In de hallen van palingkwekerij Nijvis in Nijmegen prikkelt een vage slootgeur de neus. In grote bakken krioelen tienduizenden palingen, keurig gesorteerd op de verschillende stadia van hun leven. Directeur William Swinkels leidt zijn bezoek geroutineerd langs de bassins en vertelt over het innovatieve kweeksysteem dat water- en warmtebesparend is. En over de waterfilters en bacteriën, die de dieren in staat stellen zonder antibiotica natuurlijke weerstand tegen ziekten op te bouwen.
Omdat het nog niet goed lukt om paling in gevangenschap te laten paaien, begint het kweken van paling met de inkoop van jonge aaltjes die uit zee worden opgevist, piepkleine doorzichtige visjes waarvan je eigenlijk alleen het oogje ziet. Swinkels laat zien hoe deze glasaaltjes kabeljauweitjes gevoerd krijgen en vertelt dat ze later moeten leren om droogvoer te eten. &#8216;Een paling eet met zijn neus en is heel kieskeurig. De kunst is om hem aan het eten te houden.&#8217; Eenmaal aan het droogvoer verhuizen de glasaaltjes naar een ander bassin, waar ze kennismaken met oudere soortgenoten en de kinderziekten doorlopen. Ze groeien tijdelijk wat minder hard, maar dat neemt de kweker voor lief. &#8216;Zo worden ze sterk en weerbaar.&#8217; In de laatste hal wijst hij op polsdikke exemplaren, na anderhalf jaar kwekerszorg klaar voor de klanten. De vetste gaan naar de tussenhandel in Noord-Europa, de dunste naar het zuiden, waar ze met vel en al op de barbecue belanden. En niet te vergeten: naar Nederlandse supermarkten, waar vrijwel geen wilde paling meer in de schappen ligt. Nijvis is de grootste van de twintig palingkwekerijen in Nederland, die vorig jaar samen pakweg 3500 ton paling afleverden.
Maar het gaat slecht met de paling. Volgens het Wereld Natuur Fonds (WNF) is het volwassen palingbestand in Nederland in vijftig jaar tijd met 95 procent afgenomen. Wetenschappers waarschuwen al jaren voor de dramatische achteruitgang en milieuorganisaties zetten de lekkernij op de viswijzer in het rood (liever niet eten). Sinds vorig jaar staat de Europese paling ook op lijst 2 van het CITES-verdrag: niet direct met uitsterven bedreigd, maar wel gebonden aan handelsregels voor export om te voorkomen dat het daarop uitdraait.
Wat precies de oorzaak is van het kwijnende bestand weet niemand. Dat komt doordat het leven van de aal ook voor wetenschappers grotendeels een raadsel is (zie kader p. 84). Toch is iedereen het erover eens dat verschillende ontwikkelingen de afgelopen jaren niet bepaald aalvriendelijk waren. Vervuiling van het water is er één. Daardoor kan de jonge paling waarschijnlijk niet genoeg voedsel vinden en vet opbouwen voor de lange reis. Twee andere factoren: overbevissing en een tekort aan open overgangen van zout naar zoet water en omgekeerd. Die overgangen hebben glasaaltjes nodig om de rivieren te bereiken en zich vol te eten. Velen worden vermorzeld door sluizen en turbines van waterkracht- en stroomcentrales. Voor de terugweg geldt hetzelfde: vette aal die klaar is voor de lange terugweg naar de paaigronden in zee, stuit op dijken of zwemt zich stuk op het groeiende aantal waterwerken. De laatste jaren verdwijnen bovendien grote hoeveelheden glasaal naar Aziatische opkopers.
Een toastje brie dan maar, zou je zeggen. Maar dat blijkt een wat al te simpele gedachtegang.
Palingsoap
De strijd om de paling barstte in Nederland pas goed los toen de Europese Commissie zich ermee ging bemoeien. Om de palingstand in heel Europa te helpen, moest elke lidstaat vorig jaar een herstelplan indienen. Alle partijen betrokken hun stellingen. Er gingen brieven over en weer, de Tweede Kamer werd bestookt en beschimpt, milieuorganisaties trokken samen op, de palingbranche verenigde zich. Er verschenen rapporten, projectgroepen publiceerden cijfers en streefcijfers, adviezen en nieuwe cijfers en adviezen. Wie erin duikt, struikelt over de verschillende belangen en bijbehorende &#8216;feiten&#8217;. &#8216;Rondom de paling speelt een ware soap,&#8217; vindt ook Margreet van Vilsteren, palingdeskundige van Stichting De Noordzee (SDN). &#8216;Men strooit met informatie.&#8217;
Groot strijdpunt is de zogenaamde streefwaarde: 40 procent aal moet van Europa zonder belemmeringen de zee kunnen opzwemmen om te paaien en zo de palingstand te redden. Maar hoeveel paling telt Nederland nog? Juist dat blijft een discutabel punt. Schattingen van vissers en onderzoekers lopen ver uiteen. De Europese Commissie houdt het erop dat er nog ongeveer 13.000 ton schieraal rondzwemt waarvan 5200 ton ongehinderd moet kunnen uitzwemmen. Het tegenvoorstel van de Combinatie van Beroepsvissers om gewoon door te vissen maar daarnaast 144 ton paling &#8216;over de dijk&#8217; te zetten, was daarmee kansloos. Deze hoeveelheid komt niet in de buurt van de Europese wens.
