De biografie van F.B. Hotz
De beste verhalen van F. B. Hotz (1922-2000) behoren tot de hoogtepunten van de Nederlandse literatuur. Hij is de auteur van een bescheiden oeuvre, waarvan de bundels Dood weermiddel en Ernstvuurwerk het bekendst zijn. Sinds hij in 1975 (hij werd dat jaar 53 jaar oud) debuteerde in het tijdschrift Maatstaf met het verhaal &#8216;De tramrace&#8217;, maakte Hotz binnen korte tijd indruk. Hij werd vooral gewaardeerd als de literaire chroniqueur van het Nederland dat sinds de jaren zestig achter de horizon verdwenen is: een natie van materiële schaarste en kleinburgerlijke benauwenis. Niemand heeft zo indringend over dit aspect van de vaderlandse identiteit geschreven, of het moeten de door Hotz bewonderde J. van Oudshoorn en Simon Vestdijk zijn geweest. Dankzij zijn gebeeldhouwde stijl, ouderwets in precisie en af en toe een tikje te geconstrueerd, is Hotz ook een schrijver met een authentieke toon.
Vaak hebben critici verschil gemaakt tussen de autobiografische en historische verhalen van Hotz, om vervolgens een voorkeur uit te spreken voor een van beide. Volkskrant-journaliste Aleid Truijens laat in haar omvangrijke biografie Geluk kun je alleen schilderen goed zien dat dit onderscheid weinig zin heeft. Historische achtergrond en persoonlijke herinneringen zijn in het werk van Hotz vaak hecht met elkaar verbonden. De treurnis van de crisistijd, zo formuleert de biografe fraai, is bij deze schrijver versmolten met de verstikkende stemming in het gezin.
Terecht neemt zij in haar inleiding afstand van het in de neerlandistiek voor heilig gehouden uitgangspunt dat fictie op zichzelf staat, los van de werkelijkheid. Zeker bij een schrijver als Hotz is dat niet vol te houden. In een interview heeft hij eens gezegd dat de scheiding van zijn ouders in 1933 een drijfveer voor zijn schrijverschap is geweest. Kort daarna begon hij al met schrijven, al duurde het toen nog meer dan veertig jaar voordat hij ging publiceren.
Dreigend achterwerk
De beklemming van een verzuurd huwelijksleven is een vaak terugkerend onderwerp in zijn werk. In het beste deel van haar boek toont Truijens aan hoe deze obsessie met de huwelijkse staat verbonden is met de werkelijkheid van Hotz&#8217; leven. In zijn kinderjaren maar ook tijdens zijn eigen kortstondige huwelijk leerde hij, zoals hij in het titelverhaal van Dood weermiddel schrijft, dat getrouwd zijn een oefening is in zwijgen en incasseren. Naar aanleiding van bepaalde passages over de misère van het huwelijk is deze schrijver een vrouwenhater genoemd. Wat te denken van zijn oordeel: &#8216;Vrouwen zijn van aard geen democraten, hun wil geschiedt als vanzelf tegenover gezin en personeel.&#8217; Heel concreet komt de afkeer van de vrouwelijke soort naar voren in een passage waarin een liefhebbende echtgenoot zijn wederhelft na het wakker worden observeert: &#8216;Ze ontbeet gehaast met haar dreigend achterwerk achteruit op de stoel, haar romp diep over haar bord gebogen.&#8217; Toch verzet Truijens zich met goede argumenten tegen het oordeel dat Hotz het speciaal op vrouwen had gemunt. Het huwelijk is in zijn ogen vooral een onmogelijke opdracht omdat beide partners onderworpen zijn aan de onontkoombare plicht dagelijks concessies te doen.
Het boek van Truijens is een liefdesbetuiging aan Hotz. Met als probleem dat haar liefde te groot is. Ze houdt zoveel van deze schrijver dat ze alles wil vertellen wat ze over hem heeft gevonden. En niet alleen over hemzelf, ook over anderen die een rol of rolletje in zijn leven hebben gespeeld.
In opdracht van Hotz werd zijn eigen archief na zijn dood vernietigd. Truijens heeft zeven jaar speurwerk verricht om dat gemis te compenseren, een prijzenswaardige inspanning. Maar waarom is ze niet wat selectiever in de uitstalling van de gevonden informatie? Dankzij de betrokkenheid van de biografe leer je Frits Hotz goed kennen als de eenzelvige perfectionist met een zwakke gezondheid. Maar voordat je hem leert kennen, moet je voortdurend een gordijn opzijschuiven dat loodzwaar is van de trivialiteiten. Waarom moeten we weten welke deuntjes zijn zus Atie tijdens haar pianolessen moest voorspelen? En, nog verder weg, wat doet het ertoe welke boeken de dochter van Atie op aanraden van haar moeders vriend moest lezen? Het zijn twee willekeurige voorbeelden uit een massa aan overtolligheden. Truijens brengt veel te veel, vooral als het over familiezaken gaat, maar ook als de loopbaan van Hotz als jazzmuzikant ter sprake komt of als de biografe zijn contacten in het literaire milieu van Leiden bespreekt.
Verplichte mensenmin
In haar inleiding schrijft Truijens dat ze een biografie van Hotz wilde schrijven die niet alleen de schijnwerper op het leven zet, maar ook en zelfs vooral laat zien hoe bijzonder hij is als auteur. Had ze dat laatste maar meer gedaan. Ze noemt hem een man met een conservatief wereldbeeld. Dat oordeel zou een mooi uitgangspunt zijn geweest om dit boek meer structuur te geven. Het conservatisme van Hotz was namelijk niet alleen bepalend voor zijn levenswandel, maar is ook een leidend thema in zijn werk. Het kent vele schakeringen, zoals zijn pessimisme over de menselijke soort, zijn overtuiging dat ongeluk altijd om de hoek ligt, zijn passie voor geschiedenis, zijn afkeer van socialisme en andere vormen van &#8216;verplichte mensenmin&#8217;, zijn liefde voor ambachtelijk gemaakte voorwerpen en zijn afkeer van verandering (hij woonde tot zijn dertigste bij zijn moeder en keerde na zijn mislukte huwelijk weer terug naar de moederlijke woning in Oegstgeest).
De meeste ingrediënten van dit conservatisme zijn verspreid door het boek van Truijens te vinden. Enkele ervan worden raak getypeerd, zoals de liefdevolle wijze waarop Hotz in zijn werk met het verleden omgaat: &#8216;ernstig, met huid en haar verzonken in een andere werkelijkheid&#8217;. Daar is de critica met een puntige en levendige stijl aan het woord, maar dat gebeurt te weinig en te terloops. Te snel wordt het woord dan weer overgenomen door een biografe die op vlakke toon en bijna van jaar tot jaar het leven van Hotz boekstaaft.
Deze biografie roept dus gemengde gevoelens op. Voor de Hotz-liefhebber is er flink wat te genieten, maar de parels liggen te vaak verborgen onder een dek van ditjes en datjes. Voor hen die zijn werk nog niet kennen heeft Truijens een keuze gemaakt uit de verhalen, Mannen spelen, vrouwen winnen. Deze selectie is goed verdedigbaar, al is het jammer dat &#8216;Anna&#8217; uit de bundel Ernstvuurwerk niet is opgenomen.
Dit verhaal over het ongelukkige echtpaar Willem van Oranje en Anna van Saksen is in thematiek exemplarisch voor het werk van Hotz. Ook in dit prozastuk verbindt hij zijn radeloosheid over de huwelijkse staat met zijn passie voor geschiedenis, maar in dit geval is het een verleden dat ver voorbij zijn ervaringswereld ligt. Alsof Hotz zelfs het lot van de vader des vaderlands heeft willen onderwerpen aan een particuliere obsessie. De inleiding die Truijens voor deze bundel heeft geschreven is voortreffelijk. In die tekst is de literaire essayiste aan het woord die helaas te weinig haar stempel heeft gedrukt op Geluk kun je alleen schilderen.
Beide besproken boeken verschijnen 1 september
Aleid Truijens, ‘Geluk kun je alleen schilderen. F.B. Hotz. Het leven’, Arbeiderspers, 640 p., € 39,95
F.B. Hotz, ‘Mannen spelen, vrouwen winnen’, Arbeiderspers, 400 p., € 19,95

Ronald Havenaar

Met huid en haar verzonken

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips