Macht op vrijdag: De boze burger maakt (gelukkig) niet langer de dienst uit

De opvallendste bevinding van het SCP-rapport over de Nederlandse identiteit dat deze week verscheen is misschien nog wel dat maar liefst 77 procent van de Nederlanders de maatschappelijke polarisatie als de grootste bedreiging zien. Daarmee onderstreept het SCP weer eens wat al jaren bleek uit het ene na het andere onderzoek: dat ‘de boze burger’ niet bestaat, en dat een grote, stille meerderheid van de Nederlanders veel redelijker is dan sinds de dagen van Pim Fortuyn in het verhitte politieke debat wordt aangenomen.

De afgelopen jaren was het vooral CDA-leider Sybrand Buma die de boze burger regelmatig naar de mond praatte met onrustbarende verhalen over de dreigende teloorgang van de westerse beschaving en de cultuurstrijd tegen de islam, en die de boze burger zelfs verhief tot ‘gewone burger’. Maar na het vertrek van Buma naar Leeuwarden lijkt ook bij de CDA-top het kwartje gevallen.

Uit de mond van de nieuwe fractieleider Pieter Heerma konden zulke uitspraken de laatste tijd niet meer worden opgetekend. En vicepremier Hugo de Jonge, die vorig jaar tijdens een fietstochtje met radiopresentator Tijs van den Brink nog de indruk wekte best met de PVV samen te willen werken, meldde deze week op Twitter dat dit ‘misverstand’ de wereld uit moest: ‘samenwerking in een kabinet met de PVV is niet voor herhaling vatbaar,’ schreef hij. ‘Never again.’

Gijzeling

Ook bij de VVD is het denken over de boze burger het afgelopen jaar gaan schuiven. Sinds Mark Rutte bijna tien jaar geleden onder de hoede van Ivo Opstelten van de VVD de grootste partij wist te maken, grossierden de liberalen vooral in verkiezingstijd in ferme uitspraken tegen de immigratie en de radicale islam en voor strenge straffen om de populisten de wind uit de zeilen te nemen, naast de bekende oneliners over lage belastingen en lekker hard rijden op de snelweg.

Treurig dieptepunt was de snelwegblokkade door boze Friezen bij Dokkum in november 2017, waardoor een paar bussen vol anti-Zwarte Piet-activisten het demonstreren onmogelijk werd gemaakt. In plaats van de eigenrichting door de ‘blokkeerfriezen’ krachtig te veroordelen, dook Mark Rutte weg achter de boze burger. De premier kwam niet verder dan de mededeling bij RTV Noord dat ‘we met z’n allen een beetje normaal moeten doen,’ en ‘wat ik niet wil is dat kinderen worden geconfronteerd met boze demonstranten’ – hetgeen net zo goed te verstaan was als: fijn dat de anti-Zwarte Piet-activisten zijn geweerd uit Dokkum door een stel moedige Friezen.

Als er één partij is die de afgelopen decennia heeft bijgedragen aan het groeiende maatschappelijke onbehagen over de flexibilisering is het de VVD

De enige actieve VVD-politicus die de snelwegblokkade via Twitter durfde te veroordelen was de inmiddels vertrokken buitenlandwoordvoerder Han ten Broeke. Zo duurde de gijzeling door de vermeende boze burger voort.

Linkse praat

Maar in april van dit jaar publiceerde fractieleider Klaas Dijkhoff een verrassend discussiestuk onder de titel ‘Liberalisme dat werkt voor mensen,’ waarin hij de ‘brede middenklasse’ van ‘goedwillende Nederlanders’ omarmde, en bovendien pleitte voor progressieve idealen, wederkerigheid, een eerlijke verdeling van de lasten én een ‘sterke, effectieve overheid’: stuk voor stuk ideeën waar de VVD de afgelopen jaren met een grote boog omheen liep.

Vervolgens keerde Mark Rutte zelf zich op het VVD-festival in Aalsmeer tegen de onevenredige loonstijging in de top van het grote bedrijfsleven. Als de komende tijd geen aanzienlijke loonsverhoging volgt voor de gewone werknemers, dreigde hij, zou het kabinet overwegen de voorgenomen verlaging van de winstbelasting te schrappen: alweer een idee dat tot voorkort binnen de VVD als linkse praat zou zijn weggezet.

Dat de partij van Mark Rutte de schaduwzijden van de marktwerking onder ogen begint te zien is toe te juichen.

Niet lang daarna kwamen een oud-campagnestrateeg en een voormalig persvoorlichter van de VVD-fractie met een vurig pleidooi tegen het doorgeschoten marktdenken bij de VVD, onder het motto: laat de markt de mens dienen. Daarmee raakten ze een gevoelige snaar, want als er één partij is die de afgelopen decennia heeft bijgedragen aan het groeiende maatschappelijke onbehagen over de flexibilisering is het de VVD: de partij die op tal van terreinen, waaronder de zorg, de marktwerking heeft doorgeduwd als zaligmakend recept.

‘Redelijke midden’

Waar die ondoordachte exercitie toe kon leiden bleek deze week weer eens, toen Follow the Money, KRO-NCRV’s Pointer en Reporter Radio onthulden dat in de thuiszorg bijna honderd bedrijven de afgelopen jaren buitensporige winsten hebben gemaakt, ten koste van de burger – en met dank aan de VVD.

Dat de partij van Mark Rutte eindelijk het ‘redelijke midden’ heeft ontdekt, de schaduwzijden van de marktwerking onder ogen begint te zien en bovendien durft te pleiten voor eerlijke verdeling van de lasten, is toe te juichen: beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Maar de partij heeft nog heel wat puin te ruimen van het eigen beleid voordat al die mooie woorden ook geloofwaardig klinken. Wat de sociale festivalpraatjes van Rutte waard waren bleek deze week, toen de liberale staatssecretaris van Financiën Menno Snel in de Kamer stoïcijns meldde dat de vier miljard lastenverlichting voor het grote bedrijfsleven gewoon doorgaat per 1 januari – zonder voorwaarden. Het zal, kortom, nog wel even duren voor het roer bij VVD echt omgaat.