Autobio / Privé-domein, pantheon van de bekentenisliteratuur
Al vijfenveertig jaar brengt de serie Privé-domein een mix van memoires, brieven, dagboeken en ander autobiografisch werk. Geschreven met stilistisch vernuft, en gelezen niet zozeer om mee te leven, maar om de literaire sensatie.
Privé-domein wordt ook geroemd om het uiterlijk. De boeken zijn gedrukt op mooi papier. Het zijn paperbacks, maar genaaid, niet gelijmd. Het kenmerkende omslag (met flappen) in twee kleuren met een lijntje langs de rand, alsof je tegen een fotolijstje aankijkt, is bedacht door ontwerper Kees Kelfkens. Karakteristiek zijn het gebruik van het lettertype Bembo en de plaatsing van de paginacijfers tussen vierkante haakjes. De letter is in de loop der jaren stilzwijgend vergroot om oudere lezers tegemoet te komen. Zelfs de geur was tot de introductie van een nieuwe lijmsoort kenmerkend. De bekentenisliteratuur in Privé-domein beslaat alle soorten schrijvers en perioden. Er zit een dagboek in van A.F.Th. van der Heijden, maar ook van de zeventiende-eeuwse Japanse schrijver Basho.
Dat Privé-domein van start ging in de woelige jaren zestig, is achteraf verklaarbaar. Onder invloed van een losser wordende moraal en een behoefte vrijuit over dingen te spreken (of ze te doen) was er bij de redactie van uitgeverij De Arbeiderspers belangstelling voor een pikant dagboek van Paul Léautaud. De Arbeiderspers, die we nu kennen van onder meer Arthur Japin, Maarten &#8216;t Hart en Anna Enquist, was tot in de jaren zestig een verstokt socialistisch bolwerk, waar literatuur vanwege de klassenstrijd gezien werd als iets negatiefs. Bij deze uitgeverij verschenen veel streekromans, van Herman de Man en A.M. de Jong. In 1964 trad Martin Ros toe tot de redactie van de uitgeverij. De belezen en welbespraakte Ros had als taak het fonds op te schudden. Er moest meer niveau in, want de arbeidersbeweging begon te eroderen. Hij wist Gerrit Komrij aan de uitgeverij te verbinden.
Komrij en Ros waren net als hun directeur, Johan Veeninga, geïnteresseerd in Franse literatuur. De eerste aanzet tot de reeks Privé-domein zat hem in een foto die op het bureau van Johan Veeninga stond: een portret van Paul Léautaud. Ros ontdekte dat er pikante dagboekaantekeningen van Léautaud bestonden onder de titel Journal Particulier, en daarop besloten Veeninga en Ros dat dagboek ook in het Nederlands uit te brengen. In Frankrijk was het verschenen bij de uitgeverij Editions du Cap, in de reeks &#8216;Domaine Privé&#8217;. Het idee van zo&#8217;n reeks werd mee vertaald en daarmee was de reeks Privé-domein in 1966 een feit.
Martin Ros ging zich beroepshalve verdiepen in &#8216;de memoires van taxichauffeurs, glazenwassers, weggelopen priesters, oplichters eerlijk als goud, offerbloklichters, voormalige strijders in het vreemdelingenlegioen, deelnemers aan politionele acties, voormalige lijfwachten van Mussert etc […] Aan de meeste manuscripten was helaas geen eer te behalen.&#8217;
Koningin van de onderwereld
Bij de eerste worp van de reeks zaten &#8211; naast Léautaud en Mary McCarthy, die de reeks openden &#8211; een paar titels die er nu echt niet meer in zouden passen, bijvoorbeeld de herinneringen van een &#8216;lichtekooi&#8217;, Majbritt Morrison. Nog voor de eerste delen op de markt kwamen, stierf uitgever Johan Veeninga bij een auto-ongeluk. Koos van Zomeren, die net bij De Arbeiderspers gedebuteerd was, herinnert zich dat &#8216;Veeninga zo&#8217;n kostbaar Frans boek op zak had dat bij het ongeluk zo besmeurd raakte dat het als verloren moest worden beschouwd&#8217;. Misschien was dat wel Léautaud.
De eerste advertentie voor de reeks, in de Krant voor Lezers, geeft als een soort beginselverklaring dat Privé-domein gevuld zal worden met autobiografische teksten, &#8216;die zich onderscheiden door een geheel eigen toon, stijl en inhoud&#8217;. Boeken met een &#8216;scherpe, non-conformistische opmerkingsgave en een radicale oprechtheid&#8217;. De verkoopcijfers van de meer populaire memoires hielden niet over. Van Zoë Progl, &#8216;koningin van de onderwereld&#8217; bijvoorbeeld, waren na een jaar slechts 1634 exemplaren verkocht, zoals blijkt uit archiefstukken van de uitgeverij. Uiteindelijk werd het daarom toch meer een reeks voor highbrow literatuur.
In 1972 trad Theo Sontrop aan bij De Arbeiderspers, hij was eerder uitgever bij Meulenhoff geweest. Begin jaren tachtig voegde Emile Brugman zich daarbij. Dit drietal &#8211; Ros, Brugman en Sontrop &#8211; gaf de gouden jaren van Privé-domein invulling. Met nummer tien was voor het eerst een Nederlandse auteur aan bod. De brieven van Hendrik Werkman, de in de oorlog door de Duitser vermoorde grafisch kunstenaar, werden niet lang daarna gevolgd door de autobiografie van Annie Romein-Verschoor, Omzien in verwondering, in twee delen. Dit zou een van de best verkochte delen in de serie blijken. In enkele jaren tijd waren er vijftigduizend exemplaren van verkocht. Andere illustere delen uit de beginperiode waren de zesdelige herinneringen van Paustovski, de brieven van Flaubert, Het Keerpunt van Klaus Mann. Maar ook bracht de reeks ontdekkingen voort, zoals het autobiografische werk van August Willemsen.
Toptitels als die van Paustovski gingen in tien à twaalfduizend over de toonbank. De gemiddelde oplage van een Privé-domeindeel zou vijfentwintighonderd à drieduizend exemplaren zijn. Elias Canetti is met maar liefst acht uitgaven de veelschrijver in de reeks, van de Nederlandse auteurs zijn de drie uitgaven van Maarten &#8216;t Hart opmerkelijk.
Al in het jaar van ontstaan wordt de reeks genoemd in het rapport over de Vijftig Best Verzorgde Boeken van 1966. Vooral de omslagen van Kees Kelfkens vond men leuk, minder te spreken was de jury over de onopengesneden boekblokken. Dit snufje was in het begin een leuk detail van de boeken: je moest de gevouwen pagina&#8217;s zelf opensnijden. In Frankrijk was het een tamelijk gebruikelijke wijze van aanbieden. Bij Privé-domein suggereerde het een geheime toegang tot het privédomein. Maar er waren mensen die dachten met een misdruk van doen te hebben. Vanaf 1974 verschenen ze alleen nog in opengesneden vorm.
Boekencommunity
De uitgeverij heeft er verstandig aan gedaan al snel te beginnen met het creëren van een cultstatus. Er verschenen jubileumdeeltjes, waarvan het Dagboek van een lezer, met uitsluitend blanco pagina&#8217;s, wel het opmerkelijkste was. In menig toilet hangt de speciale Privé-domein verjaardagskalender. Een andere gimmick waren de Privé-domein boekensteunen, die de echte liefhebbers de mogelijkheid geeft de deeltjes in te klemmen tussen de hoofden van Flaubert en Paustovski.
Er was door de jaren heen ook kritiek. De actie om in de laatste jaren van de twintigste eeuw vier auteurs de opdracht te geven tot het schrijven van een Privé-domeindeel, was gewaagd. Want interessante memoires laten zich niet zomaar op commando op papier zetten. De vier waren Boudewijn Büch, Maarten &#8216;t Hart, Rogi Wieg en Ronald Giphart &#8211; op Giphart na allemaal eigen Arbeiderspersauteurs.
Er is vaker geklaagd over auteurs die wel in de Privé-domeinreeks waren opgenomen maar die het strikt genomen niet verdienden. Auteurs die van De Arbeiderspers om wat voor reden dan ook mochten meeliften op het succes van Privé-domein. Juist voor boeken met een twijfelachtige afzet, waar de uitgeverij zich aan gecommitteerd had, kon Privé-domein de redding betekenen. Een voorbeeld is deel 175, van E.B. de Bruyn, Uit een leven. De schrijver ervan was zo onbekend dat het maar de vraag was of er voor zijn memoires belangstelling zou bestaan. Dankzij opname in de reeks was aandacht op voorhand verzekerd.
Het omgekeerde was het geval bij Arthur Japin. Ook hij mocht zijn dagboek omwerken tot een Privé-domeindeel, Zoals dat gaat met wonderen dat verscheen in 2008. Het dagboek van Japin werd door menigeen niet interessant genoeg gevonden, door Elsbeth Etty bijvoorbeeld, maar ook door de anonieme lezersschaar op Library Thing. Deze boekencommunity heeft als doel lezers met dezelfde smaak met elkaar in contact te brengen, door ze op www.librarything.nl hun eigen boekenkast te laten beschrijven. Je kunt er dus ook zoeken op &#8216;privé-domein&#8217; en dat geeft een aardig inkijkje in een groep liefhebbers van de serie. Er zijn vierenveertig personen op deze netwerksite die delen in de boekenkast hebben staan. Het zijn zo te zien vrijwel allemaal mannen. Over Japin merkt een van hen op: &#8216;Het probleem met het verzamelen van een reeks als Privé-domein vind ik dat je vaak boeken moet kopen die je anders links zou laten liggen.&#8217; Een ander schrijft: &#8216;Arthur Japin is voor mij een no-go-area aangezien hij door zijn vriendje bij De Arbeiderspers in de reeks is gesluisd. Ik heb deze dan ook niet gekocht.&#8217; Theo Sontrop noemde de Privé-domeinlezers ooit &#8216;snobs&#8217;: &#8216;Niets is mooier dan een snob: hij slaat zijn vrouw niet, hij slaat zijn kinderen niet &#8211; en hij is de mecenas bij uitstek.&#8217;
In de jaren negentig verschenen er acht delen per jaar. Nu drie of vier. Maar misschien betekent zo&#8217;n aantal niets. Er was altijd al een grillig patroon in de uitgeeffrequentie. 1982 en 1983 waren rijkbedeeld, met tien delen, en 1984 en 1985 waren zelfs topjaren met veertien en dertien titels. Het jaar 1977 was een &#8216;dieptepunt&#8217; met maar twee delen.
Martin Ros zei in een interview: &#8216;We verramsjten nooit.&#8217; Wie nu naar tweedehands exemplaren zoekt op Boekwinkeltjes.nl, ziet dat de prijzen enorm variëren, van vijf euro tot tachtig euro of meer. Bijbestellen &#8211; fonkelnieuw &#8211; kan ook omdat De Arbeiderspers met behulp van Printing On Demand een paar van de meest succesvolle delen beschikbaar houdt.
Met de trein naar Zwolle
Privé-domein is, vanuit de uitgeverij bekeken, een ideaal platform om als community te fungeren voor lezers met een bepaalde smaak. Maar Privé-domein heeft geen Facebookpagina, doet niet aan twitter, apps of blogs. Wel is er sinds 2006 een website, www.privedomein.info, ondersteund door de uitgeverij. Op deze site kun je informatie vinden over de prijsstelling van tweedehands exemplaren, delen ruilen en lezen hoe je zorgvuldig je oude Privé-Domeinen kunt herstellen: de vlekken uitgummen en de versleten randjes bijkleuren met potlood. (Maar: &#8216;probeer het aquarelpotlood eerst uit op een stukje papier of op de hoekpunt van het boek en kijk of het echt de goede tint is.&#8217;) Als er scheuren in zitten, is het soms alleen te herstellen door een ander oud Privé-domeindeel op te offeren omwille van het goede papier. &#8216;Bij voorkeur natuurlijk een Annie Romein-Verschoor, die zoals een antiquair onlangs zei, de nachtmerrie is van ieder antiquariaat.&#8217; De vijftigduizend na verschijning verkochte exemplaren van dit deel zijn kennelijk niet tegen de tand des tijds bestand geweest.
De website is gemaakt door een verzamelaar, Gerd-Jan Oud, die goed verstopt ergens op de website onthult waarom hij zélf aan Privé-domein verslingerd is geraakt: &#8216;Mijn broer is ongewild de aanstichter geweest van deze website en daarvoor ben ik hem dankbaar. Door zijn terminale ziekte ben ik opnieuw gaan lezen. Een jaar lang, drie dagen per week, reisde ik met de trein naar Zwolle om hem in het ziekenhuis en verpleegtehuis te bezoeken. Om de tijd te verdrijven, en mijn zinnen wat te verzetten, las ik het ene Privé-domein deel na het andere. Zonder hem was deze website er nooit gekomen.&#8217; Ontroerend als het leven zelf.

Lisa Kuitert

Het literaire leven zelf

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips