikte Nederlandse regelgeving. Zo is het vrijwel nergens toegestaan om niet op de riolering aangesloten te zitten.
Maar het autarkische huis voor een &#8216;normaal gezin&#8217; is wel mogelijk. Dit najaar verscheen het boek Fred en Wilma in de Vinexwijk van Nienke Oosterbaan, waarin uitgelegd wordt hoe je in een Nederlandse Vinexwijk zelfvoorzienend kunt wonen, als de regels tenminste net zo soepel zouden zijn als in een land als Nieuw-Zeeland, waar ingenieur Edwin Nieman al zo&#8217;n huis gebouwd heeft.
&#8216;De tijd werkt mee met dit soort projecten,&#8217; zegt Lucas Verweij. &#8216;Twintig jaar geleden zeiden mensen: hoe los je het op met je telefoon? Maar dat is nu met de mobiele telefonie en draadloos internet geen probleem meer. Het lijstje van problemen wordt steeds korter. Windmolens worden kleiner en goedkoper, fotovoltagecellen worden beter en beter. Er is een enorme vraag en de productie is beperkt. De hoge olieprijs was ook heel gunstig voor de ontwikkeling: ineens kunnen zonnepanelen dingen die ze daarvoor niet konden.&#8217;
Een van de nieuwste ontwikkelingen zijn zonnecellen die je met een kwast kunt aanbrengen, of met inkjetprinters op oppervlakken kunt drukken. Belgische wetenschappers hebben met deze verf een jas gemaakt die een mobiele telefoon kan opladen. Al eerder wisten wetenschappers van de Iowa State University zonnecellen op een stropdas en een jasje te printen. Er zijn nog wel veel vragen. Hoe lang gaat de verf mee? Wat gebeurt er als het geverfde oppervlak vuil wordt? Niettemin lijkt het een veelbelovende nieuwe ontwikkeling. De Engels-Nederlandse Corusgroep groep heeft zich erop gestort en probeert samen met de producent Dyesol de mogelijkheden verder te onderzoeken en commercieel haalbaar te maken.
Nooit meer opladen
Cruciaal voor overleven zonder the grid is de energieopslag, zodat de apparatuur ook blijft werken als de zon even niet schijnt en het windstil is. En daarvoor heb je weer een aardige batterij batterijen nodig. Met typische batterijproblemen. Na verloop van tijd laden ze niet goed meer op en moet je nieuwe kopen.
&#8216;De batterijen zijn de bottleneck,&#8217; zegt Verweij. &#8216;Batterijen kosten veel geld en zijn een rottige manier om energie op te slaan. Giftig, zwaar en duur.&#8217; Iemand die goed opgelet heeft, zal hebben opgemerkt dat batterijen niet net zo snel kleiner en beter worden als de apparatuur die ze dienen. Alle gadgets en gizmo&#8217;s lijken steeds meer op batterijhouders met een paar gekke functies. Batterijen zijn gebaseerd op een stokoude chemische techniek, en het is lastig om die te verbeteren.
Mogelijk komt de redding uit de hoek van de auto-industrie. Daar is een revolutie aan de gang. Voor de zoheten hybrid electric vehicles zijn ultrabatterijen ontwikkeld. Ze gaan vier keer zo lang mee als gewone batterijen, ze hebben meer vermogen, zijn goedkoper en laden sneller op. De batterijen worden in Australië getest voor gebruik in combinatie met wind- en zonne-energie.
Een andere manier om onder het batterijprobleem uit te komen, is de brandstofcel. Al decennialang voorspellen zieners dat batterijen uiteindelijk vervangen zullen worden door brandstofcellen, die gevoed kunnen worden met ethanol, methanol of waterstof. Vanwege hun betrouwbaarheid werden ze gebruikt in de ruimtevaart, onderzeeboten en gevangenissen. Toshiba en Panasonic hebben aangekondigd dat ze binnen een paar jaar kleine brandstofcellen kunnen produceren waarmee je je mobiele telefoon of laptop kunt laten werken. Je hoeft dan nooit meer een batterij op te laden. Een wijnglas hooggeconcentreerde methanol is genoeg om je laptop twintig uur te laten draaien. In het kader van de autarkie zou je met brandstofcellen je huishoudelijke apparatuur kunnen laten lopen op van appels gestookte methanol.
&#8216;Eerst zien, dan geloven,&#8217; zegt onderzoeker Bas Flipsen van de afdeling Personal Energy System van de TU Delft, &#8216;de batterijen worden met de dag beter en de brandstofcel loopt almaar achter de feiten aan.&#8217;
Ten slotte zou bij overleven nieuwe stijl kernenergie van pas kunnen komen. In 2007 zoemde het bericht over het internet dat Toshiba bezig is met het ontwikkelen van microkerncentrales voor huiselijk gebruik. Een bizar bericht dat snel ontmaskerd werd als onzin. Maar helemaal onjuist is het ook weer niet. Toshiba ontwikkelt 4S-microkerncentrales (super-safe small and simple), die zichzelf regelen en die wooncomplexen en bedrijfspanden dertig jaar lang van goedkope energie kunnen voorzien. Ergens halverwege het volgende decennium zouden ze op de markt moeten komen.
Het huis &#8216;weet&#8217;
Belangrijker nog dan de energieopwekking en de opslag is het energiemanagement. Autarkische huizen van de toekomst zijn slimme huizen, zoals Reboot van de Amerikaanse ontwerper Victor Vetterlein. Een Star Trek-achtig huis van de toekomst, dat eruit ziet als een enorm toilet. Het is bedekt met zonnecelverf, en bevat windturbines en een afwateringssysteem dat hydro-elektrische energie opwekt en het water verzamelt en zuivert voor gebruik.
&#8216;Het gebouw ademt als een plant en zijn binnenste kern is ondoordringbaar voor externe weercondities,&#8217; meldt Vetterlein via de mail. &#8216;Het is ontworpen om de discussie op gang te krijgen. In het nieuwe millennium heeft de computertechnologie zijn nut bewezen in de auto- en botenindustrie. De architectuur in woonwijken is, onder andere door overheidsrestricties, gestagneerd. De architectuur in de woonwijken wordt niet beheerst door de toekomst, maar door het verleden. Reboot laat zien hoe huizen er in de nabije toekomst uit kunnen zien.&#8217;
&#8216;Als je de schakelkasten in zo&#8217;n huis ziet, dat is enorm,&#8217; zegt Lucas Verweij. &#8216;Een modern zelfvoorzienend huis moet slim zijn. Hoeveel water komt er binnen? Hoeveel water stroomt er weg? Het is vooral een kwestie van energiemanagement geworden.&#8217;
Ambient Intelligence wordt het genoemd: huizen die niet alleen huis zijn, maar ook een vorm van kunstmatige intelligentie, een soort robot. Ze hangen vol sensoren en beeldschermen. Het huis &#8216;weet&#8217; waar de mensen zijn, waar de lichten branden, hoeveel energie via zonnepanelen of molens binnenkomt en hoeveel energie verdwijnt in apparaten. Het huis kan lampen uitzetten in kamers waar niemand is. Op de grond rijden robotstofzuigers en groepjes robots zwermen door de hydroponische tuin, waar mineralen in opgeloste vorm direct aan plantenwortels gevoed worden, zodat er geen aarde nodig is en een tuin overal aangelegd kan worden. Met hydroponische technieken kun je een drijvende moestuin aanleggen in je waterreservoir of een aardappelveld op je dak. Vruchten kunnen geoogst worden door robots. En dat is minder kil dan het lijkt. In Japan is een robot gemaakt die Ichigo Tsumi heet en die, als hij een rijpe aardbei ziet, zegt: &#8216;O, ik heb er eentje gevonden. Ik ga hem plukken.&#8217;
De bedoeling is om dergelijke robothulpjes ook zelfvoorzienend te maken. Power scavenging noemen ze dat: energie halen uit de omgeving. Horloges die lopen op lichaamswarmte, warmtesensoren die vermogen halen uit de trillingen in een rijdende auto en grasmaairobots die werken op zonne-energie. Intel ontwikkelt op dit moment implantaten die lichaamswarmte gebruiken om bijvoorbeeld temperatuur- en bloeddrukgegevens naar een mobiele telefoon te kunnen zenden.
3d-printer
Tot voor kort was een zelfvoorzienend leven hard werken, zoals vroeger een huishouden zonder wasmachine en stofzuiger hard werken was. Maar nieuwe technologische ontwikkelingen brengen daar verandering in.
&#8216;Met hi-tech kun je autarkisch leven op een moderne manier,&#8217; zegt Lucas Verweij, &#8216;maar hi-tech is kwetsbaar. Het vereist kennis en onderhoud.&#8217; Als er iets kapot gaat, moet een overlever het kunnen repareren. En hoe moeilijker de apparatuur, hoe moeilijker het repareren.
Indien onderdelen vervangen moeten worden, kan een 3D-printer van pas komen: een machine die driedimensionale plastic voorwerpen kan printen zoals een gewone printer tekst op papier. Een blikopener, sandalen of Spiderman. Tot voor kort waren ze onbetaalbaar, maar in Engeland is nu de RepRap ontwikkeld: de Rapid Prototyping Machine, een goedkope 3D-printer waarmee je alles kunt maken. &#8216;China on your desktop,&#8217; wordt het apparaat genoemd. Is er een waterfilter kapot, dan maak je er een na met de RepRap. Hij is zelfs in staat om de meeste onderdelen te maken waarvan hij zelf gemaakt is. Nog ontbrekende onderdelen kun je bij een elektronicazaak kopen en kosten bij elkaar een paar honderd dollar. De RepRap is bedoeld om een nieuwe revolutie op gang te krijgen. Iedere nerd kan een verbeterde versie van de machine maken. De bouwtekeningen zijn vrij te vinden op internet. &#8216;De nieuwe eindeloze mogelijkheden van computer aided design kunnen ervoor zorgen dat in de toekomst elk huis uniek is,&#8217; zegt Victor Vetterlein.
&#8216;Maar zo&#8217;n overlevingspakket van minister Ter Horst is nu ook weer niet helemaal onzin,&#8217; relativeert Lucas Verweij. &#8216;Het is altijd goed om terug te kunnen vallen op beproefde technieken.&#8217; Batterijen gaan stuk, filters gaan lekken, en computers lopen vast. &#8216;Als niks het meer doet, is het handig als je lucifers hebt en je weet hoe je een kaars moet maken.&#8217;

Gerard Janssen

Survival chic

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview