Het gaat niet meer alleen over tieten en konten. Reggaeton wordt steeds vrouwvriendelijker

Ze houdt van benzine (Geef me meer benzine!)
Ze is zo dol op benzine (Geef me meer benzine!)

Niemand leek precies te weten wat Daddy Yankee met ‘Gasolina’ probeerde te zeggen. Maar het liedje van de Puerto Ricaan klonk zomers en het onmiskenbare reggaetonritme was in 2005 in Europa nog vrijwel nieuw. Dus wie ervan hield, danste wekenlang de billen uit de heupbroek. En wie het maar niets vond, hoopte dat het snel over zou waaien.

Slecht nieuws voor de haters. Veertien jaar later staat Daddy Yankee nog altijd in de hitlijsten en vallen veel liedjes uit de door hem in Europa geïntroduceerde reggaetonscene onder de categorie mainstream. Op Spotify heeft de playlist Baila Reggaeton 9,5 miljoen volgers. Daddy Yankee is er goed voor ruim 45 miljoen luisteraars per maand. J Balvin, dé reggaetonero van het moment, heeft er bijna 54 miljoen en is de vierde meest gestreamde artiest ter wereld.

Boom-ch-boom-chick

Misschien toch maar eens iets mee doen, zal Pinkpop-directeur Jan Smeets gedacht hebben. En dus stond J Balvin op 9 juni op het podium in Landgraaf. Het was de eerste reggaeton-act ooit op het festival en wie beweert dat het geen feest was, liegt.

Wie had dat tien jaar geleden gedacht? Reggaeton was nou niet het soort muziek waar je mee moest aankomen als je wilde doorgaan voor iemand met een goede smaak. Want die combinatie van samplers en synthesizers, een fantasieloos ritme – boom-ch-boom-chick boom-ch-boom-chick (Dem Bow genaamd) – hier en daar een kreunende vrouw en een paar Spaanstalige kreten – ¡Dale! ¡Arriba! – was te makkelijk en ordinair bovendien.

De ‘hondendans’

In Spanje, en nog eerder in Latijns-Amerika, had reggaeton zijn intrede al lang vóór ‘Gasolina’ gedaan. De term werd begin jaren negentig voor het eerst gebruikt in Puerto Rico door artiesten die zich lieten inspireren door reggae, dancehall, hiphop en Puerto Ricaanse muziek. Hele generaties latino’s weten inmiddels niet beter dan dat het Dem Bow-ritme altijd en overal klinkt: thuis, op straat, in winkels en uit blikkerige speakers op het strand. Zodra kleine meisjes kunnen lopen, kijken ze bij grote zussen en nichtjes de perreo (de ‘hondendans’) af, een soort twerking. En mama doet vrolijk mee. Wie het gezellig wil houden, staat beter niet stil bij wat er precies gezongen wordt.

Straf haar!
Geef haar een zweepslag!
Ze vraagt erom!

Want de teksten zijn vaak seksistisch en niet zelden worden vrouwen ronduit gedenigreerd. Neem Daddy Yankee, die er zeker in de jaren vóór zijn grote doorbraak niet voor terugdeinsde om zijn mamacitas eens te laten horen wie de ware alfa was.

Straf haar!
Geef haar een zweepslag!
Ze vraagt erom!
(‘Latigazo’, 2002)

Of deze, samen met Nicky Jam:
Ze vindt het fijn om gebeft te worden. Ze wil hard genomen worden. Ik wil de complete combi. Wat? Kutje! Kont! Tiet! Ik wil de complete combi!
(‘En la cama’, 2001)

Doe niet zo verheven

De Colombiaanse Jiggy Drama schopte het in de hitlijsten nooit zo ver als Daddy Yankee, maar zijn liedjes werden niettemin miljoenen keren beluisterd. Een greep uit zijn oeuvre:

Je gaat niet ontsnappen, je gaat nergens heen.
Verzet je niet, of ik straf je. […]
Als je je zo blijft gedragen verkracht ik je.
Dus doe niet zo verheven.
(‘Contra la pared’, 2009)

Ik ga zonder rem.
Wat denk je als ik mijn melk in jouw ceviche stop.
Nah! Smaakt een beetje raar.
Als je ‘je dagen’ hebt, ga ik via de zolder.
Langzaam. Ik zal geen lawaai maken.
(‘La fuga’, 2010)

En maar twerken.

Neuken als ik dat zeg

Vrouwonterende teksten behoren niet exclusief toe aan de reggaetonscene. Hiphoppers kunnen er natuurlijk ook wat van. Maar in Spanje en Latijns-Amerika lijken (macho)cultuur en (macho)muziek nog meer met elkaar verweven. En nu er binnen die cultuur heel langzaamaan wat aan het verschuiven is, gebeurt dat ook voorzichtig met de muziek.

Toen de Colombiaanse superster Maluma in 2016 het liedje ‘Cuatro Babys’ uitbracht, kwam hem dat op flinke kritiek uit feministische hoek te staan.

Ik ben verliefd op vier schatjes. Ze geven me altijd wat ik wil.
Ze neuken als ik dat zeg. Niet één stribbelt tegen.

Genoeg reden voor de Spaanse Laura Pérez Sánchez om een petitie te beginnen met als doel het lied en de bijbehorende videoclip offline te halen. 75.000 mensen zetten hun digitale handtekening. Vorig jaar was het weer raak. In de clip van het lied ‘Mala Mía’ liggen zeven vrouwen bij Maluma in bed. Ze zijn bloedmooi, halfnaakt en… zeggen geen woord. Als reactie hierop werd op Instagram en Twitter de hashtag #MejorSolaQueConMaluma (‘Liever alleen dan met Maluma’) in het leven geroepen. Veel activisten, journalisten, actrices en docenten postten selfies waarop ze alleen in hun bed liggen en hun middelvinger opsteken.

‘Als we naar dit soort liedjes blijven luisteren, is het logisch dat er nog steeds vrouwen door hun partner worden gedood,’ reageerde iemand onder de petitie tegen ‘Cuatro Babys’.

Maluma lag er niet wakker van. In een interview met de Spaanse krant El País reageerde hij laconiek dat ‘je niet hóeft te luisteren naar zijn muziek’ en dat hij heus goed was opgevoed door zijn moeder. ‘Cuatro Babys’ werd op YouTube 884 miljoen keer bekeken en voor ‘Mala Mía’ staat de teller op 272 miljoen keer. Maar dat er überhaupt weerstand komt, is een recente ontwikkeling.

‘Als we naar dit soort liedjes blijven luisteren, is het logisch dat er nog steeds vrouwen door hun partner worden gedood,’ reageerde iemand onder de petitie tegen ‘Cuatro Babys’.

Maar het is niet fair om die verantwoordelijkheid neer te leggen bij een artiest. Gelukkig bestaat er zoiets als artistieke vrijheid en is het niet Maluma’s taak om zijn fans op te voeden. Hij maakt wat zijn publiek wil horen, dus als het anders moet, dan is het aan de samenleving om hem dat te laten weten.

Dodelijke machocultuur

Vorige maand werd de duizendste vrouw geteld die in de afgelopen zestien jaar (sinds de telling wordt bijgehouden) in Spanje door haar partner om het leven werd gebracht. Volgens ECLAC, het VN-orgaan voor Latijns-Amerika en de Cariben, ging het in 2017 (de meest recente cijfers) om 2795 gevallen, verdeeld over 23 landen.

Reggaeton-artiesten lijken te beseffen dat, als ze het grote publiek aan zich willen binden, ze in deze tijden minder makkelijk wegkomen met teksten over het kleineren, mishandelen of denigreren van vrouwen.

Waar we in de Verenigde Staten en Europa #MeToo hebben, is in Spanje en Latijns-Amerika #NiUnaMenos (niet één minder) veel bekender. Die beweging, in 2015 ontstaan in Argentinië nadat de veertienjarige en zwangere Chiara Páez door haar vriend was vermoord, vraagt aandacht voor de dodelijke machocultuur. In korte tijd spreidde #NiUnaMenos zich als een olievlek uit over heel Latijns-Amerika en maakte het de oversteek naar Spanje.

Mede door de vierde feministische golf lijken reggaeton-artiesten te beseffen dat, als ze het grote publiek aan zich willen binden en grote samenwerkingen willen aangaan met artiesten uit de pop- en rockscene (en dat willen ze, want $$), ze in deze tijden minder makkelijk wegkomen met teksten over het kleineren, mishandelen of denigreren van vrouwen. Daddy Yankee, die tegenwoordig liedjes uitbrengt met Justin Bieber (‘Despacito’, 2017) en de brave Jonas Brothers (‘Runaway’, 2019) zal zich waarschijnlijk wel twee keer bedenken voor hij weer begint over zweepslagen uitdelen aan een ongehoorzame vrouw.

Feest, seks en konten

Reinout van Gendt, in de scene beter bekend als Q-bah, is presentator en eventmanager bij de urban muziekzender FunX. Op grote festivals kondigt hij regelmatig reggaeton-artiesten aan. Daddy Yankee kent hij persoonlijk (‘Goeie gast, neemt zijn vrouw mee op tour en dan maken ze een rondvaarttocht door Amsterdam’). Thema’s als vrouwen en seks horen bij reggaeton, zegt hij. ‘De muziek wordt gemaakt in warme landen, waar de rokjes korter zijn, waar er harder wordt gelachen en harder wordt gehuild. Mensen staan dichter bij hun gevoel en meisjes zijn eerder vrouw. Dus natúúrlijk gaat het veel over seks. De Latijns-Amerikaanse cultuur is een machocultuur, maar is wel volop in ontwikkeling – en de muziek dus ook.’

De actuele Spotify-playlist Baila Reggaeton analyserend, blijken veruit de meeste liedjes nog altijd te gaan over feest, seks en konten (niemand krijgt een zweepslag). Maar zo nu en dan staat er eentje tussen waaruit je zou kunnen opmaken dat vrouwen zelf ook iets te vertellen hebben.

Vrijgezel zijn is in de mode.
Daarom wordt ze niet verliefd.

[…]

Geen engagement, ze wil alleen spelen.
Omdat ze niet weer teleurgesteld wil worden.
Drinken en gek doen, ze gaat zich niet binden.
En voor nu gaat dat niet veranderen.
(Lunay, Daddy Yankee & Bad Bunny – ‘Soltera’, 2019)

Ze heeft een paar vriendjes, maar wil geen relatie.
Waar ze gaat, trekt ze de aandacht. In haar ogen zie je het verlangen.
Maar ze belde haar vriendin.
Om te vergeten, dit is haar liedje.
En dans, dans, dans.
(Ozuna, Daddy Yankee, J Balvin, Farruko, Anuel AA – ‘Baila, baila, baila’, 2019)

Ook Maluma, die eerder omschreef hoe zijn vier schatjes nooit tegenstribbelen, lijkt te snappen dat niet ieder meisje mannelijke aandacht nodig heeft om het leuk te hebben.

Ze zoekt geen vriendje.
Ze wil uitgaan en lol maken.
Ze wil die kneus vergeten.
Want de eikel was haar ontrouw.
(‘HP’, 2019)

‘Die gasten worden ouder en hebben het niet meer zo nodig.’

Dat er beweging zit in de scene, is ook te zien aan samenwerkingen die grote reggaetoneros aangaan met artiesten uit andere stromingen. Daddy Yankee dus met Justin Bieber, J Balvin met de Spaanse trap- en flamencosensatie Rosalía en Maluma met Madonna. Reggaeton ‘verpopt’. ‘Con Calma’ van Daddy Yankee (met meer dan een half miljard streams op Spotify en meer dan een miljard views op YouTube, CT) is een pure popplaat,’ zegt Patrick Coelho, music director en daarnaast dj bij FunX. ‘Maar dat gaat over de bovenlaag. Onder die wereldberoemde namen zit nog een dikke laag van vaak beginnende artiesten die zich nog wel willen bewijzen met stoere teksten over vrouwen.’

Van Gendt noemt Wisin en Don Omar, beslist geen kleintjes in de reggaetonscene, die in hun beginjaren ook ‘vooral aan het schreeuwen’ waren. ‘Maar die gasten worden ouder en hebben het niet meer zo nodig.’

Op eenzame hoogte

Tot zover de vrouw als lijdend voorwerp. Want de tijd dat vrouwen alleen mochten komen opdraven om in lingerie rondom hun latin lover te draaien, is voorbij. Jarenlang had Ivy Queen als vrouwelijke reggaeton-artiest én feministe op eenzame hoogte gestaan. Haar grootste hit was ‘Yo quiero bailar’, in 2003.

Ik wil dansen,
Jij wilt zweten.
En aan mij plakken,
Het lichaam wrijven.
Ik zeg, je kunt me provoceren
Maar dat betekent niet dat ik met je naar bed ga.
(‘Yo quiero bailar’, 2003)

Tegenwoordig hoef je niet lang te zoeken naar vrouwelijke artiesten in de scene. Karol G, Becky G, Nikki Natasha en Anitta zijn namen waar vijf jaar geleden nog weinig mensen van gehoord hadden en die nu hit na hit scoren. Hun mannelijke evenknieën gaan maar al te graag samenwerkingen met ze aan: Anitta met J Balvin, Natti Natasha met Farruko, Daddy Yankee en Ozuna en Karol G met Anuel AA, J Balvin, Nicky Jam, Yandel, Maluma en Ozuna. Qua vulgaire teksten doen deze dames vaak niet onder voor de mannen. Becky G moest in een populair programma op de Spaanse televisie een gecensureerde versie van haar liedje ‘Mayores’ zingen omdat het origineel niet geschikt werd bevonden voor de kijkers.

‘Mijn seksualiteit is van mij, niemand anders bepaalt waardoor ik me sexy voel.’

In het origineel suggereerde ze dat ze hield van grote piemels die niet in haar mond passen, maar daarvan werd gemaakt dat ze hield van grote mannen die haar met een kus op de mond laten vliegen door de lucht. Later liet Becky G in een YouTube-video weten dat de censuur haar kwaad had gemaakt. ‘Mijn seksualiteit is van mij, niemand anders bepaalt waardoor ik me sexy voel.’

Ook de van oorsprong Braziliaanse reggaetonera Anitta gebruikt haar muziek en video’s om te pleiten voor seksuele vrijheid voor vrouwen. In de eerste tien seconden van de clip van ‘Vai Malandra’ is alleen haar achterwerk in beeld. Boe! riep feministisch Brazilië in eerste instantie. Maar al snel werd de artieste juist toegejuicht op sociale media, omdat ze zich niet druk leek te maken om de cellulitis in haar bovenbenen. Weer eens wat anders dan de strakke kontjes die bij Maluma in bed lagen.

De Spaanse Brisa Fenoy laat zich niet in een hokje plaatsen. Ze is model, activiste en zingt en schrijft in verschillende genres. Haar aandeel binnen de reggaeton is van grote van betekenis geweest. Ze schreef het nummer ‘Lo Malo’, dat door de Spaanse zangeressen Aitana en Ana Guerra werd vertolkt in de populaire talentenjacht Operación Triunfo en in de race was voor de Spaanse deelname aan het Eurovisie Songfestival 2018.

De nacht is van mij, van niemand anders.

Ik ga ophangen,
Er is geen weg terug.
Als je belt, neem ik niet op.
[…]

Ik bepaal wanneer, waar en met wie.
Ik ga, ga, ga dansen.
Want jij hebt me vandaag boos gemaakt.
Het is duidelijk dat ik mijn tijd niet verdoe aan een slechte jongen nee, nee, nee.
(Aitana & Ana Guerra, 2018)

Op Spotify werd het nummer 80 miljoen keer gestreamd, op YouTube 85 miljoen keer. Miljoenen Spanjaarden, die normaal gesproken thuis geen reggaeton opzetten, hoorden het liedje op televisie.

De evolutie van reggaeton is volgens Fenoy duidelijk zichtbaar. Dat leidt ze niet alleen af uit het succes van haar eigen bijdrage, maar meer nog aan dat van liedjes van vrouwen als Becky G en Anitta. ‘Doordat reggaeton wordt gehyperseksualiseerd en door beide seksen wordt gezongen, worden belangrijke stappen gezet naar bewustwording en gelijkheid,’ zegt ze. ‘Muziek verbindt mensen. Het medium is bij uitstek geschikt om het verlangen naar een wereld die sociaal, economisch en ecologisch in evenwicht is, te verspreiden. Reggaeton is een van de muziekstromingen waarbinnen momenteel het hardst wordt gewerkt aan de gelijkheid tussen mannen en vrouwen.’

En wie zich nu nog afvroeg hoe het zat met Daddy Yankee en zijn gasolina: in een interview met het Spaanse persbureau EFE in 2017 ontkende de Puerto Ricaan ten stelligste machista te zijn. ‘Veel mensen hebben hun eigen betekenis aan het liedje gegeven, maar als ik zeg ze houdt van benzine, dan bedoel ik: ze vindt het leuk om plezier te maken, ze is een rebellerend meisje dat volgens haar eigen regels leeft.’ Precies wat we wilden horen, papi.