<div class="wpg-element paragraph">
26-07-2003 Door Freke Vuijst
In Amerika krijgt hij lovende kritieken, in Nederland is hij nagenoeg onbekend. Schrijver Hans Koning, compromisloos en dwars, vertelt over zijn succes, de &#8216;bar slechte&#8217; Hollywood-verfilmingen van zijn romans en het leven als kritisch activist. &#8216;Amerika is niet het meest fantastische land ter wereld.&#8217;
Hans Koning zit in de voorjaarszon op de stoep voor zijn huis. Heel on-Amerikaans. Hier in de blanke voorstad in het landelijke Connecticut waar Koning woont, ligt men op chaises longues in uitgestrekte tuinen achter het huis. Hans Koning (geboren Koningsberger, Amsterdam, 1924) is ondanks zijn tweeënvijftig jaar in de Verenigde Staten nooit veramerikaniseerd. Niet in zijn gedrag, noch in zijn boeken. &#8216;Een Europese schrijver,&#8217; noemen recensenten hem. Een etiket dat Koning zelf ten dele onderschrijft. &#8216;Ze bedoelen ermee dat ik downbeat ben, niet met een glimlach schrijf. Er zit ook een angel in dat woord. Ik ben &#8220;Europees&#8221; omdat ik tegen de draad in ga en niet geloof in de idee dat Amerika het meest fantastische land ter wereld is.&#8217;
Uit het predikaat &#8216;Europees&#8217; spreekt echter ook bewondering voor de thematiek van Konings werk: de held, of antiheld, die een daad stelt in een chaotische, gewelddadige wereld van oorlog, onderdrukking en onrechtvaardigheid. En voor de passie waarmee hij schrijft. The New Yorker roemde zijn &#8216;meedogenloze soberheid in stijl&#8217; en &#8216;gepassioneerde wanhoop&#8217;. Daarin was Koning &#8216;onmiskenbaar herkenbaar&#8217;, schreef het weekblad.
Het maakt zijn boeken ook van deze tijd. Geen wonder dat de jonge uitgeverij NewSouth Books Konings gehele oeuvre – dertien romans – opnieuw uitgeeft. Toeval bracht de regionale uitgever en de urbane schrijver tot elkaar. Koning: &#8216;Jaren geleden schreef de essayist Benjamin DeMott in een lovende recensie dat mijn tweede boek, An American Romance, een van de mooiste liefdesverhalen was van deze eeuw. Zelf heb ik de man nooit ontmoet. Maar zijn dochter, die in Alabama woont en bevriend is met de uitgever van NewSouth, had dit onthouden. Ik was net met gedonder weggegaan bij Brookline Books toen NewSouth vroeg: als je ons je nieuwe boek geeft dan gaan we al je boeken herdrukken.&#8217;
Zelden maakt een schrijver mee dat zijn volledige literaire werk opnieuw wordt uitgegeven. Koning is er laconiek onder: &#8216;Dat is een van de voordelen van een lang leven.&#8217; Plezier heeft hij er wel in. &#8216;Ze gaan het marketen in van die boxed sets,&#8217; gniffelt de schrijver. NewSouth mag dan niet de reputatie hebben van zijn eerste uitgever, Alfred A. Knopf, hij wordt er wel met alle egards behandeld. &#8216;It&#8217;s better to be a big fish in a little pond,&#8217; concludeert de schrijver.
Koning kijkt met gemengde gevoelens terug op zijn start in de boekbusiness. &#8216;Knopf is natuurlijk een van de beste. Ik was nog niet zo lang in Amerika en was me niet bewust hoe goed dat was om daar te debuteren. Maar Alfred Knopf haatte mij. In de lift ving ik toevallig een gesprek op tussen twee vertegenwoordigers. Ze maakten grappen over de sales conference waar Knopf mijn debuut, The Affair, omhoog had gehouden en had gezegd: dit is een prachtige cover, maar de inhoud kun je gerust weggooien. Ik had een contract voor een tweede roman, maar ik was zo beledigd dat ik het heb verbroken.&#8217; Het is een van de weinige daden in zijn lange schrijversloopbaan waar hij spijt van heeft. &#8216;Als ik heel slim was geweest dan had ik het juist uitgebuit, dan had hij zich schuldig gevoeld en had ik twintig jaar bij hem kunnen uitgeven. Want de kritieken waren unaniem lovend.&#8217;
Koning zou nog meermalen van uitgever veranderen. Hij was altijd degene die wegliep. Soms omdat een redacteur vertrok, soms omdat hij weigerde zijn werk om &#8216;vage commerciële redenen&#8217; aan te passen. Zijn schrijverscredo zette hij uiteen in de New York Times: &#8216;Je vraagt niet wat goed verkoopt. Je maakt je geen zorgen over wat redacteuren of recensenten wel of niet aanstaat. Je accepteert geen suggesties om te herschrijven tenzij je een feitelijke of een grammaticale fout hebt gemaakt. Mijn motto is altijd geweest: nog geen komma.&#8217;
Hans Koning kwam in 1951 met een vrachtschip in Los Angeles aan. Zeulend met een zware hutkoffer stapte hij van de boot uit Indonesië, waar hij had gewerkt als radiojournalist. Zijn droom was schrijver worden, in het Engels, zijn tweede taal. In de oorlogsjaren was hij Amsterdam ontvlucht, hij wist Engeland te bereiken en nam dienst in het Britse leger. De vlucht door Europa is een thema dat in verschillende romans terugkeert. Koning: &#8216;Ik kan mezelf eindeloos vermaken met het bedenken van ingewikkelde situaties en dan een oplossing zoeken. Wat doe je? Hoe kom je weg?&#8217;
Na de oorlog keerde hij terug naar Nederland, maar hij kon er niet meer wennen. In Amerika werkte hij als journalist en reisde voor The New Yorker en The Atlantic Monthly de wereld af. Hij schreef non-fictieboeken over Vermeer, Egypte en China. Zijn boek over Columbus waarin hij afrekent met de heiligenverering rond de ontdekkingsreiziger, werd een bestseller. &#8216;Het is bijna dertig jaar oud, maar het verkoopt nog steeds en heeft meer royalty&#8217;s opgeleverd dan alle romans samen.&#8217;
Met Nederland hield hij sporadisch contact. Hij vertaalde enkele Nederlandse boeken, waaronder Tienduizend dingen van Maria Dermout. Vorig jaar werd zijn vertaling met een door hem geschreven introductie herdrukt in de New York Review of Books Classic-serie. Sinds de dood van Rob van Gennep heeft hij geen Nederlandse uitgever. &#8216;Wij waren goed bevriend. Toen hij stierf, heb ik het laten zitten.&#8217;
Tot zijn verbazing spreekt hij de laatste tijd veel Nederlands. Maar de jaren dat hij zijn moedertaal niet gebruikte, wreken zich. Zijn Nederlands is, geeft hij toe, een brabbeltaal geworden. De zinnen beginnen perfect, verzanden vervolgens in een mengelmoes van Engels en Nederlands en eindigen in een verzuchtend &#8216;anyhow&#8217;.
Die zuchtende klacht treft vooral de periode in zijn leven toen het actievoeren het schrijven verdrong. Het waren de Vietnam-jaren en Koning was een actieve opposant. Als lid van &#8216;de oudere generatie tegen de oorlog&#8217; was hij medeoprichter (onder anderen met Noam Chomsky) van een organisatie die jonge dienstweigeraars steunde. RESIST bestaat nog altijd en financieert progressieve actiegroepen en projecten. Koning noemt zijn tien politieke jaren zijn tweede oorlog. Vergeleken met zijn &#8216;eerste oorlog, die voor mij een goede oorlog was&#8217;, is de Vietnam-tijd een open wond. &#8216;Ik was te vroeg tegen de oorlog en ik ging er te lang mee door. Toen het afgelopen was, ben ik op 1 mei 1975 met mijn hele gezin naar Europa verhuisd. I was sick of it.&#8217; Koning, onkarakteristiek fel: &#8216;Ik had geen keus in die tijd. Gewoon doorgaan met het leven, over onbenullige dingen praten, was ondenkbaar. Romans schrijven was een luxe. Nee, spijt heb ik niet. But I resent that they stole these years from us.&#8217;
Nu maakt hij een &#8216;derde oorlog&#8217; vanaf de zijlijn mee. &#8216;Op die koude zaterdag in februari heb ik in New York gedemonstreerd. Maar ik heb mijn plicht gedaan. I&#8217;m not starting over again.&#8217; Er is ook een groot verschil met toen. Er was al een energieke oppositie tegen de oorlog in Irak voordat de oorlog zelf was begonnen. Zelfs in de New York Times klinken kritische stemmen. Dat was in de Vietnam-tijd anders. Het duurde jaren voor er massaal werd gedemonstreerd. Pas toen de bodybags in grote aantallen thuiskwamen, begonnen de protesten.&#8217;
Koning ziet ook overeenkomsten. De demonisering van de oppositie, de afschildering van elk protest als onvaderlandslievend, als heulend met de vijand, is identiek aan wat er in de jaren zestig gebeurde. Een progressieve stellingname is in Amerika niet waardevrij. Vooral in tijden van oorlog heeft dit consequenties. Hij heeft dat aan den lijve ondervonden. Niet alleen legde de FBI een omvangrijk dossier over hem aan, werd hij bedreigd met deportatie en langdurig aan de tand gevoeld toen hij terugkeerde uit zijn vrijwillige ballingschap, ook zijn reputatie als schrijver stond op het spel. Volgens Koning werden zijn boeken door sommige recensenten beoordeeld vanuit een politieke optiek in plaats van op hun literaire merites. De New York Times-recensent, Christopher Lehman-Haupt, maakte zich daar schuldig aan. &#8216;Hij noemde mijn werk ideologisch en tendentieus,&#8217; vertelt Koning, &#8216;maar ja, Lehman-Haupt is nu met pensioen.&#8217; Er klinkt een zweem van triomf in zijn stem.
Konings nieuwe roman, Zeeland, Or, Elective Concurrences, werd vorig jaar positief door de New York Times ontvangen. &#8216;Knap en wijs,&#8217; schreef de krant. Publishers Weekly jubelde: &#8216;Het breakout boek van deze gerenommeerde schrijver.&#8217; Wat de schrijver een ironisch lachje ontlokt. Dat werd over zijn eerste roman ook gezegd.
Zeeland beschrijft de vlucht van twee mannen, die beiden Beauchamp heten, door Frankrijk naar de betrekkelijke veiligheid van Spanje. De twee verhalen lopen parallel aan elkaar. Michel Beauchamp is een drukker voor de Parijse Commune, die in 1871 vlucht voor de rechterlijke macht die hem ter dood heeft veroordeeld. Zijn kleinzoon Michael is een Amerikaanse vrijwilliger in het Engelse leger die in 1941 uit een Duits krijgsgevangenkamp ontsnapt en samen met een joodse Nederlandse vlucht voor de nazi&#8217;s. In een klooster, net over de Spaanse grens, kruisen de paden van de twee Beauchamps. Zeeland is een meditatie over de aard van het toeval en de menselijke poging om orde te scheppen in de chaos om hem heen. Het is ook een thriller, een page turner met een sterke plot. Elementen die Konings boeken geliefd maken bij filmregisseurs.
Vier van zijn romans zijn verfilmd. Dit jaar ging The Petersburg-Cannes Express, het regiedebuut van producent John Daly (Platoon; The Last Emperor), in Palm Springs in première. Koning heeft hem niet gezien. Daly sleutelt er nog aan terwijl hij een distributeur zoekt. Hoge verwachtingen heeft Koning er niet van. &#8216;Ik heb indertijd Daly&#8217;s scenario gelezen en dat was bar slecht.&#8217; Zijn oordeel over de andere films is net zo meedogenloos: slecht. &#8216;Maar dat is niet mijn schuld,&#8217; voegt hij er verontschuldigend aan toe.
De films leverden een inkomen op en een koffervol Hollywood-anekdoten. Zoals de keer toen een eerdere productie van The Petersburg-Cannes Express op het laatste moment – Julie Christie, Donald Sutherland en Bob Duvall waren al ingehuurd – niet doorging omdat de producent met de noorderzon vertrok. Met het geld natuurlijk. Of de verfilming van A Walk with Love and Death. Dit keer lag de schuld niet bij de producent of de regisseur, die niemand minder was dan John Huston, maar bij de hoofdrolspeler, Assaf Dayan. &#8216;Iemand had bedacht om de zoon van de Israëlische generaal, Moshe Dayan, in te huren. Die jongen kon helemaal niet acteren. Bovendien had Hustons dochter Angelica, die de vrouwelijke hoofdrol speelde, een ontzettende hekel aan die Dayan. Huston zelf mocht ik graag. Urenlang zat hij op de set in zijn stoel met zijn neus in de Irish Times op paarden te wedden. Tot overmaat van ramp moesten we uitwijken naar Oostenrijk omdat Parijs platlag. Het was mei 1968 en de hele bevolking was in opstand gekomen. In Oostenrijk werden we uitgescholden voor domme buitenlanders. John, een heel milde man, bezwoer dat hij nooit meer een voet in dat land zou zetten.&#8217;
Hollywood speelt ook een rol in Konings nieuwe roman, The Movie Actress, die deze winter bij NewSouth uitkomt. Het boek is geïnspireerd door het leven van Jean Seberg, de Amerikaanse actrice die in 1979 in Parijs een eind aan haar leven maakte. Seberg was als zeventienjarig meisje uit Iowa door regisseur Otto Preminger gekozen uit duizenden kandidaten voor de rol van Jeanne d&#8217;Arc in Saint Joan. Ze was politiek actief, steunde de Zwarte Panters, wat haar de speciale belangstelling van J. Edgar Hoover, hoofd van de FBI, opleverde. &#8216;Ze was mooi, had grote kwaliteiten, maar ze is geruïneerd door vieze oude mannen in Hollywood, en door de FBI.&#8217; Koning heeft de hoofdrolspelers van het drama persoonlijk gekend: Romain Gary, de Franse schrijver en echtgenoot van Seberg, Otto Preminger en Seberg zelf. &#8216;Ze was een goede vriendin van me.&#8217; Dan, na enig aandringen: &#8216;Ja, ik had een relatie met haar, een tamelijk wilde vrouw in die tijd.&#8217;
Seks, Hollywood, de FBI, ingrediënten voor een bestseller? &#8216;Absoluut niet,&#8217; zegt Koning streng, &#8216;it is not a poging to cash in.&#8217; Dan: &#8216;Ze belde me uit Parijs. De FBI maakte haar het leven nog steeds zuur. Ze wist niet wat ze moest doen. Had een advocaat nodig, maar ze had geen geld.&#8217; Hij had het een tijd laten liggen, maar was net om advies bij een advocaat geweest toen het bericht kwam dat ze zich van kant had gemaakt. &#8216;Ik heb vaak gedacht: als ik sneller was geweest, more on the ball, dan&#8230;&#8217; Hij maakt de zin niet af. &#8216;Dit boek is een soort monument voor haar.&#8217;
</div>

Freke Vuijst

Hans Koning: ‘Ik schrijf niet met een glimlach’

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel