Kunst / Gek of geniaal
Hij was geobsedeerd door de figuur van Jezus Christus en zag voor zichzelf in zijn kunst messiaanse taken in het verschiet; hij stak in brieven aan zijn broer Theo geregeld exclamaties af over krankzinnigheid en het lijden van de kunstenaar; hij kende perioden van maniakale werkdrift en beleefde opwellingen van zelfkastijding, met als legendarisch &#8216;wapenfeit&#8217; natuurlijk het Oor, bewerkt en besneden met een scheermes (domper op de legende: het was niet het Hele Oor dat eraf ging, maar een deel ervan). Maar: onder welke psychische aandoening ging Vincent van Gogh nu precies gebukt?
Er is geen kunstenaar over wie zo veel psychiaters na zijn dood een diagnose hebben gesteld als Van Gogh (1853-1890). En dat de beroepsgroep het onderling niet altijd eens was, is nog zeer zwak uitgedrukt. Wie de tentoonstelling Dossier Van Gogh: gek of geniaal in Het Dolhuys in Haarlem bezoekt, stuit bij de entree op een witte wand die geheel is volgehangen met dossiermappen. Ze doen sterk denken aan de mappen die patiënten in het ziekenhuis aan het voeteneinde van hun bed hebben hangen, aan een koord of draadje. In Het Dolhuys staan op die mappen de diagnoses vermeld die psychiaters in de loop van de jaren hebben gesteld over &#8216;patiënt Van Gogh&#8217;.
Bij het bekijken van die mappen met diagnoses raak je onvermijdelijk buiten adem. Hoe is het mogelijk dat één &#8216;patiënt&#8217;, door de psychiaters in kwestie nooit in levenden lijve aanschouwd, zoveel verschillende aandoeningen krijgt toegeschreven? Dit is die lijst &#8211; en ik zou zeggen, fasten your seatbelts: zonnesteek, ziekte van Ménière, absintvergiftiging, neurosyfilis, (temporaalkwab)epilepsie, dementia paralytica, acute intermitterende porfyrie, schizofrenie, bipolaire stoornis, psychopatie, alcoholvergiftiging, alcoholonthouding, mania, terpentijnvergiftiging, gonorroe, borderlinestoornis. En dan ben ik er nog enkele vergeten.
En dan een greep uit de symptomen die horen bij die ziektebeelden: spasmodische aanvallen, wanen, hallucinaties, pijn, angstbelevingen, megalomanie, gedragsstoornissen, gehoorproblemen, seksuele disfunctie, psychotische episoden, poriomanie, oogzenuwaandoeningen, gebrek aan energie, neuropathie, uitputting en overactiviteit, vluchtige levenswandel, chaotische inborst, relationele onlust, zelfbeschadiging, gevoelens van leegte, convulsies, vertigo, paralytische aanvallen, hypothymie en o ja, ook nog overgeven en tremoren, afstomping, herhalingsdwang en verkleuring van de urine.
Terugkijkend op decennia van psychiatrische diagnostiek bekijk je deze opeenstapeling van ziektebeelden en symptomen met enige bevreemding. Uit de catalogus die verscheen bij Dossier Van Gogh: gek of geniaal leer je dat de strijd om de juiste diagnose soms stevige polemieken binnen de beroepsgroep tot gevolg had. Maar misschien zal die beroepsgroep beweren dat de ontwikkeling van het vak en de voortschrijdende inzichten zich perfect laten weerspiegelen in een hele reeks diagnoses.
Een brenger van licht
Toen in 1922, meer dan dertig jaar na Van Goghs dood, de filosoof en psycholoog Karl Jaspers Van Gogh als schizofreen diagnosticeerde, moesten aandoeningen als bipolaire stoornis en borderlinestoornis nog worden &#8216;uitgevonden&#8217;. Er is in de geschiedenis van de psychiatrie een lange weg afgelegd, en in de loop van de jaren wandelde Vincent van Gogh postuum de gehele weg mee.
