‘Amour’ in Amstelveen

De koffietafel scheidt Hans (73) en Ine (78) Reijenga in de zitkamer van hun jarenzeventighuis in Amstelveen. Gevraagd naar hun huwelijk zegt Hans dat het een goed en liefdevol samenzijn was. Het grootbrengen van hun twee geadopteerde zoons, beiden getraumatiseerd door gebeurtenissen in hun prille leven, omschrijft hij als een moeizame strijd die Ine en hij uiteindelijk goed hebben volbracht. In juli zullen ze vijftig jaar getrouwd zijn, iets wat hij ingetogen wil vieren.

Ine zit onderuitgezakt op de bank. Hans heeft haar brood in stukjes gesneden en legt het bord op een servet in haar schoot.

Hans draait zijn fauteuil mijn richting uit en vertelt dat hij Ine in augustus vorig jaar één dag per week naar de nabijgelegen dagopvang bracht. In december kreeg hij te horen dat ze niet geschikt was, omdat er wordt verwacht dat je meedoet met de groep en dat doet Ine niet. Ook vonden ze haar zelfredzaamheid te beperkt. Sinds januari wordt Ine elke dinsdag en vrijdag opgehaald met een busje en gaat ze naar de dagopvang tegenover het ziekenhuis, waar mensen komen die al in een volgend stadium van dementie verkeren. Daar vinden ze het prima als je de hele ochtend niet uit je stoel komt en weinig inbreng hebt.

‘Of het haar bevalt, weet ik niet,’ zegt Hans. ‘Ze vertelt er nauwelijks iets over, maar ze protesteert ’s ochtends niet als ik haar naar het busje breng. Hè, Ine?’

‘Wat is er?’

‘Dat je met de bus wordt opgehaald.’

‘Ja. De instap is vreselijk hoog. Hans moet me samen met de chauffeur erin helpen.’

‘Het is een hele verlichting. Je bent toch continu aan het monitoren of ze geen gekke dingen uithaalt.’

Een week eerder was Ine ineens erg in de war en onhandelbaar. Moest ze voor onderzoek naar het ziekenhuis. Bleek er sprake van bloedarmoede.

‘Lichamelijke kwalen kunnen iemand in haar toestand erg van slag brengen,’ zegt Hans. Hij heeft zich door de nodige vakliteratuur heen gewerkt.

Ik vraag Ine hoe het in het ziekenhuis was.

‘Goed hoor,’ zegt ze. ‘Alleen was het nog een heel gedoe om er met het vliegtuig te komen.’

‘Dat heeft ze dus soms,’ zegt Hans. ‘Dat ze de draad kwijt raakt. Waarschijnlijk heeft ze het over een reis van jaren terug.’

Fijn dat iemand luistert

De afspraak is dat ik beiden afzonderlijk spreek. Hans beklimt de trap naar zijn werkkamer.

Ik leg Ine uit dat ik een verhaal over haar ga schrijven en vraag of ze dat nog wil.

Ze antwoordt bevestigend.

‘Het is fijn dat iemand echt luistert naar wat me overkomt, want dat gebeurt niet vaak meer.’

‘Wat is dat dan?’

‘Die vergeetachtigheid, maar dan in de vorm van een ziekte.’

Na die zin blijven haar lippen bewegen, zonder dat er woorden komen. Ze tikt met haar vingers op haar mond. Bestraffend. Dat heeft ze soms, dat er ineens niets meer uitkomt. ‘En ik kan me ook niet zo goed meer uitdrukken.’

Een tijdje was ze bij een logopedist, die haar leerde om beter te articuleren, maar de mensen hebben nog steeds moeite om haar te verstaan. De bouwvakkers, die er in de naastgelegen woning lustig op los boren, werken ook niet mee.

Het begon allemaal met die vakantie in Zeeland, met Hans’ zus en haar echtgenoot. Waren ze na een fietstocht de camping op gereden, Ine in het laatste wiel. Voor ze er erg in had, waren de anderen verdwenen en was ze tot gek worden toe over die camping komen te zwerven. Toen ze Hans uiteindelijk zag aankomen, reageerde hij boos en maakte hij haar allerlei verwijten.

Hans heeft dit verhaal, in haar bijzijn, zo vaak tegen anderen verteld dat het in haar geheugen zit gegrift. Ze schaamt zich er niet voor. In de tijd dat ze wijkverpleegkundige was, heeft ze het allemaal gezien, oudere mensen die langzaam aftakelen. Maar toen was het anders, zat ze aan de andere kant van de tafel.

Ine zegt dat ze weinig plezier beleeft aan haar huidige leven. Er wordt van alles voor haar besloten. Dat ze niet meer mag autorijden, niet meer mag fietsen. Niet meer namens de ouderenbond huisbezoeken bij hoogbejaarde mensen mag afleggen omdat ze te veel moeite heeft het juiste adres te vinden. Ze zou wel weer op vakantie willen, maar Hans is bang dat ze dan zal verdwalen. Hun abonnement voor het Concertgebouw heeft hij opgezegd, omdat ze in de pauzes zoekraakte in de mensenmassa.

Maar één bord

Ine begrijpt wel dat ze soms een blok aan zijn been is. ‘Hans wil zijn eigen leven houden, zich gewaardeerd voelen in zijn werkzaamheden.’ Dat had hij vroeger al, toen hij drukbezet was als conrector aan een middelbare school. En nu heeft hij dan een mooie functie bij de kerk. Wat die inhoudt weet ze niet precies, veel administratieve zaken. Zondags neemt hij haar mee naar de dienst en bij de nazit praat hij honderduit met Jan en alleman. Komt hij tussendoor steeds even bij haar kijken of het wel gaat.

Tot haar geluk komen de jongens regelmatig langs, nemen ze haar mee uit wandelen. Dat is anders dan met Hans, die steeds roept dat ze niet te hard met haar rollator moet gaan, omdat hij haar met zijn zwakke been niet kan bijhouden. Dan fluit hij zo hard dat ze stokstijf blijft staan.

Volgens Ine behandelt hij haar steeds meer alsof ze een van zijn vroegere leerlingen is. Als ze de tafel dekt, komt hij erbij staan.

‘Hoeveel mensen gaan er eten?’

‘Vier natuurlijk.’

‘Vier?’

‘De jongens eten toch ook mee?’

‘De jongens eten niet mee. Die eten in hun eigen huis.’

Gek is dat. Zo even dacht ze dat de jongens nog thuis woonden, maar ze waren toch al een hele tijd weg.

‘En als die jongens niet mee-eten, met hoeveel zijn we dan?’

‘Doe maar niet zo bijdehand, Hans. Denk je dat ik nu rekensommen met je ga doen?’

Dat kan ze tot haar geluk nog goed, hem van repliek dienen. En dan laat hij haar d’r gang gaan.

Maar als ze dan later aanschuiven, begint hij opnieuw. ‘Kijk nou, wat je gedaan hebt.’

Dan ziet ze tien vorken liggen, een aardappelschilmesje, en maar één bord. Heeft ze dat echt gedaan?

Ine schiet in de lach. ‘Het heeft ook zijn voordelen. Vroeger stak Hans nauwelijks een vinger uit in huis, maar in korte tijd heeft hij zich het wassen, koken en stoffen eigen moeten maken.’

Hatelijke jaloezie

Hans komt de trap af. Hij heeft wat achterstallige administratie zitten bijwerken, iets waar hij alleen met Ine niet aan toekomt. Ine gaat naar boven met de krant onder haar arm. Wat ze daarmee gaat doen, weet hij niet. ‘Soms lijkt het of ze de krant leest, maar heeft ze hem ondersteboven vast.’ Hij is ermee opgehouden haar te vragen waarom ze iets doet. Waarom ze de afstandsbediening in de koelkast legt, of kattenvoer in het stoffenmandje. Je kunt erom lachen, maar hij kan het allemaal weer opruimen.

Op de cursus ‘Omgaan met een dementerende partner’, die hij een jaar geleden volgde, heeft Hans geleerd dat je nooit moet vragen naar het waarom. Dat weet die ander zelf ook niet. Elke bijeenkomst werd begonnen met de vraag: hoe ging het in de afgelopen week? Vertelden de cursisten hoe hun partner ’s nachts met een boodschappentas de straat op wilde, of in een hatelijke jaloezie ontstak wanneer de ander alleen de deur uitging. Bizarre en mensonterende verhalen waren het. Destijds dacht hij dat ze misschien overdreven om de ernst van hun situatie duidelijk over te brengen. Maar nu, amper een jaar later, heeft hij het allemaal zelf ervaren.

Na die vakantie in Zeeland was Hans met Ine naar een steunpunt voor ouderen gegaan, waar ze haar een test lieten doen. Klokkijken was al een tijd een probleem, maar Ine voerde het excuus van slechte ogen aan. Nu bleek dat ze de wijzers niet meer kon combineren met een bepaalde tijd. Ook moest ze een trapezium tekenen. ‘Dat leek meer op een paasei.’ De geriater maakte een eind aan de twijfel. Ine leed aan vasculaire dementie. Het voornaamste onderscheid met Alzheimer is dat de patiënt nog heldere momenten heeft, waarop deze zich feilloos bewust is van de ernst van zijn toestand.

Ine was geëmotioneerd geraakt toen Hans het nieuws aan de jongens vertelde. Maar als Hans er met haar over wilde praten, dan kwam hij niet tot de kern. Het was net of ze toen al, ruim drie jaar geleden, innerlijk aan het afvlakken was. Vanaf die tijd voelde hij zich er meer en meer alleen voor staan. Nu ze soms hallucinaties heeft, durft hij haar niet meer alleen te laten. Kan ze denken dat ze bij vrienden op bezoek zijn en zeggen dat ze naar huis wil. Wat moet je dan doen? Zeggen dat ze onzin uitkraamt? In het begin hielp hij haar in haar jas en gingen ze een blokje om, tot ze weer voor hun deur stonden. ‘Zo, thuis.’

Tegenwoordig zegt hij gewoon waar het op staat, dat ze op haar eigen bank in haar eigen huis zit.

Strelen

Hans helpt Ine met aankleden omdat ze er zelf niet meer uitkomt kleren uit de kiezen. De pillen die ze voor het ontbijt moet slikken, legt hij op verschillende schoteltjes. De gekleurde op een wit schoteltje, en de witte op een gekleurd schoteltje. Tijdens het eten spoort hij haar steeds aan om een hap te nemen.

Hans zucht en kijkt wanhopig. Moet je haar zien zitten op de bank. Uren achtereen, observeert ze hem als hij in de keuken bezig is, de krant leest, muziek op zet. Muziek die nauwelijks nog tot haar doordringt. En televisieprogramma’s al evenmin. Die films, die scènes, die ondertiteling, dat gaat allemaal veel te snel voor haar. Ze praat zo zacht en het meeste wat ze zegt raakt kant nog wal, dus soms doet Hans maar of hij haar niet hoort. Moet hij dan elke keer antwoorden op die vreemde dingen die ze uitkraamt? Alsof het al niet pijnlijk genoeg is zoals het is.

Het nieuwe overheidsbeleid is dat een dementerende zo lang mogelijk thuis moet worden verzorgd. Dat wil hij ook best, als die hulp er maar is, want elke keer gaat er weer een streepje af. Laatst zei Ine: ‘Zo modderen we samen maar wat aan, Hans.’ Was er een zeldzame blik van verstandhouding.

Hoe lang blijft ze nog? Een half jaar, een jaar? De jongens willen haar al aanmelden bij een verzorgingscentrum, maar zelf is hij er nog niet klaar voor, zegt Hans. Goddank zijn de nachten nog goed, want er komt een moment dat ze slechter gaat slapen, ’s nachts door het huis gaat zwerven. Hun casemanager Maud zegt hem dat hij ook aan zichzelf moet denken, want hij zal niet de eerste mantelzorger zijn die er zelf aan onderdoor gaat.

Als Hans ’s avonds naar bed gaat, dan zoekt hij wel eens lichamelijk contact. Makkelijk is het niet, na zo’n dag waarop ze weer allerlei vreemde gedragingen heeft vertoond. Dan moet hij zich inspannen voor ogen te houden dat het geen onwil is van Ine, geen sabotage, maar gevolg van die rotziekte. Als hij zijn arm om haar heenslaat en de huid van haar hand streelt ziet hij hoezeer ze ervan geniet. Van geestelijk contact is nauwelijks nog sprake. ‘Je mag het eigenlijk niet zeggen, maar het boek is dicht.’

Wat een beproeving

Een vrouw zit aan tafel in een verlaten ruimte. Ze schudt met haar hoofd. Langzaam komen de andere bezoekers binnendruppelen. Veel zeggen ze niet, op een enkeling na die dan weer bijna niet zijn mond kan houden. Eenmaal in de kring gezeten hebben de meeste een welwillende glimlach op hun gezicht, die elke keer als iemand iets zegt even wordt aangezet.

‘Jou kom je ook overal tegen,’ zegt Ine als ze me ziet.

Een pastor houdt een paasdienst. Hij spreekt luid en duidelijk. Dan zet hij ‘Erbarme dich’ van Bach op. De pastor en de dame van de begeleiding zingen luidkeels mee. De meeste bezoekers kijken wat voor zich uit. Een meneer is in slaap gevallen. Speeksel druppelt van zijn kin op zijn trui.

Ine zingt mee. Eerst zacht, zoekt ze naar de juiste toon.

Als de muziek is afgelopen, zegt ze dat ze vals zong. ‘Of atonaal, dat klinkt wat vriendelijker.’

Bijna vijftig jaar was Ine lid van een koor. Tien maanden geleden is ze voor het laatst geweest. De laatste periode had de vrouw naast haar de bladzijden voor haar omgeslagen. Maar het was steeds moeilijker gegaan, de andere vrouwen raakten uit hun concentratie. Ze had hun scheve blikken wel gezien. Zelf had ze ook gevoeld dat het niet meer ging. De toon kon ze niet meer vinden, de maat niet meer houden.

Er heerst veel spraakverwarring aan tafel. Grappen die door de ander niet als zodanig worden begrepen, waarna beiden er glimlachend het zwijgen toe doen.

Als het over vroeger gaat, de kinderen, de oorlog, dan flikkeren haar ogen even op.

Ine probeert te vertellen hoe ze vroeger vanuit haar woonplaats Arnhem naar Prinsjesdag ging in Den Haag, op de fiets. Ze praat zacht. Ze zou wel harder willen maar dat gaat gewoon niet. En dan ziet ze al die mensen naar haar kijken, wachtend op wat ze gaat zeggen. Want erg snel is ze ook niet. Met al die ogen op haar gericht, in de wetenschap dat sommigen haar niet zullen verstaan, en de kans aanzienlijk is dat ze halverwege niet meer precies weet wat ze ook alweer wilde vertellen, zakt de moed haar in de schoenen. Al die moeite voor een klein onbeduidend verhaaltje.

De eerste keer willen ze uit beleefdheid wel stil zijn, stoten ze de ander aan die met een plasticje frommelt, maar daarna denken ze ‘dank je de koekoek, moet ik zo goed mijn best doen om naar die vrouw die ik bij God niet ken te luisteren?’ Wat een beproeving is het dat je je eigen gezelschap niet meer kunt kiezen, dat je zomaar tussen een groep mensen wordt geplaatst en het daar dan mee moet doen.

Na afloop zegt Ine dat ze niet meer naar de dagopvang wil. ‘Je wordt maar van hot naar her gedirigeerd. En je doet eigenlijk niets zinnigs.’ Ze zal het met haar casemanager bespreken.

Rietje

Hans stuurt een bericht dat onze volgende afspraak niet kan doorgaan. Ine is onhandelbaar, heeft meer hallucinaties en tot overmaat van ramp is ze ook ’s nachts actief geworden. De dokter heeft haar doorverwezen naar het ziekenhuis en die ochtend is ze per ambulance vervoerd, omdat Hans het niet aandurfde haar in zo’n toestand met zijn auto te brengen.

Ine deelt een kamer met drie andere vrouwen. De vrouw in het bed naast haar praat in haar slaap. Haar gebutste blote voet hangt uit bed.

Ine weet wie ik ben. Die man van dat verhaal.

Ze begint over de adoptie van haar zoons. De dag dat haar oudste zoon Willem zou komen, had ze er enorm tegen opgezien. ‘Het was zo anders in die tijd. Mensen spraken er niet over.’

Ze had het gevoel gehad dat Hans het haar kwalijk nam dat het maar niet lukte om zwanger te raken.

Ine voelt zich beter dan een paar dagen geleden. ‘Het is wel fijn even weg van huis te zijn.’ Thuis moet ze Hans altijd om hulp vragen met aankleden, eten, als ze naar de wc moet. Zelf durft ze niet achterover te zakken, bang dat ze zal vallen. In haar conditie, zo broos als die armen en benen zijn, kan ze van alles breken. Met het verstrijken van de dag voelt ze Hans’ ergernis groeien. Hier kan ze zich laten verzorgen zonder dat ze zich bezwaard voelt.

Even later komt Hans binnen, met een kruk ondersteunt hij zijn zwakke been. Hij bukt zich over haar heen, geeft haar een vlugge kus en gaat zitten.

‘Het was geen doen thuis,’ zegt hij. ‘Elke nacht kwam ze overeind.’ Dan hing ze haar benen over de bedrand en begon ze een warrige monoloog af te steken. Het duurde even voor hij er erg in kreeg omdat zijn gehoorapparaat op het nachtkastje lag. Dan probeerde hij haar te kalmeren en op de wc te krijgen. Maar de laatste dagen kon ze zo dwars zijn, haar onderbroek weer ophijsen voor ze een plas had gedaan. Moest hij een hele strijd leveren om haar toch te laten plassen, zodat hij er niet een uur later opnieuw uit moest.

Hans vraagt Ine of ze koffie wil. Deze staat al een hele tijd op haar kastje, maar thuis laat ze ook alles staan tot het koud is. Hans schuift zijn stoel naar voren en probeert het rietje tussen de lippen van Ine te brengen. Ine doet haar best het rietje in haar mond te houden en wat koffie op te zuigen. Als het rietje uit haar mond glipt, houdt Hans het opnieuw voor haar mond. Hij praat op rustige toon. Ine doet haar best het rietje te vangen.

Hans hoopt van de dokter te horen dat ze iets hebben gevonden. Zelf heeft hij op internet gezocht, bij anemie, bloedarmoede. ‘Nou, wat je dan allemaal leest. Vooral als het de darmen betreft, dan kan het problematisch zijn.’

‘Ze halen er altijd alle nare dingen bij,’ zegt Ine.

Lopende voorstelling

Een week later zit Ine weer thuis aan de keukentafel.

‘Gisteren is ze gevallen,’ zegt Hans. ‘Zo maar ineens toen ze opstond van de bank. En nu durft ze niet meer te lopen.’

De week in het ziekenhuisbed heeft haar beenspieren verzwakt. En vanmorgen toen hij terugkwam van een boodschap was hij zich een hoedje geschrokken toen hij haar niet aan de keukentafel zag zitten. Was ze uit zichzelf overeind gekomen en naar de blauwe stoel bij de secretaire gelopen.

Ine kan het zich niet herinneren, maar ze zal het wel hebben gedaan. Anders zou Hans niet zo tegen haar zijn tekeergegaan.

Vanmorgen is de thuiszorg geweest. Er staat een toiletstoel naast hun bed, zodat Ine ’s nachts niet meer van de slaapkamer hoeft. Vanmiddag komt de casemanager en vanavond komt er een fysiotherapeut die loopoefeningen met haar zal doen om haar over haar angst heen te helpen. En daarna komt de thuiszorg opnieuw, om haar in bed te helpen.

‘Het is net een lopende voorstelling,’ zegt Hans.

In zijn eentje krijgt hij haar niet de trap op. Gisteren heeft de overbuurvrouw geholpen Ine naar boven te krijgen.

Hij legt een bel op de bank naast Ine, die ze kan luiden als er iets is terwijl wij boven zitten.

De werkkamer van Hans staat vol met boeken en elpees van klassieke werken. De afgelopen week is hij eindelijk weer aan eigen werkzaamheden toegekomen. De jongens maken zich zorgen over Hans’ welzijn, of hij het nog wel zal volhouden.

Volgende week hebben ze een afspraak met iemand van het indicatiebureau die zal bepalen of Ine in aanmerking komt voor een opname in een zorginstelling voor dementerenden. In het tempo waarin ze nu verslechtert zal het niet meer lang duren. Naast de loopproblemen is Ine ook incontinent geworden. ’s Nachts draagt ze een luier en onder het bedlaken ligt een incontinentiedeken.

‘Het nare met Ine is dat ze nog heldere momenten heeft, waarop ze zich realiseert wat haar vooruitzicht is.’

De casemanager heeft Ine een brief voorgelezen waarin staat dat ze in een verzorgingscentrum niet zonder begeleiding naar buiten mag. Die moet Ine zelf ondertekenen. ‘Dat werd een heel emotioneel gedoe,’ zegt Hans. Maar het is nu in gang gezet. Er komt een moment dat Ine zal tekenen.

Gevoel voor humor

Hans blijft boven. Ine zit aan de keukentafel. Haar kin hangt iets boven de tafelrand. Met een vorkje probeert ze hard gebak in haar mond te krijgen. Er hangt een druppel aan haar neus. Ik zeg het en veeg het even weg. Daarna snijd ik de taart en schuif haar stoel dicht tegen de tafel aan.

We praten over haar vorderende ziekte.

Al die hulpverleners die assisteren kunnen niet voorkomen dat ze verder achteruit gaat.

‘Ik slik medicijnen, maar die helpen geen klap.’

Ze lacht.

‘Waarom?’

‘Je kan lachen of je kan huilen.’

Hans zou haar vaker moeten troosten, vindt ze. De jongens zijn er beter in. Die slaan een arm om haar heen, zeggen lieve dingen. Hans vindt dat te moeilijk. De constante zorgen vreten aan hem. ’s Avonds in bed raakt hij haar nog weleens aan. Dat is fijn, maar te weinig als je vijftig jaar lang met elkaar hebt geleefd, toch?

Ze weet niet of zij het allemaal op had kunnen brengen als het niet haar, maar Hans was overkomen.

Ik vraag naar het vijftigjarig huwelijksfeest. Ine verkeert in de veronderstelling dat het achter hen ligt. ‘Ik wilde het niet vieren, omdat het niet zo goed gaat tussen Hans en mij.’

Eigenlijk is ze al een hele tijd niet meer gelukkig geweest. Ja, als ze aan vroeger denkt. Dan zijn er wel gelukkige momenten. De balans tussen wat ze nog kan en niet meer kan is allang negatief uitgeslagen. Haar gevoel voor humor is er nog. Laatst zag ze een vogeltje dat een mutsje op had voorbij vliegen. Kijk Hans, zei ze en wees naar het vogeltje. Die had er niet om moeten lachen, was in haar nabijheid zijn gevoel voor humor allang kwijt geraakt.

Ze denkt soms aan haar vader, die in zijn laatste jaren als predikant bang was geweest zijn geestelijke vermogens te verliezen. Zag Ine hem staan op de kansel, met trillende lippen, precies zoals zij dat nu heeft. Hij was aan zijn hart overleden, voor het erger had kunnen worden. Maar mensen worden ouder tegenwoordig. Ze heeft altijd wel gedacht dat het haar zou overkomen. Soms wil ze er liever niet meer zijn. Ze heeft weleens een vragenlijst over euthanasie ingevuld, maar heel goed weet ze het niet meer. Het was misschien ook te laat.

Voorlopig woont ze nog thuis. En als ze straks naar een verpleeghuis moet, waar ze achter haar de deur vergrendelen, zal ze haar draai ook wel vinden. Het gaat gewoon door, of ze wil of niet.

Deltaplan Dementie

Nederland telt 250.000 mensen met dementie, van wie het deel dat thuis woont door een vergelijkbare hoeveelheid mantelzorgers wordt bijgestaan. Zij doen dat gemiddeld vijf jaar lang, twintig uur per week. Acht van de tien mantelzorgers geven aan overbelast te zijn door deze zorg. De meerderheid van hen loopt hierdoor zelf een serieus gezondheidsrisico. Negen van de tien dementerenden worden uiteindelijk opgenomen in een verpleeginstelling, waar ze na gemiddeld 2,8 jaar komen te overlijden.

In 2011 bedroegen de zorgkosten voor mensen met dementie bijna vier miljard euro. In het jaar 2040 zal het aantal dementerenden zijn verdubbeld tot 500.000 en zullen de zorgkosten navenant zijn toegenomen.

Volgens nieuwe overheidsplannen moeten patiënten langer in hun eigen omgeving worden geholpen. Alleen degenen met een hoog geïndiceerde zorgzwaarte zullen nog in een verpleeghuis terecht kunnen. De eigen bijdrage voor het verblijf in dergelijke instellingen zal worden verhoogd.

Met het onlangs verschenen Deltaplan Dementie wil de overheid de komende acht jaar maatregelen nemen om de zorg efficiënter te maken en de kosten terug te dringen van hét sociaal-economische probleem van de eenentwintigste eeuw. Tijdige diagnostiek, interventie en ondersteuning van de mantelzorger moeten leiden tot minder opnames in verpleeginstellingen, waardoor de kosten met dertig procent zullen dalen.