<div class="lead">
Michel Houellebecq zoekt troost in religie, politici verdedigen opeens ferm &#8216;onze waarden&#8217;, en iedereen weet wie of wat schuldig is aan 13 november. Maar horen twijfel en debat niet óók tot onze verworvenheden?
</div>
Op de dag van de vorige aanslagen in Parijs, op een Joodse Supermarkt en op de redactie van Charlie Hebdo, verscheen Soumission van Michel Houellebecq.
In dat boek, hier vertaald als Onderwerping, beschrijft Houellebecq hoe in Frankrijk de imaginaire politieke partij van de Moslimbroederschap een meerderheid wint en aan de macht komt. Onder leiding van de charismatische en gematigde nieuwe president, Mohammed Ben Abbes, verandert Frankrijk daarop in een islamitische staat. Hoofdpersoon François is professor aan de Sorbonne, die een islamitische universiteit wordt, en bekeert zich tot de islam. Zo kan hij zijn baan behouden, en bovendien lijken hem al die privileges die hem als islamitische professor ten deel zullen vallen ook niet verkeerd: hij mag een handjevol jonge vrouwen kiezen om mee te trouwen, hij mag gewoon blijven drinken (dat was zijn grootste zorg) en hij verdient absurde bedragen omdat de nieuwe islamitische Sorbonne zwaar wordt gesubsidieerd door een paar oliestaten.
In een interview vertelde Houellebecq dat zijn boek oorspronkelijk niet zou gaan over een bekering tot de islam, maar tot het katholicisme. Alleen leek de islam hem wat actueler. Het eigenlijke thema van het boek is niet de islam, of de angst dat islamitische waarden de onze zullen overvleugelen. Houellebecq zei dat hij in korte tijd zijn ouders had verloren, en toen ook nog zijn hond, en dat de moderne wereld hem geen soelaas bood. De troost, bedacht hij, kan alleen van een religie komen, van een God of Allah die garandeert dat het goed komt, misschien niet nu meteen maar dan toch zeker in het hiernamaals.
De populairste stukken op Facebook vlak na 13 november boden een verklaring voor het bloedbad. Als mogelijke schuldigen passeerden de revue: het neoliberalisme, Obama en zijn drones, de islam, Hollande, slapende wijkagenten, Bush, en ook nog wel ergens IS. We denken dat we, als we een schuldige vinden, hem ook meteen kunnen gaan uitroeien en zo het gevaar kunnen bezweren.
Regeringsleiders stelden dat de aanslagen een aanval op ‘onze waarden’ betekenden. Welke waarden dat precies zijn, zeiden ze niet. Misschien Verlichtingswaarden als vrijheid en gelijkheid. Hoewel je je kan afvragen of mensen vrijheid niet liever opgeven voor veiligheid, en gelijkheid voor de zekerheid dat ze hun welvaart niet hoeven te delen met vluchtelingen. Of misschien zijn het neoliberale waarden, die van winstmaximalisatie en consumptie of, zoals Rutte het verwoordde, op een terras zitten en een concert of voetbalwedstrijd bezoeken. Die aanslag op onze waarden, zo wordt ons voorgespiegeld, vereist in ieder geval dat we ons als één man achter hen moeten scharen, en dat we een front moeten vormen tegen hen die onze waarden bedreigen. Want hoe maak je een vuist als iedereen iets anders vindt en denkt en wil en hoopt? Het liberalisme is te vrijblijvend, te individueel, en te weinig verbindend om op te treden tegen de grote bedreiging, wat die dan ook precies moge zijn.
Ik denk deze dagen veel aan Houellebecq en zijn ouders en zijn hond. Uit onmacht wordt teruggegrepen op irrationele verhalen die de gebeurtenissen van een begin en een einde voorzien, op oorlogsretoriek, op sterke leiders die zeggen dat ze dit varkentje wel even zullen wassen, op eenduidige motieven en ondubbelzinnige koppen. Want met wankelmoedigheid zullen we de strijd niet winnen.
Terwijl ik dacht dat die wankelmoedigheid, het opschorten van een oordeel, het besef van de eigen feilbaarheid, het debat en het compromis ook verworvenheden waren.

Nynke van Verschuer

Hoort op een terras zitten bij ‘onze waarden’?

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Liefdesbrief

Teun van de Keuken

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie