Nederland en België zouden hun houding tegenover Syriëgangers moeten heroverwegen, omdat de politieke werkelijkheid in Syrië ingrijpend is veranderd. Jarenlang werden Syriëgangers vooral gezien als een veiligheidsprobleem. Toch doet het beeld van de Syriëganger als één homogene groep geen recht aan de uiteenlopende motieven, keuzes en trajecten van de mensen die destijds naar Syrië vertrokken.

Dat is een belangrijke conclusie uit mijn promotieonderzoek aan de KU Leuven naar het salafistisch-jihadistische milieu in Nederland en België. Met de nieuwe situatie in Syrië is ook de Europese houding tegenover de nieuwe machthebbers in Damascus veranderd. De voormalige leider van Hay’at Tahrir al-Sham (HTS), Abu Muhammad al-Jawlani, stond jarenlang op internationale terreurlijsten en werd gezocht door de Verenigde Staten. Ook zijn organisatie HTS werd onder meer door de Europese Unie beschouwd als een terroristische organisatie.

Op de afbeelding boven dit artikel zien we Montasser Alde’emeh (links) in gesprek met Nederlandse en Belgische Syriëgangers. De foto is genomen in 2014.

Eind november 2024 rukten door HTS geleide rebellengroepen snel op. Ze veroverden achtereenvolgens Aleppo, Hama en Homs en bereikten uiteindelijk Damascus. Op 8 december 2024 viel het regime van Assad. Na de inname van Damascus presenteerde al-Jawlani zich onder zijn echte naam, Ahmed al-Sharaa. Op 29 januari 2025 werd hij uitgeroepen tot interim-president van Syrië. Sindsdien is hij ontvangen door Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Voor Europese regeringen heeft dat een nieuwe politieke werkelijkheid gecreëerd.
HTS dat voortkwam uit het toen aan al-Qaida gelieerde Jabhat al-Nusra (JN) speelde eind 2024 een leidende rol in het offensief dat een einde maakte aan het regime van Assad.

Meer dan tien jaar geleden sloten ook Nederlandse en Belgische strijders zich bij JN aan. Sommigen van hen bevonden zich uiteindelijk aan de kant van de groepen die Assad ten val brachten.

Het is niet wenselijk om die vraag pas te stellen op het moment dat een oud-strijder met zijn gezin naar Europa terugkeert

Dat roept een belangrijke vraag op voor de Nederlandse en Belgische regeringen. Hoe kijken zij aan tegen hun staatsburgers die niet voor IS(IS) (Islamitische Staat in Irak en Syrië) kozen, maar zich aansloten bij andere groepen, zoals HTS, die uiteindelijk Damascus veroverden? Het is niet wenselijk om die vraag pas te stellen op het moment dat een Nederlandse of Belgische oud-strijder samen met zijn gezin naar Europa terugkeert. Het valt immers niet uit te sluiten dat iemand die destijds naar Syrië vertrok met het doel Assad van de macht te verdrijven, nu van mening is dat dat doel is bereikt en daarom wil terugkeren.

Toen ik in de zomer van 2014 naar Syrië reisde om twee weken lang Nederlandse en Belgische strijders te volgen die aan de zijde van JN vochten, ontmoette ik jongens die ervan overtuigd waren dat ze deelnamen aan een historische strijd. Hun motieven waren daarbij niet uitsluitend religieus. Ook het onrecht dat het regime van Assad de Syrische burgerbevolking aandeed speelde een belangrijke rol. Voor deze strijders was het ten val brengen van het regime van Assad een belangrijke reden om naar Syrië te vertrekken.

Tijdens mijn veldonderzoek in 2014 probeerde ik te begrijpen hoe Nederlandse en Belgische strijders bij JN hun deelname aan de oorlog in Syrië zelf begrepen. Ik ontmoette jongens die de oorlog niet alleen zagen als een strijd tegen Assad, maar ook als een kans om deel uit te maken van een historische strijd die hun leven betekenis gaf. Zij geloofden dat ze bijdroegen aan de bevrijding van Syrië en zagen de gewapende strijd als een weg naar een rechtvaardige islamitische samenleving.

Ik herinner me Nederlandse en Belgische jongens die voor militaire bases zaten, met een kalasjnikov op hun schoot. In Nederland en België waren zij vertrapt door anonimiteit. In Syrië maakten ze deel uit van een groter verhaal.

Geen homogene groep

Een van de belangrijkste vaststellingen uit mijn proefschrift (2017-2026) dat ik vorige week succesvol verdedigde aan de KU Leuven, is dat de Nederlandse en Belgische strijders in Syrië geen homogene groep vormden. Hoewel sommigen elkaar al uit Nederland en België kenden, werden hun trajecten in Syrië sterk beïnvloed door de ontwikkelingen op het terrein en door de machtsstrijd tussen IS en JN.

In 2013 kwamen de onderlinge verhoudingen verder onder druk te staan door de breuk tussen Abu Bakr al-Baghdadi, de toenmalige leider van IS, en al-Jawlani, de leider van JN. In vergelijking met IS volgde JN een meer pragmatische strategie. Hoewel JN en IS allebei een salafistisch-jihadistisch gedachtegoed aanhingen, verschilden ze op bepaalde religieuze punten en in hun strategie. Waar IS op 29 juni 2014 een ‘kalifaat’ uitriep, zijn gezag met geweld probeerde op te leggen en in de veroverde gebieden een eigen staatsstructuur en zijn interpretatie van de sharia invoerde, koos JN voor een andere strategie. De groep stelde de strijd tegen Assad en samenwerking met andere rebellengroepen centraal.

Ook Nederlandse en Belgische strijders maakten destijds deel uit van de rangen van JN. Ik heb hen destijds zelf ontmoet op het platteland ten westen van Aleppo. Voor deze strijders was de vestiging van een islamitische staat uiteindelijk een belangrijk doel, maar eerst wilde JN zijn positie in Syrië versterken. In 2016 veranderde de organisatie haar naam in Jabhat Fath al-Sham (JFS) en kondigde zij aan de banden met al-Qaida te verbreken. In 2017 werd HTS opgericht als een coalitie van JFS en verschillende andere groepen. Al-Jawlani bleef ook binnen deze nieuwe organisatie de leider.

De overwinning op Assad van de door HTS geleide coalitie kwam vooral ten goede aan de Nederlanders en Belgen die zich destijds bij JN hadden aangesloten. Zij verbleven jarenlang in het noordwesten van Syrië, met name in de regio rond Idlib, waar HTS zijn machtspositie verder uitbouwde. Na de val van Assad verklaarde het Belgische Coördinatieorgaan voor de dreigingsanalyse (OCAD) dat er mogelijk nog een dertigtal Belgen in die regio verbleven. Ongeveer tien van hen zouden er banden met HTS zijn. Ook Nederlandse strijders worden in verband gebracht met HTS.

Dat betekende echter niet dat alle Nederlandse en Belgische strijders uiteindelijk aan de kant van de overwinnaars stonden. Voor de Nederlandse en Belgische strijders die zich bij Islamitische Staat (IS) hadden aangesloten, verliep de geschiedenis heel anders. In maart 2019 viel het IS-‘kalifaat’ nadat de organisatie haar laatste bolwerk, Baghouz in het oosten van Syrië, had verloren. Veel Nederlandse en Belgische IS-strijders kwamen om het leven of werden gevangengenomen en belandden in Koerdische detentie. Nederlandse en Belgische vrouwen en kinderen werden overgebracht naar kampen.

In Syrië wordt gesproken over de integratie van voormalige strijders, onder wie Europeanen, in het nieuwe Syrische leger

Terwijl de wereld zich jarenlang concentreerde op de strijd tegen IS(IS), wist al-Jawlani in het noordwesten van Syrië geleidelijk zijn machtsbasis uit te bouwen. Door allianties te smeden, zijn positie te versterken en zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden, wist hij zijn machtspositie steeds verder uit te bouwen. Nederlandse en Belgische strijders die zich destijds bij JN hadden aangesloten, maakten gedurende meer dan tien jaar deel uit van dit traject. Sommigen van hen bevonden zich eind 2024, direct of indirect, aan de kant van HTS en de rebellengroepen die Assad ten val brachten. Voor deze strijders was daarmee een belangrijk doel bereikt.

De vraag is nu welke plaats er in dat nieuwe politieke landschap zal zijn voor de Nederlandse en Belgische strijders die jarenlang aan de zijde van al-Jawlani en andere groepen hebben gevochten. In Syrië wordt gesproken over de integratie van voormalige strijders, onder wie Europeanen, in het nieuwe Syrische leger en de veiligheidsstructuren. De Nederlandse en Belgische regeringen zouden daarom ook openlijk moeten aangeven hoe zij daartegenover staan.

De kernvraag is uiteindelijk niet alleen wat deze mensen in Syrië hebben gedaan, maar ook wat vandaag het beste is voor onze nationale veiligheid. Hoe moeten Nederland en België omgaan met mensen die ooit naar Syrië trokken om Assad te bestrijden, zich niet bij IS aansloten en zich nu, bijna twee jaar na de val van Assad, in een fundamenteel veranderde politieke werkelijkheid bevinden?