Hoe de overheid de kop in het zand steekt over de carbon bubble

Hoe kortzichtig kun je zijn? Minister Kamp van Economische Zaken gaf het Franse energiebedrijf Engie E&P vorige week toestemming om twee proefboringen te doen naar aardgas, een slordige vijf kilometer boven het Waddeneiland Schiermonnikoog. Behalve dat het optuigen van een boortoren in het mooiste natuurgebied van Nederland een grove aanslag is op milieu en toerisme, is het ook vanuit economisch oogpunt uiterst discutabel.

Vrij Nederland dook afgelopen maanden in de wondere wereld van de ‘carbon bubble’. Steeds meer financiële experts zijn ervan overtuigd dat we grote financiële risico’s lopen doordat op de balansen van oliefirma’s grote voorraden olie, gas en kolen staan die vermoedelijk nooit meer uit de grond gehaald kunnen worden. Tenminste, als we de aarde niet catastrofaal willen opwarmen en ons houden aan de afspraak uit Parijs om onder de twee graden, en liefst anderhalf graden opwarming te blijven. Zelfs De Nederlandsche Bank waarschuwt banken en pensioenfondsen voor de risico’s van fossiele beleggingen en kredieten. Want op het moment dat financiële markten de ‘koolstofzeepbel’ doorprikken, kan dat leiden tot een ongekende schokgolf in de wereldeconomie.

Tot dusver gaat de meeste aandacht uit naar grote oliemaatschappijen als Shell en Exxon die onverminderd doorgaan met het zoeken naar nieuwe olie- en gasvelden wereldwijd. Maar wij vroegen ons ook af hoe het stond met de gasvoorraden (en olie) in Nederlandse bodem. Die worden namens de Nederlandse staat beheerd door Energie Beheer Nederland (EBN) dat daarvoor samenwerkingsverbanden aangaat met oliemaatschappijen die de winning uitvoeren. In het jaarverslag van EBN over 2015 wordt vreemd genoeg met geen woord gerept van de risico’s van de carbon bubble.

In het stuk van Energie Beheervalt de term ‘climate’ uitsluitend in verband met het aantrekkelijke investeringsklimaat voor fossiele industrie.

Het winnen van gas past volgens EBN ‘uitstekend’ bij onze klimaatdoelstelling. Het zal wat trager gaan als gevolg van de aardbevingen in Groningen, maar al het gas zal uiteindelijk gewonnen worden, zo luidt de boodschap. En in de inleiding van de officiële publicatie ‘Focus on Dutch Oil and Gas’ spreekt EBN wel van ‘climate change’ door fossiele brandstoffen als een ‘major concern’, maar in het stuk zelf valt de term ‘climate’ uitsluitend in verband met het aantrekkelijke investeringsklimaat voor fossiele industrie in Nederland. Nergens ook maar het geringste besef dat de opwarming van de aarde ons mogelijk ertoe gaat dwingen het gas te laten zitten waar het zit.

‘Onverantwoord,’ zei expert Dirk Schoenmaker, hoogleraar Banking and Finance aan de Erasmus Universiteit toen we dit aan hem voorlegden. ‘Ze steken dus hun kop in het zand en doen alsof er niets aan de hand is. Als ik daar accountant was, zou ik op zijn minst eisen dat er een opmerking over wordt gezet in de risicoparagraaf.’ De Utrechtse duurzaamheidsprofessor en CDA-prominent Herman Wijffels is al nauwelijks meer verbaasd. ‘Tja, de industrie en het ministerie zijn er volledig op gericht het aardgas tot de laatste kubieke meter uit de grond te halen.’

We vroegen om opheldering bij EBN, dat doorverwees naar het ministerie van Economische Zaken dat gaat over het energiebeleid. Na het nodige gesoebat ontvingen we uiteindelijk een mail van het ministerie. Op onze toch vrij simpele vraag waarom dit risico nergens wordt genoemd, kregen we geen antwoord. Wel stak EZ in de mail een betoog af over de verantwoordelijkheid voor ‘betrouwbare energievoorziening’, de noodzaak tot een ‘energietransitie’ en een ‘energiedialoog’ die daarvoor zou gaan zorgen. Ook kregen we de uiterst geruststellende verzekering dat EBN haar bezittingen waardeert volgens de internationaal daarvoor geldende normen.

In de mail zegt EZ verder dat het effect van de carbon bubble ‘nog’ niet groot is omdat de gasvoorraden in Nederland een ‘over het algemeen korte’ levensduur hebben. Ook zou gas nog lang nodig zijn om de transitie naar duurzaam mogelijk te maken, een stelling die inmiddels van vele kanten wordt aangevochten. Pas helemaal aan het eind – we hadden er haast overheen gelezen – laat EZ het niks-aan-de-hand-pantser een klein beetje zakken: naarmate de transitie naar duurzame energie vordert, wil het kabinet de ‘inzet van gas beperken’ tot gebruik waarvoor nog geen alternatief is. Dit heeft volgens het ministerie ‘consequenties voor de binnenlandse gaswinning’. Dus ook voor bedrijven als EBN die daar ‘hun strategie’ op moeten ‘inrichten’.

Je moet heel goed lezen, maar hier staat toch eigenlijk dat ook EZ erkent dat Nederland mogelijk niet alle gas uit de bodem gaat halen. Al blijft het departement negeren hoe snel die situatie zich kan voordoen. Bijvoorbeeld als in navolging van Parijs wereldwijd budgetten voor CO2-uitstoot worden afgesproken.

Ik kan er niets tegen doen, zei minister Kamp vorige week na de ministerraad over de proefboringen bij Schiermonnikoog waarvoor hij een vergunning had verleend. Het olieconcern in kwestie had de hele procedure netjes doorlopen, dus hij moest wel. Op de achtergrond speelt daarbij ongetwijfeld de angst voor dure advocaten die onmiddellijk aan de poorten van het ministerie kloppen als Kamp anders zou hebben beslist.

Maar rechters kijken in dit soort kwesties terecht naar verwachtingen die de overheid zelf wekt. Dan helpt het niet dat EBN als overheidsbedrijf in zijn jaarverslag opschrijft: ‘We willen operators stimuleren te blijven investeren in de gasproductie uit bestaande en nieuw te ontdekken kleine velden,’ zoals die in de Noordzee. Evenmin helpt het als het ministerie niet klip en klaar duidelijk maakt dat het een illusie is dat we alle gas uit de Nederlandse bodem zullen winnen.

En als je dan toch ergens moet beginnen die nieuwe realiteit onder ogen te zien, begin dan maar bij Schiermonnikoog.