Minister Verburg had al met al meerdere versies nodig voor een Brussels akkoord. De uitkomst was dat het definitieve aalherstelplan geen quotum voor de vissers bevat maar wel een vangstverbod op wilde paling, dit jaar van september tot december: een klap voor de binnenvissers.
Broodje panda
Hoe zit het nu met het broodje paling? Niet meer eten, zegt het WNF, met in zijn kielzog Stichting de Noordzee, de sportvissers, Greenpeace en Wakker Dier. Natuurbeschermers vergelijken het eten van een broodje paling met het eten van een broodje panda. Dat is overigens wat overtrokken: de panda staat in tegenstelling tot de paling op lijst 1 van het CITES-verdrag en staat dus daadwerkelijk op uitsterven. Een totaal vangstverbod zien de natuurbeschermers als de enige manier om de paling te redden. &#8216;Gewoon lekker laten zwemmen,&#8217; zegt een woordvoerster van WNF. &#8216;Kies liever een ander visje,&#8217; vindt Van Vilsteren van SDN.
Onder druk van de milieuorganisaties lieten vorig jaar Albert Heijn en andere supermarkten van zich horen. Paling, zo kondigden ze aan, zou op termijn uit de schappen verdwijnen. Een deel van de supermarkten deed dat al. Albert Heijn stopte na de Kerst met de verkoop van paling van het Euro Shopper-label. De duurdere variant zou met Pasen concurrentie krijgen van een nieuw te introduceren &#8216;duurzaam alternatief&#8217; en pas later ook uit de verkoop gaan. &#8216;Zo voorkomen we dat de consument naar andere aanbieders toegaat. Daarbij is de paling niet gebaat,&#8217; legt een woordvoerster uit. &#8216;Een historisch, oer-Hollands product als paling, haal je bovendien niet zomaar uit de schappen.&#8217;
Hoewel het inmiddels Pasen is geweest, ligt de paling nog steeds in de schappen. &#8216;Het vinden van een alternatief blijkt lastiger dan gedacht,&#8217; erkent AH. &#8216;Samen met het WNF zijn we op zoek naar een echt duurzaam alternatief. Onze inkopers kijken rond over de hele wereld wat er is en wat er gekweekt wordt,&#8217; aldus de woordvoerster van Albert Heijn.
Gevoelig
Helpt het de paling als we hem niet meer eten? Het WNF liet de onderzoeksinstituten IMARES en LEI in Wageningen doorrekenen wat het effect zou zijn op het palingherstel wanneer twee belangrijke ketens stoppen met de verkoop. De twee zijn in het scenario samen goed voor 20 procent van de Nederlandse palingconsumptie en 2 procent van de Europese. &#8216;Een verkoopstop door een of twee retailers van nationale betekenis zal relatief weinig invloed hebben op de totale Europese vraag,&#8217; concluderen de wetenschappers. &#8216;Alleen een grootschalige, internationale boycot&#8217; zal helpen. De definitieve versie van het rapport is nog niet gepubliceerd, ondanks aandringen van de palingbranche, die de voorlopige resultaten afgelopen zomer al heeft gezien tijdens een workshop van het WNF. &#8216;Het onderzoek loopt nog,&#8217; zegt de woordvoerster van het WNF. Volgens Stichting De Noordzee en de palingbranche wordt het rapport onderworpen aan een interne &#8216;peer review&#8217;.
De wetenschappers die aan het rapport hebben meegewerkt, willen niet reageren zolang het niet openbaar is. IMARES reageerde eerder ook al terughoudend op de vraag om een reactie. &#8216;We doen geen politieke uitspraken,&#8217; zegt een woordvoerder. De paling ligt gevoelig.
Palingkweker William Swinkels kent het rapport ook en schudt zijn hoofd voordat hij opmerkt: 2 procent van de Europese consumptie! Hij rekent voor hoe marginaal dat cijfer is. &#8216;In de wetenschap zijn dit soort percentages niets, een hoeveelheid die zo klein is dat je er niet mee kunt rekenen!&#8217; De Nijvis-directeur verwijt de milieuorganisaties de stop op palingverkoop tot &#8216;een doel op zich&#8217; te maken. &#8216;De supermarkten zijn een weg ingeslagen van louter imago.&#8217;
De kweker, zelf afgestudeerd op visteelt in Wageningen, stelt dat een verkoopban en visserijverbod juist averechts werken. &#8216;Wat niemand wil begrijpen, is dat consumptie van de paling juist meehelpt aan het behoud van de vis.&#8217; Red de paling, eet hem op? Ja, zegt Swinkels. &#8216;Stel dat we allemaal stoppen met paling eten en de palingbranche verdwijnt. Dan heeft niemand meer belang bij het in stand houden van de paling. Waarom zou je dan nog maatregelen nemen?&#8217;
Zonder consumenten geen kwekers en geen vissers. En beroepsvissers zijn volgens Swinkels nodig om de jonge aal aan de kust te vangen en over te brengen naar het binnenwater, waar ze kunnen opgroeien, en weer naar zee terug te zetten zodat ze niet worden vermorzeld door gemalen en sluizen. Palinghandelaar Alex Koelewijn, eigenaar van Spakenburg Paling, stelde het vorige week in een uitzending van Pauw &#038; Witteman nog sterker: als paling niet wordt geholpen is er helemaal geen toekomst meer voor de paling in Nederland.
Blauwe revolutie
Nijvis zelf werkt ook mee aan grootschalige uitzetprogramma&#8217;s in onder meer Duitsland, waar het bedrijf glasaal opkweekt tot pootaal, die vervolgens uitgezet wordt. Swinkels beaamt dat voor de kweek opgeviste jonge wilde aal nodig is, maar zegt dat die in zijn bedrijf meer kansen heeft te overleven dan in de natuur. &#8216;Glasaal heeft in de natuur een overlevingskans van 5 procent. Wij hebben geleerd om een groot deel te laten overleven. Als we een deel van de vis die we opkweken kunnen uitzetten als ze twintig keer zo groot zijn, hebben ze een grotere overlevingskans en kun je een modus vinden om paling te blijven eten.&#8217; De supermarktboycot werkt, vindt hij, averechts.
Het WNF gelooft niet in een &#8216;blauwe revolutie&#8217;, het kweken van vis, als oplossing . Daarvoor zou er te weinig glasaal zijn. Bovendien zou niet duidelijk zijn wat de effecten van gekweekte vis zijn op de wilde populatie. Stichting De Noordzee vindt dat de kwekers hun rol overschatten. &#8216;Zij kunnen het herstel niet financieel dragen. De vraag is of dat beetje geld uit de handel voldoende is voor een significante bijdrage. De rol die de supermarktboycot zou spelen in het dwarsbomen van het herstel, blazen zij nogal op,&#8217; vindt Margreet van Vilsteren.
In Amsterdam verkoopt de populaire haringkraam op het Haarlemmerplein nog gewoon paling. &#8216;Ik heb wel overwogen te stoppen,&#8217; zegt eigenaar Arie van Dok. &#8216;Het is twee voor twaalf voor de paling. Maar mijn leverancier garandeert dat hij voor elke tien verkochte palingen er vijftien uitzet. Ze zijn op de goede weg.&#8217;
Palingrokerij en Vishandel Klooster meldt op zijn website opgelucht dat er in Frankrijk nu al 40 procent meer glasaal is dan in het vorige seizoen en dat de hoeveelheid glasaal voor de kust van Marokko zelfs is vervijfvoudigd. Als dat klopt, is dat verrassend nieuws. Sterft de paling dan toch niet uit? Het mysterie blijft.
Palingmysterie
Het leven van de paling waarmee we hier ons toastje beleggen, de Anguilla anguilla, is een mysterie. Wat ze precies eten, waarom de larven scherpe tanden hebben, waarom palingen op een bepaalde plek opduiken, hoe groot de populatie is: kenners zoals kweker Swinkels krijgen een twinkeling in de ogen als ze vragen als deze opwerpen. &#8216;Het mooie van de paling is zijn mysterie.&#8217;
De Europese paling paart in de Sargassozee, ten zuiden van de Bermuda-eilanden. Tenminste, dat wordt algemeen aangenomen want daar is ooit de kleinste larve gevonden. Hard bewijs ontbreekt. Vorig jaar faalde een poging van een Canadees-Europees onderzoeksteam de paling te volgen op de paringsreis. Van de tweeëntwintig palingen die aan de Ierse kust werden uitgerust met nieuwe kleine zenders, werden er twee opgegeten, een aantal zenders ging stuk. Van de palingen die zich wel lieten volgen, eindigde het spoor in de oceaan, 1340 kilometer ten westen van Spanje.
De grote lijnen van wat er na de paring gebeurt, staan wel te boek. Vanuit het kraambed laten de larven zich door de golfstroom over de Atlantische Oceaan naar West-Europa drijven. Daar komen de gelukkigsten en sterksten twee tot drie jaar later aan, inmiddels veranderd in glasaaltjes, op zoek naar zoet water in de meren en rivieren. Eenmaal in zoet water, het IJsselmeer bijvoorbeeld, begint de glasaal te eten zo veel hij kan, om uit te groeien tot een volwassen exemplaar. Dat duurt vijf tot vijftig jaar. Als ze vet genoeg zijn, stoppen ze met eten en maken ze zich als &#8216;schieraal&#8217; op voor de lange terugreis naar de Sargassozee om te paren en tot slot te sterven.

Annemarie Geleijnse

Rineke van Houten

Red de paling: eet hem op!

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips