Er zijn goede redenen om bang te zijn voor de opkomst van virtual reality. Wie bepaalt wie welke toegang krijgt? Zullen <a href="https://www.vn.nl/frits-van-exter-big-five-tech/" target="_blank" rel="noopener">The Big Five </a>(Apple, Google, Microsoft, Facebook en Amazon) de eigenlijke machthebbers over de virtuele wereld zijn? Worden mensen nog meer hun slaven? Zal fake news een vlucht nemen?
Ja ja, er is volop voer voor doemsprekers. Net zo goed als voor tech-optimisten, want er zijn toepassingen van virtual reality in de geneeskunde en de industrie en het is – voorwaar – een verruiming van de menselijke ervaring!
<blockquote>Waar is de droom gebleven van het uitbreiden van de realiteit? vraagt Lanier aan zijn jongere zelf.</blockquote>
Naast de doemers en de opti’s is er een wonderlijke man die Jaron Lanier heet. Hij is niet alleen een wonderlijke verschijning, met een wonderlijk levensverhaal, maar geeft ook wonderlijke zin in de toekomst. Álles gaat veranderen door virtual reality, zegt Lanier, en het wordt hel én hemel tegelijk. Het is aan de mens welke van de twee we betreden.
<h5>De eerste virtual reality-startup</h5>
In 2010 opende Lanier velen de ogen met zijn manifest You Are Not a Gadget, enkele jaren later gevolgd door Who Owns the Future?, waarin hij de macht van de grote tech-bedrijven aan de kaak stelde en liet zien hoe de slaafse cultuur van de sociale media de creativiteit doodt.
Zelf werkt hij in de Microsoft Labs. (Alle kritiek wordt ingekapseld in het neoliberale systeem! kan de rebelse filosoof nu roepen. Je moet het systeem van binnenuit veranderen! zegt zijn of haar cafétafelgenoot.)
Lanier werd bekend door die kritiek, maar zijn echte werk betrof de ontginning van de virtuele wereld. Al sinds de jaren tachtig is hij ermee bezig en in 1984(!) begon hij met vrienden de eerste virtual reality-startup. Idealistisch, natuurlijk. In zijn nieuwe boek, Dawn of The New Everything, heeft Lanier een fictieve dialoog met zijn jongere zelf. Boos werpt deze hem voor de voeten dat virtual reality nu vooral gaat om spektakel en entertainment, om flashy truckjes in videospelletjes. Waar is de droom gebleven van het uitbreiden van de realiteit?
<a href="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds.jpg"><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-383668" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds-1280x1688.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds-320x422.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds-640x844.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds-1280x1688.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2018/02/VrijNederland-JanonLanier-1new-bleeds-1920x2532.jpg 1920w" alt="" width="1280" height="1688" /></a>
Ooit, in den beginne, was dát de diepe gewaarwording die de diverse onderzoekers naar virtual reality hadden: ze ontdekten dat ze een wereld konden creëren waar de mens ín kon treden en nieuwe ervaringen kon opdoen. Ze ontdekten dat ze pioniers waren die verregaand onderzoek deden naar wat de mens is en nog meer kan zijn.
En als je het wonderlijke – bizárre – levensverhaal van Jaron Lanier (57) leest (het is door zijn boek verweven), begrijp je eens temeer hoe onvoorstelbaar groot het potentieel van de menselijke ervaring al is. Als virtual reality daar nog eens bíj komt, dan is zelfs de sky the limit niet meer.
<h5>Een ‘obscure’ plek om te leven</h5>
Het is begin jaren zestig. Vlak na de geboorte van hun zoon Jaron ontvluchten de excentrieke Lilly en Ellery het bruisende New York. Ze maken er deel uit van een alternatieve scene met futuristen, kunstenaars, striptekenaars en de science fiction-schrijvers van de tegencultuur, maar nu ze een kind hebben, willen ze weg, ver weg van New York.
Lilly en Ellery reizen westwaarts. Vlak buiten El Paso, daar waar Texas, New Mexico en het echte Mexico aan elkaar grenzen, vinden ze een plekje om te wonen zoals ze willen: in de middle of nowhere, maar met een goede universiteit in de buurt.
<blockquote>
Was het wel dromen wat de kleine Lanier deed? Was het niet een aandachtig staren naar een wonderlijke wereld?
</blockquote>
Lilly heeft niet veel op met het Amerikaanse onderwijs. Het Mexicaanse lijkt meer op het Europese systeem en daarom moet haar zoon dagelijks per bus de grens met Mexico over om de montessorischool in Ciudad Juarez te bezoeken. Europa zelf is geen optie. Europa is geen thuis meer. De joodse Lilly komt uit Wenen en heeft in de oorlog in een concentratiekamp gezeten. Op miraculeuze wijze heeft ze weten te ontsnappen door zich als een Arische voor te doen. Haar man Ellery is eveneens joods. Hij komt uit Oekraïne, waar het grootste deel van zijn familie in pogroms is uitgeroeid. Volgens Lanier zochten ze een ‘obscure’ plek om te leven.
<h5>Rare wezens</h5>
En dan nu de connectie met de Lage Landen: in de schoolbibliotheek bladert dromer Lanier door een boek en stuit op De tuin der lusten van Jeroen Bosch. Wauw! De rare wezens, de afstotelijke en aantrekkelijke figuren, groteske instrumenten, beesten?, mensen?, het jochie raakt gefascineerd door het drieluik. En dat is niet omdat de wereld van Jeroen Bosch hem zo raar voorkomt, nee, dit is hoe hij de wereld beleeft: als hij in de klas zit of in de bus naar school, staart hij door het raam naar buiten en ziet eenzelfde vreemde wereld. Mannen met fleurige hemden en strooien hoeden, een poliolijder die kranten verkoopt, een gevangene in een politieauto, rare lichtval door groene bladeren heen.
Leraren roepen hem vaak tot de orde en zeggen dat hij niet moet zitten dromen. Maar daar ga je al: was het wel dromen wat de kleine Lanier deed? Was het niet een aandachtig staren naar een wonderlijke wereld?
<h5>Lilly is dood</h5>
Lanier beschrijft zijn perceptie als hoogst subjectief. Hij verkeert continu in opperste verbazing over de wonderlijke wereld. Is hij anders? Beleeft hij alles intenser?
Binnen zijn gezin valt het niet op. Voor zijn excentrieke ouders is de verwondering niet vreemd, ze lijken die vanzelfsprekend te vinden en eerder aan te moedigen. Bijna symbiotisch met hen groeit hij op. Dat er een onderscheid bestaat tussen hem en zijn moeder vergeet hij vaak. Als hij voor haar en haar vriendinnen sonates van Beethoven speelt, is het alsof hun gezamenlijke lichaam de muziek voortbrengt.
Als hij bijna tien is, krijgt hij op school het bericht dat zijn ouders een auto-ongeluk hebben gekregen. Lilly is dood, Ellery ligt zwaargewond in het ziekenhuis. 
De negenjarige reageert door een reeks infectieziektes op te doen die hem voor maanden in het ziekenhuis houden. Hij leest er boeken. Zijn vader slaapt aan zijn zijde. Achteraf kan Lanier constateren dat hij er weer bovenop is gekomen door twee, maar eigenlijk drie mechanismen:
1.) In een kinderboek over joodse cultuur leest hij de woorden Choose life. Dat klinkt nu als een platte reclameboodschap, maar voor het kind bergen de woorden een filosofische waarheid: door te leven, kíést hij te leven, en zo zal het blijven: leven levert steeds weer keuzen op en die kan hij allemaal maken, en dat gaat hij dan maar doen ook!
2) De klarinet. Hij leest dat een beroemde klarinettist in zijn jeugd problemen met ademen had en die overwon door klarinet te gaan spelen. Dat moet Jaron, die ook ademhalingsproblemen heeft, ook proberen. Ellery koopt een klarinet voor zijn zoon.
<h5>Afgeslacht</h5>
Choose life en de klarinet hielpen Lanier naar eigen zeggen verder, maar een derde mechanisme moet ook worden genoemd: nóóit spraken vader en zoon nog over Lilly. Niet vanuit een drang om te vergeten, want de twee bleven samen huilen en kaarsen opsteken. Lanier verklaart het zwijgen uit de geschiedenis vol doden van zijn ouders: de doden mochten de plaats van het leven niet opslokken. In zijn boek vertelt hij over zijn doofstomme tante, die lichamelijk kerngezond was. Ze had zich doodstil moeten houden, terwijl haar zus met een mes werd afgeslacht op het bed waar ze onder lag. Nooit meer gepraat.
Hiermee verklaart Lanier het gedrag van zijn vader. Dat is empathisch en groots, maar het laat onverlet dat zijn moeder overleed in zijn kindertijd en zijn vader haar verzweeg.
<h5>Het volgende slachtoffer</h5>
Terug op school komt de jonge Lanier terecht tussen hardere pestkoppen dan hij in Mexico gewend was. Het zijn jonge rednecks die beweren dat ze een Chicano hebben verdronken in het plaatselijke zwembad. De dood is afgedaan als een ongeluk, maar volgens Lanier weet de hele gemeenschap dat het eigenlijk opzet was. De daders zeggen hem dat hij het volgende slachtoffer zal zijn, een geloofwaardig dreigement dat alvast wordt ingeleid met klappen en pesterijen.
Bij de volwassenen vindt Jaron geen steun. Een juf wijst de klas erop dat de joden Jezus hebben vermoord en daarvoor nog steeds de prijs betalen, waarbij ze eraan toevoegt dat ook het ongeluk van Jarons moeder nog een uitvloeisel van deze erfzonde is.
<h5>Futuristisch onderkomen</h5>
Met de dood van Lilly is het geld op. Zij had met beleggen net genoeg binnen weten te halen voor de drie. Ellery wordt nu leraar, een ideale leraar, zo eentje die de kinderen raketten laat bouwen en zelf de wereld laat ontdekken. Met het weinige geld dat er nog is, koopt hij een stukje land, waarop vader en zoon in een tent bivakkeren.
Elk nieuw beetje geld gaat in het land. Naast de tent verschijnt een waterput, elektriciteit, een telefoonleiding. Ze verbouwen groenten, houden kippen en brengen bibberend de nacht door in hun tent.
Dat mag hard klinken, maar Lanier vertelt trots over zijn wonderlijke vader, die onder meer architect, radiomaker, kunstenaar en sciencefictionschrijver was geweest, en zowel techniek als mystiek en boeddhisme had bestudeerd bij figuren als Aldous Huxley.
The big plan: we bouwen ons eigen futuristische onderkomen. Dit paste in het idee van hippies die zich uit utopische maar ook futuristische idealen terugtrekken op het platteland en hun eigen gemeenschap inrichten.
Maar het was niet Ellery die het uitvoerde, nee, de vader gaf de opdracht aan zijn twaalfjarige zoon: ontwerp een droomhuis. Koortsachtig ging die aan de slag, bestudeerde structuren, bouwde modellen en kwam uiteindelijk met iets dat hij de Dome of ook wel Earth Station Lanier noemde: een grote bol, verbonden met twee kleinere bollen. Het geheel deed denken aan Starship Enterprise. Na toestemming van de gemeente werd het echt gebouwd. Vader Ellery is er nog decennia in blijven wonen.
<h5>Niet slapen</h5>
De uitvinder, de ontdekker, is nu los. Amper veertien gaat Jaron Lanier op scheikunde-zomerkamp en gedijt tussen de geestverwanten.
Zonder zijn school af te maken, weet hij zich de universiteit op te praten. Waar hij van de ene in de andere ontdekking valt. Wanneer hij voor het eerst begrijpt wat je met het getal pi kan doen, is hij zo gelukkig dat hij een nacht niet kan slapen. Een andere nacht ligt hij wakker omdat hij zich ongerust maakt of de aarde niet uit haar koers om de zon kan geraken.
Hij is een wonderlijk man in een wonderlijke wereld. Hij blijft liefde koesteren voor alles wat maar op zijn pad komt. Voor alles wat hij prachtig vindt. Om niet te hoeven sporten, volgt hij naailessen met de meisjesstudenten; als je ze zelf maakt, hoeft je ook geen kleren meer te kopen.
Om geld te verdienen, houdt hij geiten en weet die zo te fokken dat er bijna geen mannetjes worden geboren. In de bibliotheek komt hij kunstbladen uit New York tegen, met kunstenaars die experimenteren met stereo-kijken of ironisch een tv in een helm bouwen. Fantastisch, wil hij ook: grenzeloos experimenteren. Zo leert hij dat je op verschillende manieren met techniek en computers kunt omgaan, twee manieren die hij nu nog ziet: óf je probeert vanuit de big picture utopische en dus gevaarlijke ideeën op te leggen, óf je werkt vanuit een persoonlijke kijk, door meer zelf te spelen. Lanier, dat moge duidelijk zijn, is van de persoonlijke aanpak.
<blockquote>
Lanier sprak met de beroemde natuurkundige Richard Feynman toen die met hippiemeisjes op lsd tripte in hete baden in de vrije natuur.
</blockquote>
Als hij vijftien is, begint hij te ontdekken dat je met behulp van de nieuwe computers (ze werken nog met ponskaarten) 3D-objecten kunt afbeelden. Hij verbindt dat idee direct met zijn intense dromen, waarin hij vaak als een wolk door landschappen beweegt. Nu wil hij het uitschreeuwen over straat: mensen, we kunnen elkaar met computers in elkaars dromen stoppen!
<h5>Nooit drugs</h5>
Er volgen nog de wonderlijkste omwegen voor hij op zijn huidige positie als vrije onderzoeker bij Microsoft belandt. Zoals een succesvol eigen bedrijf in de utopische cultuur van het vroege Silicon Valley, waar het ideaal was om alles vrij en gratis te houden. Deze cultuur bereidde de weg voor de Facebooks en Googles van nu, die hun software gratis aanbieden – als de gebruikers hun data maar afstaan.
Opgewekt vertelt Lanier over zijn verzameling van duizenden vreemde instrumenten, zijn introductie van virtual reality aan zo ongeveer elke belangrijke geest uit de recente geschiedenis van de computer, over Timothy Leary en andere proclameurs van drugs en het vrije experimenteren.
Die laatsten waren allemaal zeer geïnteresseerd in virtual reality, natuurlijk, dat terrein dat een verlengstuk moest worden van het psychedelische.
Lanier, je zou het misschien niet zeggen met zo’n uiterlijk (zijn rasta’s, merkt hij treurig op, worden weleens misverstaan als cultural appropriation terwijl hij toch echt zulk hevig kroezend haar heeft dat het voor hem de gemakkelijkste haardracht is), Lanier gebruikt zelf nooit drugs: geen lsd, geen marihuana. Vandaar dat Timothy Leary, met wie hij wel bevriend raakte, hem de bijnaam the control group gaf.
In een doldwaze episode vertelt Lanier hoe de beroemde natuurkundige Richard Feynman zich doodziek tot hem wendt met de wens vóór zijn sterven eens lsd te gebruiken. De belangrijke wetenschapper wil zo graag nog een inkijkje in de menselijke geest meemaken. De niet-gebruiker Lanier spreekt met Feynman wanneer die samen met hippiemeisjes in de vrije natuur tript in hete baden.
<h5>De kern van ervaring</h5>
Gedurende Laniers levensreis wordt de hardware beter en de software gecompliceerder. Eigenlijk, zegt de man die de term virtual reality muntte, gaat het meer om Mixed Reality: computers zullen meer en andere ervaringen brengen, maar ze zullen niet alle ervaringen vervangen. Je kan eenvoudigweg niet alle zintuigen tegelijk en volledig door een computer laten bedienen. Het is niet te doen om te imiteren wat een vinger voelt wanneer die glijdt, duwt, strijkt, prikt, trommelt.
De werkelijkheid bestaat bovendien niet als een momentopname. Je kan wel het netvlies van een oog namaken, maar het netvlies werkt omdat het continu reageert op de input die het krijgt. De kern van ervaring, zegt Lanier, is onderzóéken, en dat werkt interactief: aftasten, aanpassen, reageren, bijstellen.
De mens zal steeds beter worden in het ontdekken van wat echt en wat onecht is (waarbij wel slachtoffers vallen, want ja, we ontdekken dat filmpjes gemanipuleerd worden, maar daarom vertrouwen we straks geen enkel nieuwsfilmpje meer.)
<h5>Fatsoenlijk leven</h5>
Het mag een rare combinatie voor een boek zijn: een levensverhaal verweven met de eerste stappen van Virtual Reality, maar naar het einde toe begin je te begrijpen wat er gebeurt. Lanier, groot genie, als kind voor grote nerd versleten, heeft zijn leven lang een eigen pad moeten uitstippelen. Hij zat in de utopische hippiescene die Silicon Valley in het begin was, maar keerde zich tegen het utopische denken. Hij was ervan overtuigd dat je met categorisch denken in goed en fout weinig opschoot; liever zocht hij steeds opnieuw en verder naar wat decent is om te doen –en laten we decent dan in hemelsnaam maar als fatsoenlijk vertalen.
En eigenlijk loopt dat wonderlijk parallel aan de wijze waarop hij onze ervaring van de werkelijkheid beschrijft: voor het zintuiglijk geprikkelde brein bestaat de werkelijkheid uit de verwachting van hoe het volgende moment zal zijn. In een echte of een deels virtuele wereld, maar wel een wereld waarin het brein geen object maar subject is.
En een subject leeft niet als een onderworpen object, een van die vreemde wezens in De tuin der lusten van Jeroen Bosch, nee, het subject is de schilder daarvan.
<div class="info-box-red-border">
Jaron Lanier, The Dawn of the New Everything. A Journey Through Virtual Reality, Bodley Head, 288 p., € 16,70
</div>
<div class="info-box">
Wil je meer Jaron Lanier? <a href="https://www.vox.com/2018/1/16/16897738/jaron-lanier-interview" target="_blank" rel="noopener">Deze podcast van Vox</a>, waarin hoofdredacteur Ezra Klein en Lanier een wonderlijk gesprek voeren, is alleen al de moeite waard voor de vele aanstekelijke lachsalvo’s van Lanier.
<iframe style="width: 100%; height: 200px; border: 0 none;" src="https://art19.com/shows/the-ezra-klein-show/episodes/2e3aac9c-83a7-410c-94de-d4e449aae385/embed?theme=dark-blue" width="300" height="150" scrolling="no"></iframe>
</div>

Sander Pleij

Álles gaat veranderen door virtual reality, zegt de vader van VR Jaron Lanier

Brug dicht, geld op

Werkt het minderheidskabinet?

Tussenstand zomerreces 

6 miljard tekort op Rijkswaterstaat 

Verhaal van de Week

Kruistocht tegen de hoofddoek

Chard van den Berg

Cassettes en cd's zijn terug

Zeitgeist: TikToktrend

Big Tech maakt van burgers vee

Essay Roxane van Iperen

Vladimir Poetin is de wanhoop nabij

Rusland

De AI-hype is ordinaire landroof

Hans against the machine

Super El Niño is hier

Column Hannah Prins

Wat is leuk in juli?

Cultuurtips