Na weken van oplopende spanningen in de straten van Parijs besloten mijn vrouw en ik om de stad tijdens de demonstraties te ontvluchten. We namen onze zesjarige dochter mee en trokken de natuur in. Terwijl de demonstranten zich om twee uur ’s middags op zaterdag 17 oktober verzamelden op de Place de la République, wandelden wij door de bossen ten zuidoosten van Parijs, vlak bij Fontainebleau, waar de Franse koningen vroeger in de herfst verbleven en op jacht gingen.

Toen we met de trein waren teruggekeerd naar Parijs en naar de metro liepen, roken we een lichte geur van traangas. Het metrostation bij ons appartement was gesloten, dus stapten we een halte eerder uit. Daar stond onderaan de trap naar de uitgang een groep tieners die mondkapjes uitdeelden, van het soort dat tijdens de coronapandemie werd gedragen. We namen er alle drie een aan, net op tijd. Een wolk traangas dreef het station binnen en joeg ons, met brandende ogen, samen met de anderen de trap weer af, terug naar de metro.

Experts over de wereldpolitiek

Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Jonathan Levy, professor in de Geschiedenis aan Sciences Po, een opleidingsinstituut in Parijs. Ook is hij auteur van onder meer Ages of American Capitalism: A History of the United States (2021). Levy woont en werkt in de Franse hoofdstad.

Aan de protesten, die eind september op Franse middelbare scholen begonnen, viel nauwelijks te ontkomen. Veel jongeren in Frankrijk hebben, net als hun leeftijdsgenoten elders in de wereld, weinig vertrouwen in de toekomst. Door bezuinigingen en financiële problemen gaat de kwaliteit van hun scholen achteruit. Leraren bezwijken onder de slechte arbeidsomstandigheden, vallen uit en worden vaak niet vervangen. Daar komt bij dat Frankrijk deze zomer de warmste zomer heeft beleefd sinds het begin van de metingen in 1900. Jongeren beseffen dat hen nog veel meer van zulke zomers te wachten staan, mogelijk nog hetere. Tegelijkertijd zien ze dat de volwassenen die het voor het zeggen hebben, nauwelijks iets ondernemen om daar verandering in te brengen.

Kort nadat de scholierenprotesten waren begonnen, probeerden diverse politieke groeperingen zich bij de beweging aan te sluiten. Sommige deden dat uit oprechte betrokkenheid, andere uit eigenbelang. Maar ondanks al het politieke gekonkel vormen de scholieren nog altijd de kern van de protestbeweging.

Nationale traditie

Straatprotesten zijn in Frankrijk bijna een nationale traditie. In 2023 gingen grote aantallen Fransen de straat op toen president Emmanuel Macron aankondigde de wettelijke pensioenleeftijd te willen verhogen van 62 naar 64 jaar. Ondanks de massale protesten werd de hervorming doorgevoerd, waarna de demonstraties geleidelijk wegebden. De belangrijkste maatregelen rond de verhoging van de pensioenleeftijd werden later opgeschort tot 2028.

Het politieke midden lijkt zijn greep te verliezen

Deze keer lijkt een vergelijkbare afloop niet in zicht. De Franse regering kan een wetsvoorstel intrekken of aanpassen om voldoende steun te krijgen. Maar regeringen lijken tegenwoordig niet meer in staat om met wetten en hervormingen de toekomst vorm te geven die jongeren voor ogen hebben en verdienen.

Nu de presidentsverkiezingen van 2027 dichterbij komen en extreemrechts steeds hoger scoort in de peilingen, verwachten sommige mensen met wie ik heb gesproken dat de protesten extreemlinks nieuwe kracht zullen geven. Hoe dan ook lijkt het politieke midden zijn greep te verliezen. En ik kom hier nauwelijks iemand tegen die vindt dat het midden het verdient om overeind te blijven, laat staan iemand die daar nog op hoopt.

Parijse barricades

Waar moet het dan heen met Frankrijk? Voorlopig zijn de eisen van de scholieren nog weinig concreet. Veel oudere demonstranten maken zich vooral zorgen over de stijgende kosten van levensonderhoud, een probleem dat ook elders steeds vaker wordt samengevat onder de noemer ‘betaalbaarheid’. De dag na de protesten draaiden de krantenkoppen vooral om de vraag wie verantwoordelijk was voor het geweld. Maar ik vermoed dat de kern van het probleem vooral ligt in de groeiende kloof tussen de generaties. Want geen enkel land kan een fatsoenlijke toekomst tegemoetgaan als zijn jongeren zelf geen toekomst meer zien.

Zou leeftijd de nieuwe, bepalende scheidslijn in de politiek kunnen worden?

Misschien zullen we deze protesten ooit beschouwen als een eerste stap naar een confrontatie tussen de verworven rechten van oudere generaties en de toekomstkansen van jongeren. Van oudsher wordt de politiek bepaald door tegenstellingen rond sociale klasse, nationale verbondenheid, religie en identiteit.

Maar zou leeftijd de nieuwe, bepalende scheidslijn in de politiek kunnen worden? Als dat zo is, zullen we veel fundamenteler moeten nadenken over de vraag hoe macht en kansen tussen de verschillende generaties worden verdeeld.

Een fatsoenlijke toekomst

Dat jongeren zich politiek roeren, is natuurlijk niets nieuws. De veteranen van de Parijse barricades van mei 1968 die nog in leven zijn, zijn inmiddels allemaal met pensioen. Tegenwoordig gaat ongeveer een derde van de begroting van het Franse ministerie van Onderwijs op aan pensioenbijdragen. Dat komt deels door de manier waarop het ministerie deze kosten in zijn begroting verwerkt, maar het cijfer is niettemin veelzeggend.

Nu de staatsschuld blijft oplopen en de zorgen over de overheidsfinanciën toenemen, wordt steeds vaker de vraag gesteld of Frankrijk zijn verzorgingsstaat nog wel kan betalen. Maar een belangrijkere vraag is wat voor verzorgingsstaat het land eigenlijk wil en welke prioriteiten daarbij moeten gelden. Hoe kunnen regeringen ervoor zorgen dat ouderen beschermd blijven – een van de grote verworvenheden van de democratie in de twintigste eeuw – en tegelijkertijd jongeren voldoende kansen bieden op een fatsoenlijke toekomst?

Deze vragen gaan veel verder dan de tegenstelling tussen pensioenrechten en onderwijsuitgaven, waarbij elke euro voor het een ten koste zou gaan van het ander, of dat nu werkelijk zo is of niet. Het gaat niet alleen om de kwaliteit van het onderwijs, maar ook om de manier waarop we omgaan met de opwarming van de aarde en de opkomst van kunstmatige intelligentie.

Als deze protesten van betekenis blijken te zijn, zal dat vooral komen doordat ze het begin vormden van een nieuwe politieke beweging

Oudere generaties vormen een machtige politieke groep. Ze gaan in groten getale naar de stembus en krijgen door de vergrijzing van de Franse bevolking steeds meer invloed op de verkiezingsuitslagen. De meeste middelbare scholieren zijn daarentegen nog te jong om te mogen stemmen.

Ook de meeste formele machtsposities zijn in handen van oudere generaties. Tot nu toe hebben de scholieren hun protesten niet rechtstreeks tegen hen gericht. Maar als deze protesten op de lange termijn van betekenis blijken te zijn, zal dat vooral komen doordat ze het begin vormden van een nieuwe politieke beweging waarin jongeren meer zeggenschap opeisen over de beslissingen die hun eigen toekomst en die van de planeet bepalen.

Tijdens onze wandeling naar huis zag ik groepjes gemaskerde tieners op de voetgangersbruggen over het Canal Saint-Martin zitten. Met hun benen bungelend boven het water keken ze toe hoe vuilnisbakken in brand stonden. Diezelfde bruggen speelden ook een rol tijdens de bloedige Junidagen van 1848, toen Parijse arbeiders in opstand kwamen en slaags raakten met de Nationale Garde en andere regeringstroepen. Destijds liepen de politieke scheidslijnen anders dan nu. Welke tegenstellingen onze tijd zullen bepalen, begint pas langzaam duidelijk te worden.