In 1888 afgereisd naar de Provence, raakte Van Gogh in het boerendorp Arles in bepaalde perioden bevangen door erupties van scheppingsdrift. Dan maakte hij honderden schilderijen &#8211; soms meerdere per dag. In Arles wijdde Vincent zich aan het scheppen van kunst die dezelfde visionaire lading moest hebben als het christendom. Was Jezus niet in bepaald opzicht een kunstenaar, met de mensheid als medium? Simon Schama zei het zo, in The Power of Art: &#8216;In Vincents ogen moest de moderne kunst een evangelie zijn, een brenger van licht (&#8230;) te vergelijken met die van de Messias.&#8217;
In Arles trof Van Gogh een bevolking aan die hem aanvankelijk sympathiek was. Hij vond de dorpsbewoners ongekunsteld, vrij en, in zijn beleving, aangenaam gestoord. Aan broer Theo schreef hij op 3 februari 1889: &#8216;Ik denk erover mijn rol als gek hier doodgewoon te aanvaarden (&#8230;). Ik moet zeggen dat de buren hier bijzonder goed voor me zijn; aangezien iedereen hier hetzij aan koorts hetzij aan hallucinaties of waanzin lijdt, kunnen we het goed met elkaar vinden, als leden van dezelfde familie.&#8217;
Die rol als gek nam Vincent dan toch slechts periodiek aan, want een week of zes later kwam hij in een brief aan Theo tot de slotsom: &#8216;Voor zover ik kan beoordelen, ben ik niet echt gek.&#8217;
Vermoedelijk vonden die &#8216;leden van dezelfde familie&#8217; in Arles hem evenmin &#8216;echt gek&#8217; &#8211; totdat diezelfde buren, na een vechtpartij met dorpsbewoners en na het incident met het afsnijden van het oor, een petitie opstelden waarin opname in een kliniek werd bepleit. &#8216;De buurt&#8217; was die Vincent gaan beschouwen als een gevaar voor zichzelf en zijn omgeving.
In mei van datzelfde jaar 1889 liet Van Gogh zich vrijwillig opnemen in de kliniek Saint-Paul-de-Mausole. De dienstdoende arts, dokter Peyron, stelde de diagnose epilepsie. Het verblijf in de kliniek deed hem aanvankelijk goed. &#8216;Als ik hier vrij lang blijf, zal ik me beheerster gaan gedragen,&#8217; schreef hij aan Theo. Ook leek hij in het reine te komen met zijn geprangd gemoed: &#8216;Langzamerhand kan ik krankzinnigheid beschouwen als een ziekte zoals elke andere ziekte.&#8217; Maar toch beleefde hij ook zo zijn inzinkingen tijdens die periode in Saint-Paul. Zo poogde hij op een dag zichzelf te vergiftigen door het eten van verf.
En daarna? Daarna verliet Van Gogh de kliniek, vestigde zich in Auverge, waar hij in contact kwam met de plaatselijke arts, dokter Gachet, liefhebber van kunst en filosofie, met wie Vincent zo half en half een vriendschap onderhield. Hij bewoonde een kamer in een herberg, maar mocht zich bij Gachet melden zodra hij daar behoefte toe voelde &#8211; &#8216;begeleid wonen avant la lettre&#8217;, heet het enigszins schalks in Dossier Van Gogh: gek of geniaal.
En opnieuw leek Van Gogh zijn wankele geestesgesteldheid te projecteren op derden, deze keer niet op de bewoners van Arles maar op de man die tot zijn dood min of meer zijn lijfarts zou zijn. Vincent noemde Gachet in een brief aan Theo &#8216;nogal excentriek&#8217;, kampend met een &#8216;geestesziekte waar hij volgens mij even erg aan lijdt als ik&#8217;.
De rest is, zoals dat dan heet, geschiedenis. Het schot in de borst, de verzorging door Gachet, de komst van broer Theo, in wiens gezelschap Vincent overleed. Waarna: postume roem, mythevorming, en: de stroom van diagnoses.
Extase, zelfkwelling, roes
Psychiaters baseerden die diagnoses voornamelijk op Van Goghs enorme aantal brieven, in het bijzonder de brieven die hij in zijn laatste jaren vanuit Arles aan Theo stuurde. De tentoonstelling in Het Dolhuys leert dat de meeste vaklui uit de psychiatrie die zich hebben gebogen over Van Goghs ziektebeeld, de diagnose (temporaalkwab)epilepsie aanhangen, of die aandoening in elk geval in combinatie noemen met andere bevindingen.
