Fotodocument
&#8216;Zijn jullie echte?&#8217; vraagt de rabbijn als we ons voorstellen. Daarover wilden we u nu juist spreken, zeggen wij. Die vraag speelde op de achtergrond mee in de gesprekken die we voerden met een willekeurige groep van vijfentwintig Cohennen. We kenden alleen hun naam en soms hun beroep &#8211; bokscoach, wetenschapper, modeontwerper dan wel shoarmakoning &#8211; en we waren benieuwd wat die achternaam voor hen betekent. Iedereen die zo heet, wisten we, heeft iets uit te leggen. In hoeverre had de naam van die andere Cohennen invloed gehad op hun identiteit? En wat is zo&#8217;n &#8216;echte&#8217; Cohen eigenlijk?
Voor veel mensen zegt de naam genoeg. Vroeger spraken je ze je dan per vergissing aan met &#8216;Polak&#8217;. Of ze zeiden juist &#8216;Cohen&#8217; als je Polak heette. De repliek van de legendarische uitgever Johan Polak was dan steevast: &#8216;Polak en óók een Jood.&#8217; Er is ook een grap over. Twee heren komen elkaar tegen op een feestje, zegt de ene: &#8216;Ah, bent u niet meneer Polak?&#8217; &#8216;Nee, ik heet Cohen,&#8217; zegt de ander, &#8216;maar hoe kent u mij?&#8217; Zo&#8217;n naamsverwisseling is veelzeggend, vindt met name de generatie Cohennen die de oorlog heeft meegemaakt. Wie in een Cohen een Polak ziet of andersom, beschouwt die namen kennelijk als soortnaam. En is dus dom of antisemiet en waarschijnlijk allebei.
Liever Conen of Koren
Na de Holocaust besloten sommigen hun naam te veranderen om zo aan het verleden te ontkomen. En dus ook aan pijnlijke vragen: welke dierbaren er waren verdwenen, hoe het kon dat jijzelf was teruggekeerd. Geen zieke geest kon je voortaan nog op je naam uit het telefoonboek selecteren en bellen met de woorden: &#8216;Gefeliciteerd! U heeft een enkele reis Auschwitz gewonnen!&#8217; Historicus Jacques Presser noemde zo&#8217;n naamsverandering als poging tot assimilatie &#8216;het bekende stukje nuttige of nutteloze mimicry&#8217;. Sommigen hielden hun onderduiknaam, anderen besloten tot kleine aanpassingen. Cohen werd dan: Conen. Of: Koren. Of Colland, een samentrekking van Cohen en Holland.
Inmiddels zijn het heel andere namen die kunnen leiden tot achterstelling en discriminatie. Is het in het Nederland van nu eigenlijk nog wel een handicap om Cohen te heten? Als merk verloor het veel van zijn bijzonderheid door PvdA-partijleider Job, al worden sommigen toch echt liever geassocieerd met Brian Cohen (Life of Brian) en Sacha Baron Cohen (Borat). Toch zijn er nog steeds Cohennen die liever geen naambordje bij hun deur schroeven. Of het weghalen vanwege nieuwe vormen van agressie, voortkomend uit het Palestijns-Israëlische conflict. Terwijl zelfs de Israëlische Cohennen zichzelf niet zien als onbezoldigd ambassadeur van hun land. Een Cohen die we spraken pleit voluit voor de spoedige opheffing van de staat Israël, en &#8216;een Cohen kunnen ze moeilijk beschuldigen van antisemitisme&#8217;.
Cohen-gen
Binnen de joodse geloofsgemeenschap staat Cohen (&#8216;koheen&#8217; betekent priester) voor &#8216;afstammeling van de eerste hogepriester Aäron&#8217;. De zegenende handen &#8211; buiten de synagoge beter bekend als de groet van Mr. Spock en de Vulcans in Star Trek &#8211; zijn het symbool voor een Cohen die op feestdagen de priesterzegen uitspreekt. Omdat we hem even niet paraat hebben, zegt de rabbijn hem voor: &#8216;Moge de Eeuwige u zegenen en beschermen, moge de Eeuwige het licht van zijn gelaat over u doen schijnen en genadig zijn, moge de Eeuwige u zijn gelaat toewenden en u vrede geven.&#8217; Maar er zijn niet alleen lusten, legt hij uit. Een koheen mag alleen zijn allernaaste familieleden helpen begraven en nooit onder één dak met een dode zijn, op straffe van onreinheid en verlies van de priesterlijke status. Hij mag geen gescheiden vrouw trouwen en helemaal geen niet-Joodse vrouw.
Je vader mag nog zo&#8217;n koheen zijn, als je moeder niet Joods is, ben je in het beste geval een vaderjood, zoals de schrijfster Andreas Burnier het doopte. Daar verandert ook de recente ontdekking van een &#8216;Cohen-gen&#8217;, dat alle Cohennen in de mannelijke lijn genetisch verbindt met hun verre voorvader Aäron, helemaal niets aan. De rabbijn verzekert ons dat elke Cohen is uitgenodigd om &#8216;uit te komen&#8217; (joods te worden), maar de toelatingseisen zijn hoog. Je moet jarenlang studeren voordat het Beet Dien (de Joodse rechtbank) besluit dat je mag uitkomen. Ben je geslaagd &#8211; en dat kan zomaar een paar jaar duren &#8211; dan moet je het rituele bad in en word je, als man tenminste, vervolgens besneden.
We bedanken hem hartelijk voor het aanbod, maar we hebben na onze gesprekken met vijfentwintig Cohennen al bedacht dat het laatste woord hierover niet aan de rabbijn is. Daarvoor zijn er simpelweg teveel verschillende Cohennen. Sommigen geven nog met enige regelmaat de priesterzegen, maar de meesten zitten niet te wachten op zo&#8217;n religieuze hoofdrol. Ze willen, vrij naar Groucho Marx, niet bij een club horen die ze automatisch inschrijft als lid. Of ze worden er niet eens toegelaten. De rabbijn geeft ons ten afscheid nog een welgemeend advies. Als het beeld van &#8216;de echte Cohen&#8217; in onze kleine Amsterdamse steekproef al zo uiteenloopt, zegt hij, dan vraagt dat om een snel vervolg. De rabbijn en wij, we zijn het op de valreep helemaal eens. Cohennen van Berlijn, New York en Casablanca: we komen eraan.
Tentoonstelling: &#8216;Mijn naam is Cohen&#8217;, 24 november 2011 &#8211; 11 maart 2012, Joods Historisch Museum, Nieuwe Amstelstraat 1, Amsterdam.
Boek: Daniel Cohen en Mischa Cohen, &#8216;Mijn naam is Cohen/My name is Cohen&#8217;, &#038;Cohen uitgevers, 108 p., € 20,00, voorwoord Arnon Grunberg, vormgeving Tijl Akkermans/Zinnebeeld. Te koop bij de museumshop van het het JHM en via www.mijnnaamiscohen.nl