In de bossen van Vught, Noord-Brabant, traint de BurgerReserve. De organisatie bereidt burgers in twee dagen voor op de eerste 72 uur van een ramp. Goed communiceren. Verband aanleggen. Rust bewaren. Op het terrein vind je een metrostation, een pleintje, een huis dat op instorten staat. Alles levensecht. Op die sets spelen de deelnemers scenario’s na. Een explosie. Groot verkeersongeluk. En een cyberaanval van ‘Hydra’, een groep hackers in dienst van Rusland.

‘De staat van de wereld houdt me soms wakker’, vertelt oud-cursist Noes Petiet (26). ‘Door de opleiding weet ik nu wel wat ik moet doen. Je leert omgaan met chaos, gillende mensen. Ik weet dat ik in zo’n situatie naar voren stap.’ Reservist Fons Oomen (24) kijkt er ook goed op terug, zij het met een kritische kanttekening: ‘Er moet een balans zijn. De cursus moet geen angst aanjagen. Een hack van Rusland is al snel sturend.’

We brengen onszelf meer en meer in een staat van paraatheid

Begin oktober nam de Tweede Kamer een CDA-motie aan met de wens om over vier jaar 130 duizend burgerreservisten te hebben. De wens is dat de vrijwilligers de politie en de hulpverleners ontlasten in geval van nood, en een tweede schil om de krijgsmacht vormen.

De opkomst van de BurgerReserve past in een bredere trend. We brengen onszelf meer en meer in een staat van paraatheid. Paraat voor een Russische aanval. Paraat voor een indringer in ons huis. Voor een oplichter op het internet. Watersnood. Rellen op straat. Brand. We verzamelen noodpakketten, maken afspraken voor een crisissituatie, volgen cursussen om onszelf ready te maken voor de dag dat de pleuris uitbreekt.

Onze veiligheid is een individuele aangelegenheid geworden. Een activiteit, zo je wil. We moeten trainen, investeren, observeren, signaleren en anticiperen. Zo hopen we het hoofd te bieden aan bedreigingen uit zowel de directe omgeving (inbrekers, overvallers) als de grote wereld (klimaatverandering, een cyberaanval uit Rusland).

Wat verklaart onze veiligheidsobsessie? En veel belangrijker: is onze grote drang naar veiligheid – o, ironie – niet gevaarlijk?

Dreigingsbeeld 1: De directe omgeving

De obsessie begint thuis. Dat moet wel. Want als we daar niet veilig zijn, waar dan wel? Op allerlei manieren willen we grip krijgen op de eigen omgeving. Met extra deursloten, buurtappgroepen en buitenverlichting. En een skillset voor als het misgaat.

‘Ons ledenaantal is geëxplodeerd’, zegt Willem Jan Romp (58), oprichter van de vechtsport- en weerbaarheidsschool Krav Maga International in Eindhoven. ‘Sinds de moord op Lisa in Abcoude melden veel jonge vrouwen zich. En kinderen. Die worden dan afgezet door hun papa’s. Of ik ze ‘‘wil leren terugmeppen’’. Dan zeg ik: dat doe ik niet, Krav Maga draait om conflictvermijding. Dat vinden die vaders dan soft. Ze willen dat ik MMA-vechters van hun dochters maak.’

Hoe veiliger de samenleving wordt, hoe hysterischer we reageren op dat laatste stukje onveiligheid

In maart meldde het CBS dat 37 procent van de Nederlanders (met name vrouwen) zich weleens onveilig voelt, tegenover 33 procent in 2019. Een stijging, al valt het cijfer ook te relativeren: iets meer dan eenderde, ‘weleens onveilig’ – massale paniek is dat niet. Als je specifiek naar de eigen buurten kijkt, voelt maar 16 procent van de bevolking zich weleens onveilig. Dat lage cijfer is logisch. Traditionele criminaliteit (het soort dat veel schrik aanjaagt, fysiek geweld met zich meebrengt) is de afgelopen decennia gekelderd. Hoe rijmen we onze veiligheidsobsessie met de afname van diefstal, inbraak en geweld?

Marc Schuilenburg (55) – filosoof, jurist en hoogleraar Digital Surveillance aan de Erasmus School of Law in Rotterdam – formuleerde daarvoor de succesparadox: ‘Hoe veiliger, gezonder en welvarender de samenleving wordt, hoe hysterischer we reageren op het laatste stukje onveiligheid.’

En ook dat is logisch. Er bestaat niet zoiets als een samenleving zonder criminaliteit. Stel je een klooster voor, vol zeer vrome gelovigen. Ook daar komt misdaad voor. Niet in de vorm van moord of uitzinnig geweld, maar in de vorm van te laat komen voor het ochtendgebed of zat worden van de miswijn. In elke samenleving komt gedrag voor dat als afwijkend wordt gezien, als crimineel – zo bepaalt de meerderheid de norm.

Nu harde misdaad op een lager pitje staat, verschuift de norm. Ons idee van criminaliteit is aan het veranderen. Ook vergrijpen als micro-agressie en straatintimidatie (waar het de laatste jaren steeds vaker over gaat) vallen nu onder die noemer, zegt Marieke Liem (43), hoogleraar Veiligheid en Interventies in Leiden. Niet omdat ze nu vaker voorkomen, maar omdat we er eerder niet de headspace voor hadden – toen ging de aandacht naar geweld. In de woorden van Liem: ‘In de favela’s van Rio de Janeiro maken mensen zich geen zorgen over nafluiters, maar over schietpartijen.’

Niet dat wij ons geen zorgen maken over harde misdaad. Dankzij social media krijgen we het leed van miljoenen mensen mee. Online horen we over een steekpartij in de Albert Heijn van Drunen, leren we alles over de verkrachtingszaak op Cornell University, lezen we de laatste appjes van Hajar uit Amsterdam. Het onheil van de ander is veel dichterbij gekomen. We trekken het ons aan en projecteren het op onszelf.

In een poging dezelfde rampspoed te voorkomen, houden we anderen (of ja, elkaar) steeds scherper in de gaten. Inmiddels hangen er meer dan 1,6 miljoen slimme deurbellen in Nederland, vertelt Marc Schuilenburg. Deze bellen van bedrijven als Ring (Amazon) en Eufy (Anker) hebben een camera en worden verkocht als veiligheidsmaatregel. Comfort en gemoedsrust, is de pitch. In de praktijk trekken inbrekers zich er weinig van aan. Een bivakmuts werkt nog altijd prima tegen herkenning.

De tijd dat de burger zich alleen maar hoefde te bekommeren over de veiligheid van het eigen stulpje, ligt achter ons

Wat die bel wel doet? In de duurdere wijken van Rotterdam worden ze gebruikt om te controleren of schoonmaaksters wel op tijd aankomen en niet te vroeg vertrekken, weet Schuilenburg. En: ze zorgen voor een staat van hogere alertheid. Telkens als er iemand langsloopt, of een kat, piept de bel. En gepiep is niet bepaald goed voor de gemoedsrust.

De deurbel is een sterk voorbeeld van de industrie die rondom onze veiligheid is ontstaan. Omdat we voortdurend op de uitkijk staan, groeit de behoefte aan producten en diensten die daarin bijstaan. Hoe groot de veiligheidsindustrie inmiddels is, wordt duidelijk aan de hand van een gedachte-experiment. Stel: plots zakt de terrorismedreiging naar het niveau nul. Niks, nada, niente. Hoeveel banen zouden daarmee verdwijnen? Beleidsadviseurs bij de overheid, producenten van beveiligingscamera’s, aanbieders van veiligheidstrainingen?

Ook de politiek maakt veiligheid tot kapitaal. De VVD profileert zich al jaren met het thema, met credo’s als ‘meer blauw op straat’. En partijen als de PVV, FvD en JA21 danken hun bestaansrecht grotendeels aan een twijfelachtige veiligheidsanalyse (stranger = danger). Het gevolg? Onze veiligheid staat altijd op de agenda, in verkiezingstijd en daarbuiten.

Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe maandblad! Heb jij hem al in huis?5 november 2026

DREIGINGSBEELD 2: DE GROTE WERELD

Wie anders dan een oldskool prepper kan beter vertellen hoe snel ons denken over de kwetsbaarheid van de samenleving verandert? Trainingsacteur Martijn Greup (39) houdt zich al jaren bezig met de voorbereiding op rampen en crises. Blikvoer inslaan, waterfilters fixen. ‘Twee jaar geleden werd dat weleens als randje gek weggezet’, vertelt Greup. ‘Nu niet meer. Ook de overheid heeft het voortdurend over weerbaarheid. ‘Preppers Nederland’, onze Facebookgroep, is aan alle kanten ingehaald. De groep ‘Voorbereiden noodpakket’ is al vier keer zo groot.’

De tijd dat de burger zich alleen maar hoefde te bekommeren over de veiligheid van het eigen stulpje, is voorbij. Steeds vaker worden we aangesproken binnen de context van de internationale ontwikkelingen. Denk vooruit!

Aan wat voor calamiteiten we daarbij moeten denken, staat in het risicodiagram op pagina 18 van de Rijksbrede Risicoanalyse van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding van oktober. Rivieroverstromingen, een pandemie, cyberincidenten, rechts terrorisme. Het lijkt net een catastrofe-bingokaart.

Ongetwijfeld is de agressie van Rusland het meest aanwezige dreigingsbeeld in onze media, politiek en samenleving. Minister van Defensie Dilan Yeşilgöz sprak in de Tweede Kamer over ‘de vijand’. Cyberaanvallen, zoals tegen de Albert Heijn in oktober, worden al snel toegeschreven aan Moskou. En de verschrikkelijke beelden van de oorlog in Oekraïne zijn een vast onderdeel van het journaal geworden. Net als de provocaties van Poetin aan de oostgrenzen van NAVO-landen.

Het dreigingsbeeld van Rusland is inmiddels zo aanwezig in Nederland, dat we makkelijk vergeten dat ook dit beeld wordt gevoed door angsten, verhalen en belangen. Het blijft de vraag waar de dreiging voor Nederland eindigt en de veiligheidsobsessie begint.

Natuurlijk, Vladimir Poetin is een bruut. Openlijk filosofeert hij over het herstel van het rijk van Catharina de Grote, inclusief Finland, de Baltische Staten en delen van Polen. Maar kan hij dat ook? Vierenhalf jaar na de start van de oorlog heeft het Kremlin nog geen 20 procent van Oekraïne veroverd. Europa beschikt over meer oorlogsschepen, gevechtstanks, vliegtuigen en soldaten. En bovendien zijn de Russische sabotage-acties ernstig, maar ontwrichten ze de samenleving niet. Een week zonder de Appie (als de Russen erachter zitten) is nog niet de zondvloed.

Door de veiligheidsobsessie ontstaat een blinde vlek voor de samenleving die we aan het scheppen zijn

In juni 2025 maakten alle NAVO-lidstaten op aandringen van Donald Trump de afspraak om 5 procent van de begroting aan defensie uit te geven. Nederland doet dat stapsgewijs. In 2024 besteedde ons land nog 23 miljard euro aan defensie, in 2035 moet dit 39 miljard zijn. Komt dat geld onze veiligheid ten goede? In het voorjaar waarschuwde onderzoeksinstituut Clingendael in een rapport voor ‘schijnveiligheid’. Nederland heeft voor miljarden aan dure, complexe wapensystemen (tanks, straaljagers) in bestelling, terwijl de oorlog in Oekraïne aantoont dat relatief bescheiden middelen (zoals drones) doorslaggevend zijn in de moderne oorlogsvoering. Bovendien laten de dure wapens nog jaren op zich wachten.

Onvergelijkbaar met de slimme deurbel is het niet. In een drang naar veiligheid, schafte Nederland een paar fraaie gadgets aan die nauwelijks effect hebben op de vermeende dreiging.

Met de bovenstaande gedachte is Rob de Wijk (72), oprichter van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS), het oneens. ‘Als Rusland doorbreekt, moet je terugslaan met zwaar materiaal’, zegt hij over de telefoon. ‘Afschrikking betekent dat je moet investeren in spullen die je hopelijk nooit nodig hebt.’

De Wijk is van de harde lijn: er moet stante pede meer geld en macht naar de strijdkrachten. ‘Trump kiest steeds vaker de kant van Rusland en Poetin gaat de ene na de andere grens over. Er moet veel meer gebeuren. En wel nu.’

De Wijk is niet alleen in die gedachte. Het idee-fixe dat er (veel) meer moet gebeuren zit niet alleen in geld voor tanks en noodpakketten. Het zit ook in het geflirt met de herinvoering van de dienstplicht (met een mogelijke celstraf voor weigeraars), de zichtbaarheid van het leger op straat en televisie (Klaas aan het front, Kamp Van Koningsbrugge) en de burgers die zich expliciet voorbereiden op ondersteuning bij oorlogssituaties – zoals de vrijwilligers van de BurgerReserve.

DREIGINGSBEELD 3: ONZE VEILIGHEIDSOBSESSIE

Wat zijn de gevaren van onze persoonlijke en maatschappelijke drang naar veiligheid, vooral nu de beveiliging van huis en land met zo’n rotvaart plaatsheeft?

In het geval van de directe leefomgeving vloeit de doe-het-zelf-surveillance over in de doe-het-zelf-controlemaatschappij. Camera’s schieten als paddenstoelen uit de grond. Alles lekt data. Niet alleen slimme deurbellen, maar ook onze fitbits, ov-poortjes, vuilnisbakken, smartwatches en straks de bezorgdrones boven ons hoofd. Toezicht is niet meer het exclusieve domein van de staat of van bedrijven. Door alles en iedereen met een camera uit te rusten, organiseren we het zelf.

En dat komt ook anderen lekker uit. Zo maakt de politie bij onderzoek dankbaar gebruik van deurbelcamera’s. Dat wil zeggen, de bellen van de mensen die zich hebben aangemeld bij het politieregister Camera in Beeld – en dat zijn er inmiddels al zo’n 350 duizend. Ook is het bekend dat Rusland een aantal camera’s heeft gehackt langs militaire transportroutes in Nederland. Zo kan het Kremlin tanks, trucks en helmen tellen.

Ook verdiept de nieuwe controlemaatschappij de sociale tegenstellingen. Schuilenburg vertelt over familiar faces, een nieuwe AI-functie van de Ring-deurbel, die een melding geeft als de camera een bekende herkent. Een persoon bij de deur wordt zo Frankie bij de deur. Door één groep als bekend aan te wijzen, wordt een andere groep onbekend. En onbekend is verdacht, zeker als je niet voldoet aan het ideaal van de openbare ruimte. Hangjongeren. Immigranten. Mannen met baard.

Op termijn leidt dit tot een chilling effect, waarschuwt Schuilenburg. Als surveillance overal aanwezig is, en realtime functioneert, wordt alles onmiddellijk gezien, bestraft, opgelost. Zelfcensuur wordt de norm. Groepsdenken krijgt de overhand. Er is geen ruimte meer voor afwijkend handelen, voor innovatie, voor verzet. De legalisering van cannabis en andere drugs, de emancipatie van homoseksualiteit: voor vooruitgang heb je een tegencultuur nodig.

Ook aan het verhogen van defensie-uitgaven zitten risico’s. Zo waarschuwt het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) dat stijgende militaire uitgaven de globale stabiliteit kunnen ondermijnen als ze leiden tot een wapenwedloop, escalatie of een fout. Ook groeit de invloed van de wapenlobby. En vervaagt de grens tussen het leger en de samenleving.

In Nederland zijn er twee kanten aan de bewapening verbonden die extra zorgwekkend zijn. Eerst is er de manier waarop de defensiebudgetten worden uitgegeven.

Door geld weg te halen bij sociale zekerheid, onderwijs en zorg neemt de onrust toe. Onrust die Rusland weer aangrijpt om polarisatie verder aan te wakkeren. Met desinformatie, trollenlegers en steun aan extreemrechtse groepen wringt het Kremlin een koevoet tussen de verschillende kampen in onze maatschappij: over immigratie, over lhbtiqa, over de oorlog in Oekraïne. Kijk maar naar de rellen in Parijs. Russische accounts probeerden de onrust uit te buiten.

Dan is er de spanning tussen de militarisering en de rechtsstaat, waarbij individuele vrijheden op het spel komen te staan – privacy, niet in de laatste plaats. Zo behandelt de Kamer op dit moment de Wet op defensiegereedheid (Wodg), die Defensie een rits noodbevoegdheden moet geven. Eén daarvan is meer ruimte om gevoelige persoonsgegevens te verzamelen, te verwerken en te delen met bondgenoten in het buitenland.

Ook staat er een ‘vangnetbepaling’ in het wetsvoorstel, die de minister van Defensie (Yeşilgöz, dus) het recht geeft om andere wetten naast zich neer te leggen als ze dat nodig acht om Nederland gevechtsklaar te maken.

Nu autocratie weer in de mode is, ook bij enkele Nederlandse partijen, kan zo’n middel zich tegen de democratie keren. In een advies liet de Raad van State weten de vangnetbepaling dan ook ‘te verstrekkend’ te vinden. Of de wet door de Kamer komt, komen we binnenkort te weten.

De doe-het-zelf-surveillance en verstrekkende militarisering versterken elkaar. Beide verdiepen tegenstellingen in de samenleving, zetten onze privacy op de tocht, werken kuddegedrag in de hand, maken ons bang. Hoe houden we onze veiligheidsobsessie in toom?

Een paar antwoorden liggen voor de hand. Meer debat. Kalm blijven. Regelgeving. Maar het is de vraag of dat iets uithaalt. Onze dreigingsbeelden zijn verankerd in gevoelens, logica heeft er maar beperkt grip op.

En dat geeft te denken.

Onze veiligheidsobsessie verhindert het zicht op de gevaren ervan. Door de focus op de bedreiging voor de deur en vanuit Rusland, ontstaat er een blinde vlek voor de samenleving die we scheppen om onszelf maar in veiligheid te brengen.

Een samenleving die, om de buitenkant te verharden, de binnenkant heeft opgegeten. Een samenleving waarin je van alle kanten wordt bekeken, zonder te weten door wie en hoe. Waarin nieuwe ideeën en onbekenden verdacht zijn. Ons welzijn en de wet ondergeschikt zijn gemaakt aan strijdvaardigheid. Een samenleving die nooit voltooid is. Altijd is er een laatste stukje onveiligheid, een nieuwe definitie van criminaliteit. Zo draait de samenleving zich steeds verder in zichzelf vast. Steeds doorzichtiger, steeds hysterischer. En dat alles in naam van veiligheid. Want ja, wie is er nou tegen veiligheid?

Dat dreigingsbeeld verdient net zo goed een plekje in het risicodiagram op pagina 18 van de Rijksbrede Risicoanalyse.

Gerelateerd

Kabinetniet

Klein woordenboek van Emmanuel Macron

De Veluwse drie