Op een goeie tweede plaats komt schizofrenie, maar die diagnose wordt in latere jaren van tafel geveegd. Ervoor in de plaats komt, in onze tijd: manische depressie, oftewel bipolaire stoornis. Psycholoog en publiciste Kay Redfield Jamison stelt in haar boek Touched With Fire (1993) die diagnose op basis van diverse symptomen bij Van Gogh: extreme stemmingswisselingen, gewelddadigheid, overmatig alcoholgebruik, en vooral de afwisseling van perioden van depressie met die hyperactiviteit.
Opmerkelijk in dit verband is dat Van Goghs werkdrift zich laat vertalen in een telkens terugkerend &#8216;levensritme&#8217;. Vanaf 1881 tot aan zijn dood zijn het telkens de maanden juni en juli die de meeste schilderijen en tekeningen opleveren, terwijl jaar in jaar uit in november en februari de productie radicaal inzakt. Die hyperactiviteit in de zomermaanden stemt overeen met wat Van Gogh zelf zijn &#8216;bezeten stemming&#8217; gedurende de zomer noemde.
Toch lijkt voor Van Gogh de stelregel op te gaan: zoveel brieven, zoveel ziektebeelden. Zich beroepend op vrijwel dezelfde symptomen als opgesomd door Redfield Jamison, kwam psychiater Erwin van Meekeren in 2003, in Leven en ziektegeschiedenis van Vincent van Gogh, tot een heel andere conclusie. In die conclusie klinkt geen enkele twijfel door: &#8216;Vincent voldoet aan de officiële criteria van de borderline-persoonlijkheidsstoornis.&#8217;
Goed. Wég bipolaire stoornis, en wég schizofrenie. Toch houdt Van Meekeren een slag om de arm: &#8216;Niet alles is toe te schrijven aan (&#8230;) deze stoornis. (&#8230;) Sommige verschijnselen kunnen passen in de tijdgeest (&#8230;). Een aantal kenmerken is voor een groot kunstenaar wellicht zelfs essentieel of in elk geval nuttig.&#8217;
Van Meekeren erkent hier dat Vincents ziektebeeld niet alleen een kwelling betekende maar ook fungeerde als motor voor het scheppen. Dat zijn ziektebeeld de aanjager vormde voor een uniek en radicaal vernieuwend oeuvre bepaalt voor een belangrijk deel onze blijvende fascinatie met Van Goghs odium van lijdende kunstenaar. Die fascinatie wordt gevoed door de romantische veronderstelling: alleen de gekwelde kunstenaar is een echte kunstenaar. Getourmenteerd bewandelde Van Gogh destijds het pad naar een bijna mystieke inspiratie, een inspiratie die onkenbaar en onbenoembaar is voor onszelf, wij, de &#8216;gezonde&#8217; stervelingen die slechts kunnen gissen naar de mysterieuze, &#8216;heilige&#8217; domeinen van de extase, de zelfkwelling en de roes van de inspiratie&#8230;
Die romantische veronderstelling trilt overal mee in de tentoonstelling in Het Dolhuys. Dossier Van Gogh: gek of geniaal roept vragen op waarvan sommige beginnen met: &#8216;wat als&#8230;&#8217; Wat als er in Van Goghs tijd al lithium voorradig zou zijn geweest? Wat als de jonge Van Gogh Prozac (tegen depressie), Librium, Tofanil of iets anders voorgeschreven had kunnen krijgen? En: wat zou medicatie voor het oeuvre tot gevolg hebben gehad? Hoe zouden de door bezetenheid aangejaagde schilderijen uit Van Goghs laatste jaren er dan uit hebben gezien? Zouden geneesmiddelen de Sterrennacht boven de Rhône (september 1888) hebben gedoofd? Was het heftige, voor die tijd uitzinnige kleurgebruik door zo&#8217;n medicatie niet afgevlakt tot alledaagser, minder uitgesproken en dus &#8216;middelmatiger&#8217; kleurcombinaties?
Het zijn voor de bezoeker van Dossier Van Gogh: gek of geniaal hypothetische vragen om zachtjes bij weg te mijmeren. Ik weet niet of ik de enige ben die wat ongemakkelijk raakt van die mijmeringen. Want waar eindigt de ademloze bewondering voor het oeuvre van een gekweld genie en begint het huiverende ramptoerisme voor een stereotiep krankjorum schilderbeest?
De middelmatige kudde
Intussen was Van Gogh de eerste om te erkennen dat zijn kwellingen vaak ook zijn zegeningen vormden. Zo schreef hij niet zonder zelfvertedering aan zijn kunstenaarsvriend Émile Bernard: &#8216;en daar is hij nu ten volle, de kunstenaarsneurose&#8230;&#8217; Die verzuchting doet vermoeden dat Vincent van Gogh de aanvallen van &#8216;waanzin&#8217; en &#8216;neurose&#8217; opvatte als inherent aan het kunstenaarstemperament. &#8216;We of the craft are all crazy,&#8217; beweerde Lord Byron stellig, en vooral in de negentiende eeuw was het een obsessie van veel schrijvers en kunstenaars om die &#8216;gekte&#8217; zodanig uit te buiten dat de genialiteit erdoor kon worden opgelierd.
Gustave Flaubert schreef er zijn minnares Louise Colet het volgende over: &#8216;Waar is de grens tussen inspiratie en waanzin, tussen zwakzinnigheid en extase? Moet je, wanneer je een kunstenaar bent, niet alles anders zien dan de andere mensen?&#8217; Beide &#8211; retorische &#8211; vragen zijn woord voor woord op te vatten als leidmotief in Van Goghs leven en werk.
We bevinden ons met Flauberts vragen nog maar op kleine afstand van de hyperromantische veronderstelling dat het een heilige plicht is van de kunstenaar om zich ten volle over te geven aan een avontuurlijke wankelheid van de geest. Want tja, wie &#8216;normaal&#8217; is, heeft de strijd om de muze op voorhand verloren.
Dit romantische idee over de kunstzinnige inborst werd hartstochtelijk verwoord in Tsjechovs verhaal &#8216;De zwarte monnik&#8217;, waarin een van de personages op zeker moment beweert: &#8216;Mijn vriend, gezond en normaal zijn alleen de middelmatigen, de kuddemensen&#8230; Exaltatie, vervoering, extase &#8211; alles wat (&#8230;) dichters, martelaren voor de idee van de gewone mensen onderscheidt, is vijandig aan (&#8230;) zijn lichamelijke gezondheid. Ik herhaal: indien je gezond en normaal wilt zijn, schaar dan bij de middelmatige kudde.&#8217;
Vincent van Gogh was er op momenten van overtuigd dat een aan waanzin verklonken kunstenaarschap hem in moreel opzicht automatisch boven de bij Tsjechov onderscheiden &#8216;middelmatige kudde&#8217; uit tilde. Zo keek hij met gemengde gevoelens terug op de petitie van de dorpsbewoners in Arles. Goed, hij begreep hun zorg wel, maar intussen&#8230; Wat had je eigenlijk aan al die alledaagse, en dus inwisselbare dorpsgenoten? Van Gogh, in wederom een brief aan Theo: &#8216;Ik verwijt mij mijn lafheid (&#8230;). Anderen in mijn plaats hadden zich van een revolver bediend en indien je als kunstenaar zulke nietsnutten had gedood, zou je zeker vrijgesproken zijn geweest.&#8217;
Wie was het die de opmerking over de &#8216;nietsnutten&#8217; maakte die je straffeloos kon neerschieten? Sprak hier de borderliner, de schizofreen, de epilepticus, de manische depressieveling? Het lijkt voor psychiaters een taboe dat het ziektebeeld van Van Gogh zich misschien wel onttrekt aan een gangbare diagnose. Past iedereen altijd in de mal van de in kaart gebrachte persoonlijkheidsstoornissen?
Een enkeling uit het vak durfde die vraag te stellen. In 1964 trok de arts en psychoanalyticus Joost Meerloo de conclusie: &#8216;Een studie van de diagnostische gegevens onthult meer over de onvolkomenheden van de psychiatrische nomenclatuur dan over de structuur van Vincents persoonlijkheid. De psychiatrische strijd toont hoe slecht hij nog begrepen wordt. Artsen persen hun gedachten in formules en gaan voorbij aan de unieke persoonlijkheid.&#8217;
Als dat geen twééde heiligverklaring boven het al gangbare beeld van Van Gogh als &#8216;geniale gek&#8217; is: de kunstenaar blijft ongrijpbaar, niet alleen voor kunsthistorici, maar ook voor medici. Van Gogh blijkt te groot, te wild, te ongebreideld, te uniek voor een gangbare diagnose.
De psychiatrie blijft een weg afleggen in de richting van nieuw of hernieuwd te rubriceren aandoeningen en ziektebeelden &#8211; en Vincent van Gogh zal postuum blijven meewandelen. Hoewel: als we afgaan op de woorden van Meerloo, zien psychiaters slechts de rug van patiënt Van Gogh. Want die gaat in postume triomf voor de troepen uit.
Knetterende cipressen
Psychiaters stelden hun diagnose niet uitsluitend aan de hand van Van Goghs brieven, ook het werk zelf werd door sommigen op de divan gelegd. Voor Karl Jaspers bevestigt Van Goghs werk van na 1888 het ziekteproces. Jaspers constateerde in 1922 &#8216;een niet meer beheersen van vorm, toenemende dynamische penseelvoering, grote overdrijving in details (&#8230;) en energie zonder inhoud omdat de werken slechts hysterie uitdrukken in stereotype vormen.&#8217;
In alle cipressen zoals geschilderd door Van Gogh trof Jaspers cirkels en spiralen aan die &#8216;een schizofrene wereldbeleving&#8217; veronderstelden. En: &#8216;Alles draait, flikkert, verheft zich, daalt en manifesteert een psychische spanning.&#8217;
Jaspers&#8217; vakgenote Françoise Minkowska zag in de sterren op het doek &#8216;Weg met de cipres en ster&#8217; &#8216;typisch epileptisch op- en neergaande bewegingen&#8217;.
Ook kunsthistorici waagden zich soms op de stoel van de psychiater. Florent Fels noemde in 1924 de &#8216;knetterende lyrische cipressen&#8217; een uitdrukking van &#8216;een angstige, neurasthene patiënt&#8217;, terwijl volgens de Franse kunsthistoricus Jean Leymarie álle schilderijen die Vincent in en na zijn verblijf in Saint-Rémy maakte &#8216;de onloochenbare symptomen [vertonen] van een psychotische stoornis. (&#8230;) De kunstenaar draait steeds maar rond achter de tralies van zijn cel. Vooral in de sterrenhemels probeert hij zijn angst tot bedaren te brengen.&#8217;
In de familie
Vincent was niet de enige psychiatrische patiënt in de familie Van Gogh. Broer Theo leed aan regelmatig terugkerende depressies en werd aan het einde van zijn leven psychotisch. Zijn zuster Wilhelmina verbleef veertig jaar in een krankzinnigeninrichting. Diagnose: chronische psychose. Zijn jongste broer Cor pleegde zelfmoord. Vincent was er zich terdege van bewust dat een zekere wankelmoedigheid onmiskenbaar in de familie zat. Aan broer Theo schreef hij: &#8216;Neem onze zuster Wil, zij heeft nooit gedronken of een losbandig leven geleid, en toch kennen we een portret van haar waarop zij de blik heeft van een waanzinnige.&#8217;
Er zijn meer kunstenaars en schrijvers met een stamboom van &#8216;gekwelden&#8217;. Ook Virginia Woolf kwam uit een familie waarin de persoonlijkheidsstoornis welig tierde. Woolf zelf werd meer dan eens behandeld voor manische depressie en pleegde uiteindelijk in 1941 zelfmoord. Haar grootvader, moeder, zuster, broer en nicht leden aan terugkerende depressies. Haar vader en een tweede broer leden aan cyclothymie, en een neef, James, overleed in een kliniek aan manische psychose.
En dan zijn er de Hemingways. Ernest Hemingway was nog een kind toen zijn vader, lijdend aan depressie, zelfmoord pleegde. Toen Hemingway de leeftijd had bereikt die zijn vader had toen die zelfmoord pleegde, volgde hij zijn vader na. Nadien pleegden ook zijn zus Ursula en broer Leicester zelfmoord. Ernests zoon Gregory werd vanaf zijn achttiende regelmatig behandeld voor manische depressie. Ook kleindochter Margaux Hemingway, fotomodel en actrice, leed aan een depressie en pleegde zelfmoord, precies één dag voor de datum waarop haar grootvader Ernest de hand aan zichzelf had geslagen.
‘Dossier Van Gogh: gek of geniaal?’, tot en met 27 februari 2011, Museum Het Dolhuys, Haarlem