Presidentsverkiezingen VS

Baratunde Thurston (35) was op weg naar zijn werk toen hij op Twitter las dat president Barack Obama de lange versie van zijn geboortebewijs had vrijgegeven. Het stemde hem bedroefd. Opnieuw leek het alsof de president capituleerde voor extremisten, dit keer voor de Birthers, die beweren dat Obama’s presidentschap onrechtmatig is omdat hij niet in Amerika zou zijn geboren.

Thurstons humeur werd er niet beter op toen hij op de burelen van The Onion, de satirische website waar hij destijds werkte als digital director, naar een tv-interview met de gangmaker van de Birthers keek. Zakenman Donald Trump pochte zelfvoldaan: ‘Ik ben enorm trots op wat ik heb bereikt, het openbaar maken van het geboortebewijs was niemand eerder gelukt, mij wel.’ En waarschuwend voegde hij eraan toe: ‘Ik wil het wel zelf inspecteren en kijken of het echt is.’

Het was of Thurston een klap in z’n gezicht kreeg. Een zwarte man werd door blanken gedwongen te bewijzen dat hij Amerikaan is, ook al bekleedt hij het hoogste ambt van het land. Was dit wat de strijd van generaties Afro-Amerikanen voor hun rechten als staatsburgers had opgeleverd?

Thurston veegde de tranen uit zijn ogen, zette de camera van zijn computer aan en stortte zeven minuten lang z’n hart uit. Hij plaatste zijn monoloog op YouTube waar het direct een hit werd. ‘Ik vind het moeilijk om in een paar woorden de pijn en de woede die ik voel samen te vatten. Het is vernederend. Niet alleen voor Barack Obama, niet alleen voor het ambt van president, niet alleen voor zwarte Amerikanen die vochten en stierven in de strijd voor onze vrijheid: het is beschamend voor de natie die dit laat gebeuren. We zijn allemaal onteerd door dit incident – door een charlatan, een oplichter, een zelfpromotor. En hij strijkt met de eer, zwelgt erin, is zelfs nog niet tevreden. Dat maakt hem niet beter dan een Ku Klux Klanner; niet beter dan een anonieme witte man in de jaren vijftig die ongeacht zijn maatschappelijke positie privileges ontleent aan zijn huidskleur en zich de meester voelt van de doorsnee nigger. That is what the fuck Donald Trump has done.’

Achteloos racisme

‘Ik zal die dag nooit vergeten,’ vertelt Thurston anderhalf jaar later, ‘Het was echt een dieptepunt. Ik voelde me een roepende in de woestijn, want de meeste Amerikanen haalden hun schouders op. Niemand pakte Trump aan. De Republikeinse partij niet, Mitt Romney niet. Het was misschien niet zo fatsoenlijk van Trump geweest, maar geen woord over diens achteloze racisme.’

We praten over Thurstons boek How To Be Black dat eerder dit jaar uitkwam, over de betekenis van een zwarte president, en over waarom blank Amerika hardnekkig gelooft in een kleurenblinde samenleving. Maar eerst komt Thurston terug op Donald Trump. Ditmaal met een anekdote. Vorige week werd hij uitgenodigd voor een lunch, notabene in een restaurant in Chicago’s Trump Tower. Daar zag hij door een openstaande deur Donald Trump zelf. ‘Ik was nog nooit in de buurt van de man geweest en, geloof me, ik had bijna een scène getrapt. Maar ik bedacht dat ik andere wapens heb en dus twitterde ik: ‘I have a sincere desire to tackle the shit out of him. I also have a sincere desire to remain free.’ Hij lacht.

Sociale media als wapen, het is Thurston ten voeten uit. Thurston maakt deel uit van een nieuwe generatie zwarte intellectuelen die opgroeide met de kansen die de burgerrechtenrevolutie heeft bevochten. Anders dan bij de oudere generatie van zwarte leiders wordt de actieradius van Thurstons leeftijdgenoten niet bepaald door de kerk of de politiek, maar door de media (zie kader). Thurston is zowel nieuwe-media-innovator, als stand-upcomedian, als politiek commentator (hij is mede-oprichter van het zwarte blog Jack & Jill Politics). Zijn boek How To be Black is zeker zo moeilijk te categoriseren. Het is deels politieke analyse, deels zelfhulpboek, deels autobiografie. Maar bovenal is het een humoristische kijk op wat een zwarte identiteit betekent voor hoogopgeleide Afro-Amerikanen van zijn generatie in een land waar een zwarte man president is.

Kumbaya-utopie

Met de verkiezing van de zwarte president vier jaar geleden deed een nieuw woord zijn intrede in het Amerikaanse lexicon: postraciaal, wat zoiets betekent als een kleurenblinde samenleving waarin ras niet langer een rol speelt en waarin iedere Amerikaan ongeacht zijn huidskleur zijn droom kan vervullen. De zwarte man in het Witte Huis was het levende bewijs voor het neerhalen van ‘de laatste barrière in de strijd om gelijkheid’. Obama zelf wist beter. Een paar weken na zijn beëdiging als president zei Obama: ‘Er heerste terecht een gevoel van trots in het land dat we een stap hadden genomen die ons verder had verwijderd van de schrijnende erfenis van rassendiscriminatie.’ Grappend voegde hij eraan toe, ‘Dat gevoel heeft een dag geduurd.’

Onlangs vroeg het tijdschrift Rolling Stone of de relatie tussen de rassen nu anders is dan toen hij president werd. ‘Ras is vanaf het begin een breuklijn geweest in de Amerikaanse cultuur en politiek,’ zei de president. ‘Ik heb nooit geloofd in het idee dat we met mijn verkiezing op de een of andere manier in een postraciale periode zijn beland.’

Dat het geloof dat ras passé is onder veel blanken wel leeft, heeft Baratunde Thurston zelf ervaren. ‘Blanken reageren geïrriteerd en soms zelfs boos op de titel van mijn boek. Gepikeerd vragen ze waarom ik over ras schrijf. Luidkeels claimen ze zelf “ras” niet te zien, ze hebben op een zwarte president gestemd, ze hebben een zwarte vriend of vriendin, dus waar heb ik het over? Ze geven zichzelf een schouderklopje en verwijten mij dat ik in het verleden leef.’ Toen hij aan zijn boek werkte, werd hem aangeraden om het Thoughts on Post-Racial America te noemen. Nou nee, schrijft Thurston: ‘Ik zou de term postraciaal alleen hebben gebruikt als ik mijn boek als titel had meegegeven Post-Racial America Is Some Bullshit, and Other Thoughts on How To Be Black.’

Wanneer ik hem spreek, klinkt Thurston milder over de kumbaya-utopie van blanken. Hij noemt het typisch Amerikaans. ‘Amerikanen opteren altijd voor de makkelijkste weg, ze willen het harde denkwerk over ras niet doen, ze willen niet peuren in de littekens van onze geschiedenis, zoals ze ook hun levensstijl niet willen veranderen om af te slanken. Ze nemen liever een pil.’

Hoe groot de kloof tussen zwart en blank nog altijd is, blijkt uit de deprimerende werkloosheidscijfers (Afro-Amerikanen zijn twee keer zo vaak werkloos), het hoge percentage vroege schoolverlaters, de armoede die nog altijd een zwart en bruin gezicht heeft en de oververtegenwoordiging van zwarte en bruine mannen in gevangenissen. Geen van de statistieken is nieuw. Dat zijn de cijfers die aantonen hoe zwart Amerika onder de crisis heeft geleden wel. Afro-Amerikanen verloren vijftig procent van hun vermogen, blanke Amerikanen dertien procent. Het vermogen van Afro-Amerikanen zit voornamelijk in hun eigen huis en juist etnische minderheden waren het slachtoffer van dubieuze hypotheekpraktijken. Hoewel kwesties als onderwijs, armoede en vermogensverlies door Obama zijn aangeroerd, deed de president dat op een ras-neutrale manier. Over het structurele racisme dat eraan ten grondslag ligt, sprak hij niet.

Bier-top

In New York woon ik een debat bij over de rol van ras in de politiek. Politicoloog Fredrick Harris (Columbia University) komt direct met zwaar geschut, een studie die Obama vergeleek met eerdere Democratische presidenten. De conclusie is schokkend: sinds 1961 heeft geen president zo weinig over ras gesproken als Barack Obama, de eerste zwarte president. De rest van de avond komt ‘kleurenblindheid’ – een van de officiële thema’s van het debat – niet meer aan de orde. Het gaat over Obama en de vraag of hij zijn zwarte achterban negeert. Harris, die net een boek heeft gepubliceerd over Obama en eerdere zwarte politici, The Price of the Ticket, is kritisch over de president. Hij beschrijft een breuk tussen kandidaat-Obama en president-Obama. Vooral toen Obama in de voorverkiezing streed tegen Hillary Clinton, stelde hij kwesties die specifiek betrekking hebben op zwarte Amerikanen wel aan de orde. Als voorbeeld noemt Harris een toespraak over onrechtvaardigheid in het justitiële apparaat, met name over het omstreden racial profiling – de selectieve aandacht van de politie voor bepaalde groepen op basis van hun huidskleur. Eenmaal in het Witte Huis zweeg Obama.

Racial profiling was echter wel de subtekst van de twee incidenten die Obama verleidden tot uitspraken over ras. In de zomer van zijn eerste ambtsjaar werd Obama’s vriend, de bekende hoogleraar en schrijver Henry Louis Gates, voor zijn huis gearresteerd door een blanke politieman. Toen Obama het optreden van de politie bekritiseerde als ‘stom’ en refereerde aan de ‘lange geschiedenis van Afro-Amerikanen en Latino’s die onevenredig vaak door de politie worden aangehouden’ en dit ‘een feit’ noemde, was het hek van de dam. Het was alsof Obama zijn boekje te buiten was gegaan, over een onzichtbare raciale grens was gestapt. Uiteindelijk suste hij het incident door de betrokkenen uit te nodigen een pilsje in de Rose Garden te komen drinken. Een ‘bier-top’ die live op televisie werd uitgezonden.

Pas drie jaar later waagde Obama het om opnieuw iets te zeggen over ras. Trayvon Martin, een zeventienjarige, zwarte jongen gekleed in een hoodie, was door een buurtwacht doodgeschoten. Martin was niet gewapend, maar zou zich verdacht hebben gedragen. De buurtwacht werd pas gearresteerd na weken van protesten overal in het land. Zijn zaak is nu in behandeling, hij claimt zelfverdediging. Obama noemde de dood van Martin ‘een tragedie’, betuigde zijn medeleven met de ouders en zei: ‘Als ik een zoon had gehad, zou hij eruit hebben gezien als Trayvon.’ De reactie van wit Amerika was explosief. Obama zou van een tragisch incident een rassenkwestie hebben gemaakt. Van de ene op de andere dag was niet Trayvon Martin, maar buurtwacht George Zimmerman het slachtoffer en was Trayvon een rotjoch dat stickies rookte, schunnige woorden gebruikte en het eigenlijk verdiende om doodgeschoten te worden.

Ta-Nehisi Coates schreeft in een artikel in Atlantic Monthly (zie kader) uitgebreid over de Trayvonzaak. Volgens Coates ontketende niet Obama’s woorden over hoe Trayvon zijn zoon had kunnen zijn de furie, maar het zinnetje ‘We’re going to get to the bottom of exactly what happened.’ Waar voorheen Afro-Amerikanen slechts konden protesteren en agiteren, wendde nu een Afro-Amerikaan zijn macht aan ten gunste van een andere Afro-Amerikaan, concludeerde Coates.

Baratunde Thurston adviseert Afro-Amerikaanse lezers van zijn boek die ambiëren de volgende zwarte president te worden: ‘Do not mention black people.’ Vaderlijk bestraffend toespreken, appelleren aan hun individuele verantwoordelijkheid en preken mag wel. Politieke beloften doen, niet. ‘En je macht gebruiken ten behoeve van je rasgenoten is helemaal taboe,’ zegt Thurston. ‘Het versterkt de paranoia die onder sommige blanken leeft dat een zwarte president zijn macht tegen blanken zal gebruiken. De herinnering aan de jaren zestig en zeventig, aan zwart nationalisme en militantie, aan Malcolm X en Zwarte Panters, is nog heel levendig. Daarom hoor je ook altijd: Obama moet zich niet gedragen als een angry black man. Nu is daar gezien zijn persoonlijkheid weinig kans op, maar het zegt iets over hoe bepaalde angsten over Afro-Amerikanen hun weerslag hebben op een zwarte president. Hij mag wel eens kwaad worden, als het maar niet de associatie oproept met zwarte militantie. Dat moet hij vermijden.’

Omgekeerd racisme

Het Brookings Instituut publiceerde vorig jaar in samenwerking met een peilbureau een interessante studie over rassenverhoudingen. Opmerkelijk was dat 46 procent van de blanken meent dat blanken net zoveel gediscrimineerd worden als zwarten en andere minderheden. Brookings noemt dit fenomeen ‘omgekeerd racisme’. Zes op de tien Republikeinen en zeven op de tien trouwe kijkers van de rechtse nieuwszender Fox News geloven in het bestaan van antiblank racisme. Wie ooit een Tea Party-rally heeft bijgewoond, heeft racistische onderbuikgevoelens gericht tegen Obama gezien. Volg je de rechtse media, dan krijg je soms de indruk dat er in Amerika een rassenoorlog woedt waarin blanken letterlijk het onderspit delven. Incidenten van zwart-op-wit geweld worden breed uitgemeten en gaan altijd gepaard met de beschuldiging dat ze door de ‘liberal’ media genegeerd worden. Over een vechtpartij in een schoolbus zei de aartsconservatieve radiopresentator Rush Limbaugh: ‘Dit is Obama’s Amerika, witte kinderen worden door zwarte kinderen in elkaar geslagen.’

‘De discussie over ras is in feite gemonopoliseerd door rechts,’ vindt Kai Wright, hoofdredacteur van het multiraciale blog Colorlines. Ik ontmoet Wright op de debatavond over ras en politiek en we praten over de consequenties van het geloof in een kleurenblinde samenleving. ‘Blanken, vooral uit de lagere en middenklasse, zijn angstig voor de toekomst. Amerika verbruint snel en die demografische omwenteling zal gepaard gaan met meer economische en politieke macht van bruin en zwart, en het verlies, zo voelen blanken het, van hun bevoorrechte positie. Dit is een langzaam proces, maar we zien het overal om ons heen en in zekere zin is Obama daarvan een symbool. De Democratische partij neemt niet de verantwoordelijkheid om die vrees in goede banen te leiden. Ik vind dat kwalijk. Progressieve Democraten, onder wie ik mezelf reken, die een visie hebben op een rechtvaardige maatschappij, zouden beter moeten weten. Nu is de enige repliek: we zijn kleurenblind, we wonen in een postraciaal land. Een mooie aspiratie die echter niet de realiteit is en waardoor je kwetsbaar bent voor racistisch getinte aanvallen van de politieke tegenstander.’

Het is de ultieme ironie dat dankzij het naïeve geloof in een kleurenblinde samenleving elke discussie over rassenongelijkheid door rechts kan worden neergesabeld als racistisch. ‘De term “postraciaal” is de vijand van communicatie, begrip en vooruitgang,’ schreef essayist Touré (zie kader) in een commentaar voor The New York Times, ‘Amerika heeft nog heel wat werk te verzetten rond ras en racisme en de term “postraciaal” maakt dat werk des te moeilijker.’

Technologie-labs

De verbruining van Amerika heeft directe gevolgen voor de aankomende verkiezingen. Zelfs als Obama, zoals de peilingen laten zien, minder dan veertig procent van de blanke stemmen trekt (in 2008 kreeg hij 41 procent), kan hij dankzij de groeiende Latino-bevolking een overwinning behalen. Ongeveer een kwart van het electoraat is niet-blank en stemt in grote meerderheid (tachtig procent) op Obama. De politieke keuzes die de Republikeinse Partij de afgelopen jaren heeft gemaakt, hebben consequenties. Wisten Karl Rove en George W. Bush in 2004 nog veertig procent van Latino-kiezers aan zich te binden, nu is die steun verdampt als gevolg van de anti-immigratiepolitiek van de partij. De scheiding van het electoraat in een witte – Republikeinse – partij en een gekleurde – Democratische – partij blaast het verhaal van de kleurenblinde samenleving op als een sprookje.

En hoe zullen zwarte kiezers stemmen? Ze blijven Obama trouw, zoals ze altijd Democratische presidentskandidaten – ook blanke – trouw zijn. Ze mogen wellicht teleurgesteld zijn dat een zwarte president niet openlijk vecht voor hun belangen, maar ze rekenen het de president niet aan. Ze hebben de racistische backlash tegen de president gezien en er samen met Obama onder geleden. Ze accepteren Obama’s filosofie van ‘a rising tide lifts all boats’: economische voorspoed heeft meer impact op de sociaal-economische situatie van Afro-Amerikanen dan ras-specifieke maatregelen (onder Obamacare zullen miljoenen Afro-Amerikanen voor het eerst verzekerd zijn tegen ziektekosten). De jonge generatie zwarte intellectuelen is zelf zoekende naar oplossingen voor de problemen van zwarte armoede en economische achterstand. Ze stelt vragen bij het zwart-witdenken van de oude generatie zwarte politici die interventie van de federale overheid eist om rassenongelijkheid te bestrijden. ‘Wat heeft het voor zin,’ vraagt Baratunde Thurston, ‘om meer geld te pompen in scholen in achterstandswijken als die scholen niet deugen? We zouden nieuwe technologie-labs moeten bouwen die zwarte en bruine kinderen enthousiasmeren om te leren. En we moeten niet praten in termen van racisme over al die jonge, zwarte mannen die in gevangenissen zitten, we moeten het zien als een verlies aan menselijk kapitaal, iets wat we ons als natie niet kunnen veroorloven als we met China of India willen concureren.’

En Obama zelf? Hij heeft zich nooit opgeworpen als de pleitbezorger van zwart Amerika. Toen hij in 2004 op de Democratische conventie zijn intrede deed in de nationale politiek, was zijn boodschap al dat Amerika meer was dan een zwart en een blank land, een rode (Republikeinse) en blauwe (Democratische) natie. Wat niet wil zeggen dat hij zich niet bewust is van de culturele band die hij deelt met zwart Amerika. Hij is zeker niet bang om die verbintenis publiekelijk te tonen. Toen Obama eerder dit jaar in het Apollo Theater in Harlem moest speechen, barstte hij uit in een perfecte ‘I’m so in love with you’-imitatie van soulzanger Al Green. De reactie van het zwarte publiek was extatisch.

Is de steun van Afro-Amerikanen voor Obama een teken van racisme, zoals een Associated Press-artikel onlangs beweerde? Een soort omgekeerd-omgekeerd-racisme? Nee. Afro-Amerikanen stemden in 2004 ook op John Kerry (Kerry kreeg negentig procent van de zwarte stemmen), niet een man die veel gemeen had met zwarte kiezers. Afro-Amerikanen zijn Democraat, in hart en nieren, ongeacht de huidskleur van de presidentskandidaat. ‘De herverkiezing van een zwarte president is van grote betekenis,’ vindt Baratunde Thurston. ‘Vier jaar geleden was het opwindend, toen maakte Amerika geschiedenis. Nu missen we dat. Als Obama herkozen wordt, dan bevestigen we: een zwarte president is meer dan een symbool, de deur staat open voor een tweede en een derde zwarte president.’

Misschien is dan ook het idee van een postraciaal Amerika geen ‘bullshit’ meer. Een toekomstbeeld waarin ook Obama gelooft, getuige zijn opmerking in het Rolling Stone-interview over de symbolische waarde van zijn presidentschap. ‘Als ik door Amerika reis, hoor ik van mensen hoe inspirerend een Afro-Amerikaanse president en een Afro-Amerikaanse first lady moeten zijn voor zwarte jongens en meisjes, hoe dat hun idee beïnvloedt van wat er in hun eigen leven mogelijk is. Dat is ongelooflijk belangrijk – maar je moet niet onderschatten dat er ook tal van kleine blanke meisjes en blanke jongens zijn die het heel gewoon vinden dat ze een Afro-Amerikaanse president hebben. Het is de president met wie ze opgroeien.’

Nieuwe zwarte intellectuelen

Touré (41) is schrijver, essayist, columnist en een van panelleden van The Cycle, een dagelijkse politieke talkshow op MSNBC. Hij schreef Who’s Afraid of Post-Blackness? What It Means To Be Black Now, over de complexe en plooibare identiteit van zijn generatie Afro-Amerikanen die opgroeide met de kansen en de rechten waarvoor hun ouders en grootouders hebben gevochten. The New York Times noemde het een van de beste boeken van 2011.

Melissa Harris-Perry (39) is politiek wetenschapper, schrijver, columnist (The Nation) en heeft haar eigen wekelijkse televisieprogramma op MSNBC. Ze publiceerde vorig jaar Sister Citizen: Shame, Stereotypes, and Black Women in America over hoe zwarte vrouwen worden gestereotypeerd en hoe clichébeelden van de zwarte vrouw als zorgdragende ‘mammy’ of wellustige Jezebel de maatschappelijke en politieke participatie van zwarte vrouwen bemoeilijken.

Ta-Nehisi Coates (37) is redacteur van het maandblad The Atlantic en houdt een blog bij voor de website. In september schreef hij een spraakmakend artikel over Obama en de discussie over ras (‘Fear of a Black President’). Coates schreef een memoir over zijn jeugd in Baltimore, The Beautiful Struggle: A Father, Two Sons, and an Unlikely Road to Manhood. Hij werkt aan een nieuw boek over de burgeroorlog en de centrale rol die zwarte Amerikanen vervulden in de vorming van Amerika als democratie.

Michelle Alexander (45) is academicus (rechtenfaculteit, Instituut voor de studie van ras en etniciteit van Ohio State University). Ze schreef het baanbrekende boek The New Jim Crow: Mass Incarceration in the Age of Colorblindness, waarin ze overtuigend aantoont dat de massale opsluiting van zwarte mannen in het penitentiaire systeem in feite een voortzetting is van de Jim Crow-apartheidswetgeving, waarvan iedereen dacht dat het geschiedenis was. In naam van de ‘war on drugs’ hebben miljoenen zwarte mannen hun burgerrechten – waaronder hun stemrecht – verloren.

Hondenfluitje

Over ras wordt in codetaal gesproken, want openlijke racistische taal in het politieke debat is al decennialang taboe. Amerikanen noemen het de dog whistle: politieke boodschappen met een speciale lading die alleen voor ingewijden hoorbaar is, zoals alleen honden de hoge tonen van een fluitje horen. Een oer-dog whistle stamt uit 1980 toen Ronald Reagan in Mississippi zei in states rights te geloven, codetaal voor zuidelijke staten die hun eigen discriminerende rassenpolitiek wilden volgen. Van Reagan komt ook de term welfare queen, die hij gebruikte om het ressentiment jegens minderheden onder de blanke arbeidersklasse aan te wakkeren.

Dit verkiezingsjaar hebben Paul Ryan, Newt Gingrich en andere Republikeinen Obama uitgemaakt voor ‘de voedselbonnenpresident’, een dog whistle voor blanken die menen dat minderheden profiteren van overheidsvoorzieningen. Legio zijn de dog whistles die Obama beschrijven als ‘de ander’. Oud-gouveneur en Romney-supporter John Sununu noemde Obama een president ‘die niet begrijpt wat het is om Amerikaan te zijn’. Een anonieme Romney-campagnemedewerker beschreef de speciale band die Romney met Engeland had als ‘ons gezamenlijke Angelsaksische erfdeel; het Witte Huis begrijpt die geschiedenis niet’. Vertaling: de bewoner van het Witte Huis is zwart, dus niet een van ons.

Vorige week eiste Donald Trump inzage in een afschrift van president Obama’s aanmelding aan de universiteit en van zijn cijfers. Een klassieke dog whistle die suggereert: Obama is niet intelligent, hij heeft zijn carrière te danken aan positieve discriminatie. Of misschien deed hij zich voor als een uitwisselingsstudent, want Trump eistte ook Obama’s paspoort uit die tijd op. Als de blazer op het hondenfluitje beschuldigd wordt van het inspelen op racistische onderbuikgevoelens, gaat hij direct in de tegenaanval door de tegenpartij te beschuldigen van overgevoeligheid en ‘het trekken van de rassenkaart’.

Afro-Amerikanen en blanke liberalen maken van alles een rassenkwestie, is de strekking. Playing the race card, heet dit. Niet alleen links trekt de rassenkaart, rechts doet het ook, alleen heet het dan weer vaak een dog whistle.