<div class="lead">
Het middelbare schoolvak Nederlands moet veranderen, vinden docenten. Klopt, schrijft Aafke Romeijn. En gooi literatuurgeschiedenis dan meteen uit het verplichte curriculum.
</div>
Vriend en vijand zijn het erover eens: het schoolvak Nederlands moet op de schop. Al decennialang vecht het vak met een stoffig imago: Karel ende Elegast en Vondel zijn saai maar verplicht, oefenen voor het eindexamen bestaat uit het eindeloos maken van oefeningen over signaalwoorden en verbanden tussen alinea’s. Zelf stond ik zes jaar voor de klas als lerares Nederlands, en hoorde leerlingen vaak verzuchten: ‘Iederéén haalt een zeven voor Nederlands. Of je nou je best doet of niet.’ Universitair docenten verzuchten op hun beurt dat studenten zo erbarmelijk schrijven. Genoeg reden om de invulling van het vak onder de loep te nemen. En als we dan toch bezig zijn, dan wil ik nog wel een balletje opgooien.
Zes jaar lang onderwees ik Nederlands op het VWO, aan klas 1 tot en met 6. De meeste aspecten van mijn vak waren voor alle leerlingen relevant: welke studie je ook gaat doen, je zult in staat moeten zijn om een paper te schrijven. Waar je interesse ook ligt, het is voor iedereen nuttig om kritisch de krant te kunnen lezen, of een argument op waarde te kunnen schatten. Het is voor iedereen handig om een presentatie te kunnen geven voor collega’s. Er is echter altijd één vakgebied geweest waarvoor die vlieger niet op leek te gaan: literatuurgeschiedenis. Is dat werkelijk voor iedereen noodzakelijk?
Die vraag werd me jarenlang gesteld wanneer ik in de vierde klas aan kwam zetten met Middelnederlandse toneelstukken, wanneer ik in de vijfde klas Vondel uitdeelde, of wanneer ik in de zesde de poëzie van Van Ostaijen besprak. Nou zijn de meeste docenten wel gewend aan de vraag waarom iets nuttig of noodzakelijk zou zijn, maar het zette me aan het denken. Welke ervaring en kennis doen leerlingen op wanneer ze zich met onbegrip en tegenzin door een oude tekst heen worstelen? Allereerst dat het lezen van literatuur een marteling kan zijn. Nou is onderwijs er niet om het leerlingen naar de zin te maken, maar toch: kan dat niet anders?
Mijn ervaring is dat ongeveer 50% van de leerlingen in de bovenbouw van het VWO literatuurgeschiedenis ziet als een zure appel, waar je het best doorheen bijt door zoveel mogelijk informatie van het internet te plukken, en zo min mogelijk te lezen. Deze leerlingen vinden het niet erg een 5 te scoren, de voldoendes voor begrijpend lezen, presenteren en andere onderdelen compenseren dat cijfer. Het kan natuurlijk aan mijn gebrek aan enthousiasmerende vaardigheden liggen, maar de helft van de bovenbouwleerlingen was tegen het eindexamen nog net zo negatief over literatuur als toen ze de vierde klas binnenkwamen. Ik heb nooit de illusie gehad dat deze leerlingen na hun examens ooit nog vrijwillig een boek – laat staan een oud boek – vast zullen pakken.
De andere helft van de leerlingen is op z’n minst nieuwsgierig, en op z’n best ontzettend geïnteresseerd. Een kleine groep leest dagelijks en is al snel in staat om op redelijk diepgaand niveau over literatuur te praten. Toen ik deze leerlingen in de zesde klas in mijn eigen tijd een extra uur aanbood om bij elkaar te komen en een roman van Mulisch te analyseren, gebeurde er iets wonderlijks. De leerlingen kwamen, hadden de roman gelezen en waren zelfstandig tot erg interessante inzichten gekomen. Plotseling werden ze niet langer geremd door de zuchtende en ongeïnteresseerde meerderheid van de klas, en kwamen ze hardop denkend tot een diepgaand gesprek over literatuur. Ik hoefde slechts hier en daar aan te vullen en te sturen, en vol verbazing te luisteren. Dit was literatuuronderwijs zoals ik het altijd had willen geven.
Waarom maken we van literatuurgeschiedenis geen keuzevak? De basisvaardigheden, die voor alle leerlingen onontbeerlijk zijn, blijven verplicht. Alle leerlingen lezen elk jaar een aantal (actuele) romans, met als hoogste inzet: het bevorderen van leesplezier, en het ontwikkelen van leesvaardigheid en tekstbegrip op eigen niveau. Daarbovenop kunnen leerlingen aan het eind van de derde of vierde klas kiezen voor literatuurgeschiedenis, zoals dat nu ook al gaat met kunstgeschiedenis. Je creëert clusters van leerlingen die interesse en aanleg hebben voor het onderwerp, en die je niet hoeft te overtuigen van het nut van het lezen van een boek van voor de millenniumwisseling. Het niveau stijgt zienderogen, en de frustratie van leraar en leerling neemt af.
Ik weet dat het vloeken in de kerk is, maar laten we wel wezen: hoeveel baat heeft de leerling die een betastudie gaat doen nou echt bij het lezen van Couperus…?