<div class="lead">
Jamal heeft last van een venijnige oogontsteking, maar leest stug door. &#8216;Soms zie je scherper als de gewone zienswijzen even niet beschikbaar zijn.&#8217; Hij ziet kopieën van kopieën van kopieën en verzucht: wees geen sprinkhaan, schrijver.
</div>
De westerse literatuur begint met twee epische gedichten van een blinde bard, dus zo bezien ben ik in goed gezelschap, hoewel ik strikt genomen niet blind ben. Wel draag ik een bril (-4.75, dank u) en lijd ik dezer dagen aan een venijnige oogontsteking. Perfectie bestaat niet, maar het is, alles bij elkaar genomen, beter dan blind zijn, hoewel je ook zou kunnen stellen dat de literatuur daarmee in drieduizend jaar amper een stap verder is gekomen.
Speelse oneerbiedigheid waaruit liefde spreekt – dat is zo’n beetje de houding die ik probeer aan te nemen als het om de wereldliteratuur gaat. Niet te veel onder de indruk zijn, anders krijg je zelf nooit iets op papier, maar ook niet vergeten waar je vandaan komt. En vooral, ten aanzien van de hedendaagse letteren: geen trends volgen. Blijf weg van de anderen. Wees geen sprinkhaan.
Feit blijft dat je soms scherper ziet als de gewone zienswijzen even niet beschikbaar zijn. Ik lees met een half oog, nee, één heel en één half oog, anderhalve cycloop, Koning Anderhalfoog in het Land der Bijzienden. Het boek op mijn schoot zegt: ik heet Niemand, maar het liegt want het heeft een auteursnaam en een titel. De auteursnaam luidt: Jenny Offill, de titel: Verbroken beloftes (Dept. of Speculation).
Hoewel recent aangeschaft heb ik het gevoel dat ik dit boek de afgelopen jaren al vele malen gelezen heb. Ik zie: korte alinea’s en na elke alinea een witregel. Ik merk: dit is een autobiografisch getint relaas. Er wordt veel gestrooid met citaten van andere auteurs, en dat gaat dan in de vorm: ‘Wat T.S. Eliot heeft gezegd:’ gevolgd door het citaat, cursief gedrukt. (Wat Coleridge heeft gezegd; Wat Fitzgerald heeft gezegd; Wat Keats heeft gezegd; Wat Simone Weil heeft gezegd; Wat Jamal Ouariachi heeft gezegd: Jenny Offill is een belezen vrouw. Het is alleen jammer dat ze verder niets doet met de dingen die ze gelezen heeft, behalve ze overtikken.)
Verder valt op: het gaat over geworstel met de schrijverij (gaap) en over moederschap. Dit moederschap wordt geproblematiseerd op een Amerikaans-neurotische grotestadsmanier. En de auteur lijdt aan een ik-obsessie.
Die korte alinea’s gescheiden door witregels: ik las ze bij de Amerikaanse essayist Katie Roiphe, in haar boek The Violet Hour. Great Writers at the End.
Die korte alinea’s gescheiden door witregels: ik las ze bij de Amerikaanse auteur Maggie Nelson, in haar boek The Argonauts, en daar las ik ook citaten van schrijvers en filosofen, cursief gedrukt. Verder gaat het over het lekker modieuze onderwerp genderfluïditeit maar óók over moederschap en schrijven en hoe moeilijk dat allemaal wel niet is.
Die korte alinea’s, gescheiden door witregels: ik las ze bij de Canadese auteur Sheila Heti, in haar ‘roman’ How should a person be?, over de worsteling met het schrijverschap, en over een halfslachtig, Girls-achtig soort feminisme op een Amerikaans-neurotische grotestadsmanier. Ik-obsessie? Check.
Die korte alinea’s, gescheiden door witregels: ik las ze bij de Mexicaanse maar in de VS woonachtige auteur Valeria Luiselli, in haar overigens niet onaardige roman De gewichtlozen, over de problemen die de combinatie moederschap-schrijverschap met zich meebrengt, en dat dan op een Amerikaans-neurotische grotestadsmanier, met godzijdank nog wat verbeeldingskracht om het geheel wat op te tillen. Wel veel loze citaten en verwijzingen. (‘Ik had dit verhaal graag willen beginnen zoals Hemingways A Moveable Feast eindigt.&#8217; &#8211; nou, dóé dat dan!)
Er zijn meer voorbeelden, maar ik denk dat het wel duidelijk is.
Wat vooral opvalt aan deze ‘stroming’ is de lelijkheid. De lelijkheid van formuleren. Het zouteloze, humorloze, intersectionele proza. Het gebrek aan beelden, en: het gebrek aan scènes. Dat kan ook niet, je kunt geen scène opbouwen als je na elke alinea een witregel invoegt, alsof iemand na elke uitgesproken zin het doek laat zakken. Je kunt geen scène opbouwen als elke handeling of observatie gevolgd wordt door een citaat van iemand anders, wat doet die indringer in de tekst?
Hier in Nederland worden ze gretig geprezen, die Noord-Amerikaanse witregelvrouwen. En nagevolgd, jaja. Ik heb ze al voorbij zien komen, hoor, in ons taalgebied, de autobiografisch getinte, ‘essayistische’ romans. Over moederschap, al dan niet in combinatie met schrijverschap. Over intersectioneel geleuter. Opgetekend in alinea’s gescheiden door witregels, in onzorgvuldig, zouteloos proza. Het oppervlakkige gewapper met citaten.
Ik zie ze komen, de kudde klit samen, want hoezeer schrijvers zichzelf ook willen zien als individuen, de meeste van hen zijn slaafse navolgers van wat er aan de andere kant van de oceaan in de mode is.
Is dat erg?
Ja, laat ik gewoon eens zeggen dat zulke trends erg zijn, want talloze lezers zullen weer modieuze rotzooi voorgeschoteld krijgen, een kopie van een kopie van een kopie, terwijl er zoveel oorspronkelijks, eigens en moois te lezen valt.
Zoals wel vaker komt de opluchting ten dele uit het verleden, komt frisse lucht aanwaaien uit spelonken, kelders en van zolders waar je juist een muffe, bedompte lucht vandaan verwachtte.
<q class="pull-left">Zoals wel vaker komt de opluchting ten dele uit het verleden, komt frisse lucht aanwaaien uit spelonken, kelders en van zolders waar je juist een muffe, bedompte lucht vandaan verwachtte.</q>
Om redenen die er hier nu even niet toe doen las ik onlangs de roman Een nieuwer testament van Hella Haasse. De klik met Haasse had tot dan toe bij mij nooit plaatsgevonden, ik weet niet precies waarom, maar het zal iets met dat sentimentele zeikboek Oeroeg te maken hebben gehad, misschien ook wel omdat dat op de middelbare school onder leerlingen populair was vanwege de geringe lengte. Altijd die lengte, die minimaal moest zijn. Hele generaties scholieren die hun diploma haalden in de waan dat Het gouden ei een belangrijke roman was. Je moet je tegen de tot kudde samenklittende individuen afzetten, en dus spuugde ik op de korte roman, las ik puur om te etteren het dikste wat ik kon vinden. Wees geen sprinkhaan.
Hella Haasse: van de grote naoorlogse namen was de hare er lange tijd een wier oeuvre mijn blinde vlek vormde. Dat Indiëgedoe zal niet geholpen hebben, riep misschien de associatie op met Max Havelaar, een boek waar ik van walgde, of misschien kwam het door die insider-achtige intimiteit van woorden als &#8216;kampong&#8217; en &#8216;baboe&#8217; en weet ik veel wat allemaal.
En toen las ik Een nieuwer testament. Wat een roman! Wat een scherpte: in stijl, in psychologisch inzicht, in pure vertelkunst, en ik herinnerde me dat ik ooit, lang geleden, één keertje eerder een paar pagina’s van Haasse gelezen had die me bevielen, en om redenen die wel zo banaal zullen zijn geweest als tijdgebrek en ‘zoveel anders op de stapel’, heb ik toen niet dóórgelezen, maar nu nam ik dat boek weer ter hand, ik, Koning Anderhalfoog in het Land der Bijzienden, en ik las: ‘Zodra de dag aanbreekt, meestal nog vóór het ogenblik waarop wij vanzelf opduiken uit de slaap, komt de kleine cavalcade uit de kinderkamer aan iedere vorm van geleidelijk ontwaken bij voorbaat paal en perk stellen. Twee paar snelle beentjes trappelen over het zeil, twee energieke kleine lichamen storten zich op ons. Ik houd mij slapende, maar zij laten zich niet voor de gek houden.’
Spreek die regels hardop uit. Dit is schrijven, verdomme.
Het is het begin van Zelfportret als legkaart, een autobiografisch boek, over moederschap, over schrijverschap en over de worsteling om die twee te combineren. Maar het is ook een boek over herinnering, over bewustzijn, over het ontluiken van dat schrijverschap.
In tegenstelling tot de modieuze boeken van nu zijn de alinea’s niet kort en niet van elkaar gescheiden door witregels. En in tegenstelling tot de modieuze boeken van nu is vrijwel elke zin van een oogverblindende schoonheid, het boek is filosofisch zonder filosofen te citeren, het is geschreven met humor, en er is opnieuw dat vlijmscherpe psychologische inzicht, nu niet ten aanzien van verzonnen personages, maar van de auteur zelf, de auteur als klein meisje, een meisje &#8211; ja, daar begint het al &#8211; dat als enig niet-rooms kind naar een katholieke school ging: ‘Ik vormde er een kaste apart. Wanneer de anderen in de kapel waren of godsdienstonderwijs hadden, zat ik in een leeg lokaal met mijn leesplankje of een tekenschrift.’
Hier zijn we getuige van hoe een schrijver wordt geboren. Maar zo eenvoudig als deze ene stap is het niet, er volgen nog veel meer fasen in dit geboorteproces, en ik blijf bladeren in dit tegendraadse boek, dit Voer voor psychologen geschreven voordat Harry Mulisch op het idee kwam, dit Speak, Memory in een tijd dat Vladimir Nabokov nog niet internationaal was doorgebroken, het was, kortom, op het moment van verschijnen in 1954 een geheel eigenzinnig en gedurfd boek. Je zou willen dat schrijvers tegenwoordig zoveel lef hadden om precies dát te schrijven wat niemand anders schrijft.