<div class="wpg-element lead-bold">
<div class="lead">
Helga Ruebsamen is niet meer. We eren haar nagedachtenis met dit markante interview met Martje Breedt Bruyn, uit 2003.
</div>
Veel verlopen types, veel alcohol, veel bordelen. De personages van schrijfster Helga Ruebsamen doen met overtuiging alles wat God verboden heeft. Voor haar oeuvre krijgt ze binnenkort de Anna Bijnsprijs. Zwierig oud worden is haar streven, met haar verhalen waar ze steeds aan beitelt en schaaft. Eén gruwelijk, waar gebeurd verhaal draagt ze al jaren bij zich, en vertelt ze nu voor het eerst: de moord op haar ex-man door de ex van de schrijver Frits B. Hotz.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
De woorden waarmee de jury van de Anna Bijnsprijs haar werk omschrijft, ‘sprankelend, baldadig en hartstochtelijk’, bevallen Helga Ruebsamen. Ze is blij met deze bekroning van haar oeuvre, maar ze vindt het vooral leuk dat de leden van het bestuur en de jury die haar de prijs toekenden zo jong zijn. ‘Literaire jury’s zijn meestal stoffige oude heren en betweterige middelbare dames,’ zegt ze. ‘Maar in dit geval zijn het jonge mensen. Stel je voor, sommige van mijn verhalen zijn ouder dan zij. Daarom is dit een erkenning waar ik echt vrolijk van word. Het laat zien dat mijn verhalen niet zijn verouderd, ze zijn – vooralsnog – leeftijdloos. Je denkt dat je met schrijven de tijd de voet dwars kunt zetten. Kennelijk is dat gelukt en zit ik niet voor niets zo lang aan een verhaal te werken. Goed werk, of het nu een verhaal is, een meubelstuk, of een sieraad, ontstaat niet in een vloek en een zucht. Schrijven is een moeizaam handwerk.’
<q class="pull-right">Literaire jury’s zijn meestal stoffige oude heren en betweterige middelbare dames.</q>
Helga Ruebsamen, in 1934 in Batavia geboren, begon te schrijven op haar zevende jaar. ‘In de oorlog was dat, om mezelf terug te toveren naar Indië. En dat lukte ook nog, althans in de geest. Ik ben altijd blijven proberen mijzelf naar elders te toveren, na de oorlog niet meer uit noodzaak, maar om naast mijn eigen leven nog vele andere levens te kunnen leiden. Daarom schreef ik ook nooit een dagboek, het dagelijkse bestaan had ik al beleefd, ik wilde nieuwe avonturen. Dat werden dus verhalen.’ Aanvankelijk dacht ze niet aan publiceren, ‘mijn extra levens hoefden niet naar buiten.’ Eind jaren vijftig stuurde haar eerste echtgenoot Serein Pfeiffer buiten haar om een paar verhalen op naar de jury van de Reina Prinsen Geerligsprijs. Ze kreeg tot haar schrik een aanmoedigingsprijs. Reinold Kuipers van uitgeverij Querido wist haar over te halen de verhalen toch maar te publiceren, maar er waren vijf jaar nodig voordat ze hiertoe overging. Haar debuut De kameleon en andere verhalen verscheen in 1963. Daarin trad een wonderlijke stoet personages aan, kenmerkend voor haar werk. Een verlopen actrice met een hoed als een van een feeënkoets afgevlogen wiel, meisjes met een huid van glas, dunne witte jongens die de indruk wekken dat ze niet echt bestaan. Ze gaan eropuit, op zoek naar avontuur zonder zich iets aan te trekken van de burgerlijke moraal.
Het loopt meestal niet goed met ze af. Uiteraard vloeit de alcohol rijkelijk: ‘Kort na middernacht was ik een dartele Prikkebeen geworden met een vangnet. Maar de vlinders ontkwamen me steeds, ofschoon ik ze duidelijk zag en ze voor het grijpen wist.’ Op De kameleon volgden twee romans, De heksenvriend en Wonderolie, en nog een verhalenbundel, De ondergang van Makarov. Pas vijftien jaar later – ‘ik schreef al die tijd wel, karrenvrachten papier, maar wilde niet publiceren’ – liet ze weer van zich horen met de bundel Op Scheveningen. Vijf fonkelende verhalen over de Haagse zelfkant, vol klatergoud en alcoholroes, met als middelpunt ‘De meisjes uit Marlot’. Deze twee deftige, mooie zusjes hadden tot hun vijftigste uitbundig feestgevierd. Het waren meiden ‘die met een roos tussen hun tanden op tafel klommen voor een woeste dans, en vervolgens uit pure levensvreugde hun rokken hoog opschortten en in de kroonluchters sprongen’. Maar hun beschermheren stierven uit en de zusjes werden dik en vormloos. Vertrouwend op Bacchus laat Helga Ruebsamen ze levenslustig hun ondergang tegemoet gaan, verbijsterd gadegeslagen door braaf Den Haag. De verhalen in haar bundels De dansende kater en Beer is terug hebben ook Den Haag als achtergrond. ‘Mijn liefde voor die stad,’ zegt de schrijfster, ‘komt voort uit het feit dat deze freule alsnog de hoer is gaan spelen op haar doodsbed. Maar dat ze de hoer speelt mag uiteraard niemand weten, want alles wat onaangenaam is en de rust kan verstoren wordt in Den Haag nu eenmaal straal genegeerd. Hetgeen meteen de grote charme van deze stad is.’ Dit is wat haar personages doen: de rust verstoren, verloederen, rondhangen in kroegen en bordelen, hun gang gaan dwars tegen de gevestigde orde in. Ze volgen hun dromen en fantasieën, al is de rand van de afgrond nooit ver weg.
Met haar vroege verhalen verwierf Ruebsamen zich een succès d’estime, met Op Scheveningen raakte zij bekend bij een groter publiek. Het grote succes kwam zes jaar geleden met de half autobiografische roman Het lied en de waarheid. Daarin beziet haar alter ego, het meisje Louise Benda, haar leven van haar vijfde tot haar elfde jaar: haar paradijselijke jeugd in Indië, de bootreis naar Europa in 1939 en de ontmoeting met verontruste joodse familieleden, de verhuizing naar het kille Den Haag, de oorlog en de onderduikperiode met haar vader, van Duits-joodse afkomst. Herdruk volgde op herdruk. Zij kreeg er de Bordewijkprijs voor.
<q class="pull-left">Dit is wat haar personages doen: de rust verstoren, verloederen, rondhangen in kroegen en bordelen, hun gang gaan dwars tegen de gevestigde orde in.</q>
‘Van de personages uit de korte verhalen liggen de levens hier in de kelder,’ zegt Helga Ruebsamen in de woonkeuken van haar huis in Scheveningen, vlak bij de zee. Ze verduidelijkt: ‘In de vorm van bergen uitgeschreven werk, mijn materiaal. Ik zie het als een gesteente, waarin zich hier en daar aardige dingetjes bevinden, juweeltjes, opalen die steeds van kleur veranderen. Ik ben voortdurend bezig iets uit dat gesteente los te wrikken en op te poetsen. Sommige verhalen en fragmenten zijn al vijftig jaar oud. Die pak ik op, ik bik ze los en bewerk ze, waarna ik ze al of niet terugzet. Voor de bundel Op Scheveningen ben ik in dat gesteente gaan kijken en heb er de vrolijke verhalen die zich daar afspelen uitgehaald. Ik vond dat “De meisjes uit Marlot— eindelijk naar buiten moest. Het speelt in de jaren zestig, er bestonden minstens twintig versies van. Het werd tijd dat ze hun monumentje kregen. Voor De dansende kater haalde ik de sombere, zwarte verhalen te voorschijn.
De stof voor die laatste roman had ik in mijn hoofd en niet in mijn kelder. Ik wilde na al dat fantaseren en avonturieren mijn eigen werkelijkheid maar eens aan de orde stellen. Het duurde lang voordat ik het uitgangspunt vond. Zo is er een versie waarin ik vanuit het gezichtspunt van een vijftigjarige terugkijk op een halve eeuw, en een waarin ik van mezelf iemand van zeventig heb gemaakt die op een nog langere periode terugblikt. Ik dacht dat ik op het goede spoor zat, maar nee. Het duurde vijf jaar tot ik het licht zag en wist dat ik moest schrijven vanuit het jonge kind. Veel later merkte ik pas dat Louise Benda in een andere gedaante al in een verhaal aanwezig was, namelijk in het autobiografische “Pianoles&#8221;. Het enige autobiografische stukje werk dat ik in mijn leven had geschreven, op verzoek van “Preludium&#8221;. Het was best een aardig verhaaltje, maar ik was het vergeten. Had ik het me wel herinnerd, voordat ik aan Het lied en de waarheid begon, had me dat jaren werk gescheeld.’
Ze vertelt hoe vreemd het was om bij wijze van experiment niets te verzinnen maar puur op haar geheugen af te gaan. Over de werking van het geheugen schreef ze: ‘Mijn herinneringen zijn als kraaien: ze strijken neer in zwermen, waar en wanneer zij willen. Ze komen allemaal tegelijk en maken er een bende van, met veel stampij, of er is er geen, slechts een doodse stilte.’
‘Daar ben ik tevreden over,’ zegt ze. ‘Ik lees dat fragment wel voor. Kraaien zijn een schepping van God en de duivel tegelijk, ontzettend leuk én zeer link. Onbevreesde vogels, maar altijd goed gekleed. Nooit hebben ze iets deugdzaams in de zin.’ Scheveningse kraaien zijn helemaal bijzonder, vertelt ze vrolijk. Die hebben van de meeuwen de kunst van het vissen afgekeken. ‘Het lukt ze geweldig, ze staan hun mannetje. En je kunt aan hun gezicht zien dat ze er de pest in hebben dat ze niet ook kunnen zwemmen.’
<q class="pull-right">Kraaien zijn een schepping van God en de duivel tegelijk, ontzettend leuk én zeer link. Onbevreesde vogels, maar altijd goed gekleed.</q>
Het eerste, Indische deel van Het lied en de waarheid ontstond door zo’n ‘kraaienzwerm’. ‘Na mijn besluit om te schrijven vanuit de jonge Louise herinnerde ik mij aanvankelijk niets. Ik heb in het volwassen leven ook nooit aan die tijd willen terugdenken. Maar mijn geheugen is in gang gezet door de tokeh, een hagedis die zich zelden liet zien, maar ’s avonds riep hij om de zoveel tijd zijn eigen naam. Hoe vaker de tokeh riep, des te meer geluk bracht hij. Als ons gezin op de veranda zat, telde iedereen zachtjes mee. Bij negen zou het geluk gaan stromen. Toen ik dat beeld eenmaal had, heeft het hele Indische deel zich als het ware vanuit zichzelf geschreven. Ik ging zitten en daar kwam, schots en scheef natuurlijk, een overvloed aan materiaal. Een waterval van herinneringen klaterde over me heen.’
Nu zwoegt ze op het vervolgdeel. Ook daarvoor ligt het materiaal hoog opgetast in de kelder, maar ze weet nog niet welke kant het uiteindelijk op zal gaan. Al gaf ze er een voorproefje van in het nieuwjaarsgeschenk dat ze in 1999 voor uitgeverij Contact schreef. De titel is ‘De bevrijding’. In dit fragment is het 1985. Louise Benda, Ruebsamens ‘eeneiige tweelingzusje’, is begin vijftig en schrijfster. Met hulp van een psychiater probeert ze in het reine te komen met haar moeder, een zeer mooie vrouw ‘met een baarmoeder als een vrieskistje’ en zonder begrip voor haar dochter. Wordt het een boek over het leven van Louise Benda van de jaren vijftig tot tachtig? Dan staat de lezer een verslag te wachten van een roerige tijd. Helga Ruebsamen is in interviews tamelijk openhartig geweest over haar wilde jonge jaren. Na haar schooltijd op het Maerlantlyceum vluchtte ze voor haar keurige omgeving en het saaie Den Haag naar Parijs, waar ze balletlessen volgde. Weer terug in de residentie ging ze als journaliste werken bij dagblad Het Vaderland. Zo kwam ze in contact met andere kringen, de bohème, gajes en de beau monde. Er werd met overgave gerookt, gedronken, naar jazz geluisterd en gevreeën, er waren minnaars en one night stands. Het was de tijd dat er nog fortuinen werden verbrast. ‘Ik heb natuurlijk ook van harte meegedaan met die roes.’ Ze noemt het een uitbundige reactie op de oorlog, waar ze ‘besodemieterd’ uit kwam.
Er waren drie grote liefdes in haar leven en ze gingen alle drie dood. Fotograaf Pim van Os verongelukte, jazztrompettist Serein Pfeiffer werd vermoord en verzetsman Kas de Graaf stierf aan kanker. ‘De moord op Serein speelt tot op de dag van vandaag een rol,’ zei Ruebsamen eind 1999 tegen HP/De Tijd.
Na een huwelijk van zeven tumultueuze jaren leefden Serein en Helga eind jaren zestig gescheiden verder, als goede vrienden. Het derde huwelijk van Serein, met zangeres Greetje, was na een paar jaar intussen ook op de klippen gelopen. In 1970 ontmoette Serein dan eindelijk zijn ideale vrouw, de schilderes Lia, vertelde hij aan Helga. 
Kort daarna werd hij neergestoken door Greetje.
Eind 2000 schreef Theodor Holman in Propria Cures een stuk naar aanleiding van de dood van de schrijver Frits B. Hotz. Daarin ging hij op zoek naar het beslissende onheilsverhaal in het leven van Hotz, het verhaal dat hij nooit heeft geschreven en dat teruggaat naar de jaren zestig. Holman: ‘Het verhaal is kortgezegd dit: Hotz’ vrouw, de moeder van zijn kind, heeft hem ooit verlaten om met een van zijn vrienden te gaan samenwonen. Die vrouw heeft toen die vriend vermoord. Hotz en zijn zuster moesten toen voor zijn zoon zorgen. Vrouw kreeg tien jaar.’
De vraag die zich opdringt: was de ex-vrouw van Frits Hotz de moordenares van Serein Pfeiffer? Helga Ruebsamen zucht en zegt: ‘Ja.’
Ze vervolgt: ‘Het is een uitermate zwaar beladen verhaal, waarbij alle betrokkenen zich later voelden alsof ze een deeltje van de schuld droegen. Greetje was een eenvoudig dienstmeisje uit Scheveningen, met niet veel meer dan lagere school, maar ze zong de sterren van de hemel, ze zong werkelijk fantastisch. Ze kwam bij die wereldse en decadent doende jazzorkestjes terecht, en dat was een heel andere manier van leven, een totaal andere wereld. Dat leidde tot haar ondergang. Zij was geen femme fatale, eerder een dweepziek hondje, dat met hunkerende ogen opkeek naar haar heren en meesters, de muzikanten. Eerst was de trombonist Frits Hotz haar afgod, daarna werd het de trompettist Serein. Zolang ze niet zong, werd ze door iedereen met lichtelijk neerbuigende goedmoedigheid bejegend.’
Jazztrombonist Hotz trouwde in 1956 met Greetje, die toen eenentwintig was en hij noemde haar Barbara. Serein zou haar later Hannah noemen. ‘Een lief en spontaan meisje, en dol op Frits,’ noteert Frits’ oom Herman Kunst in zijn dagboek. Vijf jaar later werd zoon Jeroen geboren. Het echtpaar woonde in Den Haag in het kunstenaarshofje De mallemolen, tegenover Helga en Serein.
Na acht jaar werd het huwelijk ontbonden. Frits Hotz in een interview uit 1987: ‘Ik hecht veel waarde aan trouw in vriendschap en huwelijk.’ En: ‘Ontrouw is verschrikkelijk. Aan mensen, ideeën, voorkeuren.’
Helga Ruebsamen: ‘De moord gebeurde in 1970. Hotz publiceerde nog niet. Toen zijn debuut Dood weermiddel was verschenen, in 1976, heb ik mij weleens afgevraagd of we opening van zaken zouden geven. Hotz wilde dat absoluut niet. Wereldkundigheid heeft geen toegevoegde waarde, daarover werden we het eens. We hebben later nog een keer voorzichtig overwogen er samen een roman in briefvorm over te schrijven. Maar ja, wat haal je je daarmee weer allemaal op de hals? We hebben er voornamelijk over gecorrespondeerd, want op een gegeven moment konden we er niet eens meer over praten.
Nu Hotz en vrijwel alle andere direct betrokkenen dood zijn komt soms de gedachte in me op erover te schrijven, maar dan stuit ik direct op de belemmering: dit moet wel een doel dienen. En welk doel is dat dan? Die geschiedenis is een gruwelijk spook geworden in het leven van Hotz, en in het mijne ook.
<q class="pull-left">Helga Ruebsamen rookt al jaren niet meer, met het grote zuipen is ze allang opgehouden, en mannen? ‘Alleen zijn vind ik een luxe.</q>
Er doen absurde verhalen de ronde, zoals die tien jaar van Holman. Eén jaar heeft ze gekregen. Ik wist door brieven die ze had geschreven, telefoontjes die ze had gepleegd, dat het wel degelijk voorbedachte rade is geweest. De betreffende brieven had ik aan de officier van justitie kunnen geven. Ik zat er al mee aan zijn bureau, maar heb ze toch weer mee naar huis genomen. Want ik vond tenslotte dat ik moest handelen in de geest van de vermoorde Serein en die zou nooit willen dat de moeder van zijn zoontje in de bajes kwam. Haar verdediging was trouwens dat ze een soort euthanasie had gepleegd, dat Serein niet langer wilde leven. Voordat hij Lia ontmoette, koketteerde hij inderdaad veelvuldig met het feit dat hij al achtendertig jaar was, veel te oud dus. Zijn muzikale voorbeeld, de Amerikaanse kornettist Bix Beiderbecke, was immers maar achtentwintig jaar geworden! Greetje was iemand, die met zulke grappen helemaal niet uit de voeten kon, ze nam ze dus maar letterlijk.
Onlangs hoorde ik van Maarten ’t Hart dat ze is overleden. Toen voelde ik wel degelijk een grote opluchting, wat ik dan ook weer niet zo tof vond van mezelf.
Niemand is beter van haar daad geworden. Zij al evenmin. Het is niet goed met haar gegaan, ook niet met haar zang. Een en al doffe ellende, waarvan je wellicht een goed boek kunt maken. Maar liever nog een aangrijpende film, want er hoort wel fantastisch goede muziek bij.’
Helga Ruebsamen rookt al jaren niet meer, met het grote zuipen is ze allang opgehouden, en mannen? ‘Alleen zijn vind ik een luxe, en dat is iets anders dan eenzaamheid.’ Er is haar goede vriend Joop, die ze voorstelt als ‘de co-ouder van mijn hond’: ‘Joop is leuk, lief en dik, daar val ik op.’
En het schrijven gaat natuurlijk door. ‘Als het ware stiekem werk ik op de computer boven aan nieuwe verzonnen verhalen die nog in het gesteente verborgen liggen. Beneden in de kelder wacht het zware werk: zoeken naar de definitive versie van De bevrijding. Ik zit liever boven waar ik kan fantaseren, ga met moeite naar beneden. Toch wil ik het niet opgeven. Misschien ligt De bevrijding wel kant en klaar, maar weet ik dat gewoon nog niet.
Plannen heeft ze nog genoeg. In haar voornemen om zwierig ouder te worden is ze al geslaagd. Ze spreekt met een welluidende, krachtige stem en ziet er mooi uit: een broek van zwart fluweel, zilveren schoentjes, een zwarte bloes met volants en daaroverheen een hes in twee kleuren grijsblauw, uiteraard met een tikje glitter.
Maar ze wil nog zoveel méér. ‘Ik zou mijn vroege roman De heksenvriend nog weleens tegen het licht willen houden. En ik zou de schelmenroman Wonderolie graag willen herschrijven. Maar dan moet ik wel tijd van leven hebben.’
</div>