<div class="lead">
<p>Toen Willem-Alexander wilde trouwen met Máxima Zorreguieta, verrichtte Latijns-Amerika-deskundige Michiel Baud in opdracht van minister-president Wim Kok in het geheim onderzoek naar de rol van haar vader. De gisteren overleden Jorge Zorreguieta (1928-2017) had deel uitgemaakt van een moorddadig militair regime in Argentinië. Een terugblik van Baud op de zaak-Zorreguieta.</p>
</div>
<p>De geschiedenis is wreed en wispelturig. Het leven van Jorge Zorreguieta is daarvan een treffende illustratie. Niets in zijn leven als capabele en ambitieuze technocraat wees erop dat hij ooit in de schijnwerpers van diezelfde geschiedenis zou komen te staan. Sterker nog, hijzelf deed er heel zijn leven alles aan om uit die schijnwerpers weg te blijven. Ook in Argentinië, waar hij nauwelijks bekend was. Toen de verhouding van zijn dochter met de kroonprins van Nederland bekend werd, wist in eerste instantie niemand iets over hem te vertellen. Later veranderde dat natuurlijk. Spit- en graafwerk van journalisten en een door minister-president Wim Kok verordonneerd onderzoek maakten hem tot een internationaal bekend figuur. Door velen verguisd, maar zeker ook met een grote groep sympathisanten die hem beschouwden als het slachtoffer van een politiek gemotiveerde heksenjacht.</p>
<p>Het verhaal van Zorreguieta heeft veel verschillende kanten. Zijn passie lag in de landbouw. Hij was zelf eigenaar van een boerderij buiten Buenos Aires, maar hij was vooral druk met het verdedigen van de belangen van de Argentijnse landbouwsector. Dat was minder saai dan het op het eerste gezicht lijkt. De grootgrondbezitters vormen van oudsher de kern van de Argentijnse elite. Zij bezitten huizen in de duurste delen van Buenos Aires en zijn lid van de uiterst besloten en conservatieve <em>Sociedad Rural Argentina</em>. Jorge Zorreguieta was de directeur van deze lobbyclub toen de militairen in 1976 de macht grepen. Hij en zijn medebestuurders hadden al geruime tijd aangestuurd op dit militair ingrijpen. De militairen moesten een einde maken aan de chaos en het geweld dat onder de peronistische regering van Isabelita was ontstaan. In de discussies over zijn rol in deze periode heeft Jorge Zorreguieta zich altijd geafficheerd als een technocratisch bestuurder die alleen maar het beste voorhad met de landbouw. Zo eenvoudig was het niet. Landbouw was politiek in Argentinië en Zorreguieta speelde daarin een cruciale rol.</p>
<h3>Zijn grootste triomf</h3>
<p>Er was ook een meer persoonlijke kant aan dit verhaal. Jorge Zorreguieta stamde zelf niet uit de traditioneel machtige landbouwelite. Vanuit zijn relatief eenvoudige achtergrond, zonder universitaire titel, wist hij zich langzaam op te werken binnen de sector. Hij werd daarin geholpen door zijn uitstekende sociale eigenschappen. Hij was in staat mensen voor zich te winnen en coalities te smeden. Hij kon ook hard zijn; hij was niet gewend om tegengesproken te worden. Maar het belangrijkste was dat hij een goed politiek instinct had. Hij paste zich gemakkelijk aan. Sommige mensen hebben dat gedrag opportunistisch genoemd, wat ongeveer op hetzelfde neerkomt. Uiteindelijk brachten deze eigenschappen hem dus tot de top van de landbouwsector. Toen de militairen hem als landbouwdeskundige in de door militairen gedomineerde regering benoemden, was dat een grote triomf. Een succes voor de landbouwbelangen, maar zeker ook voor hem persoonlijk. Jorge Zorreguieta was als relatieve buitenstaander onderdeel geworden van de Argentijnse elite. Dat was in de hiërarchische Argentijnse context niet velen gegeven&#8230;</p>
<p>Maar zijn grootste triomf moest nog komen. Zijn dochter, Máxima, die aan de beste scholen had gestudeerd, werd verliefd op een Europese kroonprins – en de prins op haar. In het republikeinse Latijns-Amerika zijn Europese monarchieën iets exotisch: wereldvreemd, maar ook opwindend en verleidelijk. Het is het symbool van de oude wereld, Europa, waar Argentijnen zich zo graag aan spiegelen. Als liefhebbende vader moet Zorreguieta verguld zijn geweest met deze relatie. Hij moet zich ook bijzonder trots hebben gevoeld. Plotseling was hij nu via zijn dochter aan een Europees koningshuis geparenteerd.</p>
<p><q class="pull-left">De Nederlandse pers is gefascineerd door de informele macht van het koningshuis. Het is een dubbelzinnige fascinatie, die snel kan omslaan in een kritische houding. </q></p>
<p>En toen toonde de geschiedenis zich van zijn wispelturige kant. Het Nederlandse koningshuis is niet zomaar een monarchie. In naam wordt het door het parlement gecontroleerd, maar het heeft reële politieke, maar vooral sociale macht. Overal waar een lid van het koningshuis opduikt, wordt er gebogen, gedweept, gefluisterd. Het Nederlandse koningshuis wordt vereerd en gevreesd. De Nederlandse pers is gefascineerd door die informele macht. Het is een dubbelzinnige fascinatie, die snel kan omslaan in een kritische houding.</p>
<h3>Voorpaginanieuws</h3>
<p>Dat bleek toen de relatie tussen Willem-Alexander en Máxima bekend werd. Al snel werd de rol van Zorreguieta in het militaire regime in Argentinië voorpaginanieuws. Kon het Nederlandse koningshuis zich wel verbinden met zo iemand? Intussen had minister-president Wim Kok mij gevraagd een geheim onderzoek te doen. In het rapport dat de uitkomst was van dat onderzoek, stelde ik vast dat ‘Zorreguieta zich vijf jaar lang in een hoge politieke functie actief en met overtuiging had ingezet voor een regime dat in binnen- en buitenland veroordeeld is voor het uitschakelen van democratische grondrechten en het op grote schaal schenden van de mensenrechten.’</p>
<p>Ik mocht hem die conclusie in een gesprek samen met minister van staat Max van der Stoel uitleggen. Met veel charme en humor probeerde Zorreguieta die vaststelling te pareren. Hij overhandigde me zelfs een paar krantenknipsels om zijn positie te verklaren. Langzamerhand werd het hem duidelijk dat deze strategie niet werkte, zeker niet bij iemand als Van der Stoel die zijn hele leven voor de mensenrechten had gevochten. Toen werd het gesprek grimmiger. Hij kon zich simpelweg niet voorstellen – of wilde dat niet – dat Nederland zijn keuzes en handelswijze ten principale afkeurde. Het lijkt erop dat hij dat nooit heeft kunnen begrijpen. Hij heeft in ieder geval zelf nooit een poging gedaan zijn positie tijdens de dictatuur te verklaren; laat staan er zijn spijt over te betuigen.</p>
<h3>Afwezig bij het huwelijk</h3>
<p>Het politieke gevolg van dat rapport was dat Jorge Zorreguieta niet bij officiële staatsaangelegenheden in Nederland aanwezig zou zijn, om te beginnen bij het huwelijk van zijn dochter. Het zou een drama van Shakespeare geweest kunnen zijn, of toepasselijker, van de Argentijnse Nobelprijswinnaar Jorge Luis Borges. De grootste triomf in zijn leven werd tegelijkertijd zijn diepste val. Hij was een besmet persoon geworden, die voor altijd gekoppeld zou blijven aan de beschuldiging van collaboratie met een militaire dictatuur.</p>
<p><q class="pull-left">Veel van de Nederlandse verontwaardiging was toch vooral ingegeven door onze fascinatie (of moet ik zeggen: obsessie?) met het koningshuis.</q></p>
<p>En wij dan? Hoe is de Nederlandse samenleving uit dit historische drama gekomen? Is Jorge Zorreguieta recht gedaan door onze principiële houding van destijds? Ik ben er niet helemaal van overtuigd. Veel van de Nederlandse verontwaardiging was toch vooral ingegeven door onze fascinatie (of moet ik zeggen: obsessie?) met het koningshuis. Er waren maar weinig mensen die écht belangstelling hadden voor Argentinië. Niet voor niets nam ik in mijn rapport drie hoofdstukken op over de rol van Nederland ten tijde van de Argentijnse dictatuur. Daarin staan verhalen over de hartverwarmende solidariteit met de slachtoffers destijds. De duizenden vrouwen die elke donderdagavond met witte hoofddoeken door steden en dorpen van Nederland liepen in solidariteit met de ‘Dwaze Moeders’ in Buenos Aires, zijn maar één voorbeeld. Maar er zijn ook vele voorbeelden van de ongevoelige, hypocriete en opportunistische houding van de Nederlandse politiek en bedrijfsleven die er geen been in zagen om uitgebreid zaken te doen met het regime. Tot aan de verkoop van wapensystemen toe. Tijdens het WK in Argentinië in 1978 vonden Bram Vermeulen en Freek de Jonge maar bitter weinig gehoor voor hun oproep tot een boycot. En ook in de commotie rond de verloving zag ik veel opportunisme. Terwijl de politieke uitkomst nog onduidelijk was, werden Argentijnse mensenrechtenactivisten door linkse partijen naar Nederland gehaald en gefêteerd. Zij vervulden een duidelijk politiek belang. Maar toen Wim Kok in maart 2001 met zijn salomonsoordeel (wél huwelijk – geen aanwezigheid van JZ op de bruiloft) de angel uit het debat had gehaald, werden deze bezoeken afgelast. Aandacht voor Argentinië was niet langer opportuun. Nederland ging over tot de orde van de dag.</p>
<p>Zo zijn Jorge Zorreguieta en Nederland door de wispelturigheid van de geschiedenis met elkaar verbonden geraakt. Met de dood van Zorreguieta is die verbondenheid beëindigd. In Nederland kan het boek gesloten worden. In Argentinië is men daar nog lang niet aan toe. Toevallig vandaag bereikte mij het bericht dat een destijds naar Nederland gevluchte Argentijnse vriend dit weekend spoorslags naar Argentinië is vertrokken omdat, na meer dan veertig jaar, de botten van zijn vermoorde broer in een massagraf zijn geïdentificeerd. Voor hem en vele anderen is het proces van verwerking pas net begonnen.</p>
