<div class="wpg-element paragraph">
Hij heeft nooit het gevoel gehad &#8216;dat hij de wedstrijd kon winnen&#8217;. En dus valt hem eigenlijk niets te verwijten. Maar toch zit het Hans Dijkstal beslist niet lekker, de desastreuze VVD-campagne van vorig jaar. De voormalige VVD-leider over de hype rond Pim Fortuyn en de macht van het televisiebeeld. &#8216;De oude spelregels golden opeens niet meer.&#8217;
Zijn woonkamer is voor de laatste fans van Paars gewijde grond. Hier, aan de Wassenaarse Poortlaan, confereerden begin jaren negentig politici van PvdA en VVD. Doel: de basis leggen voor een kabinet zonder CDA.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Tegenwoordig, het is duidelijk zichtbaar, woont er in dit huis een politicus in ruste. Hans Dijkstal zit ontspannen op een grote witte bank. Op de plek waar mensen als Felix Rottenberg en Frank de Grave tien jaar geleden nerveus gesticulerend rondliepen, zoekend naar mogelijkheden het juk van de christen-democraten af te werpen, staat nu de box van de eerste kleindochter van de voormalige VVD-fractieleider. In de gang staan twee immense tassen met golfclubs.
De laatste verkiezingscampagne heeft hij nauwelijks gevolgd. &#8216;Ik was drie weken met mijn familie in Florida.&#8217; Met de hem zo kenmerkende luchtigheid: &#8216;Toen ik wegging, ging het vooral over de winst van Marijnissen en toen ik terugkwam sprak iedereen alleen nog maar over Wouter Bos.&#8217;
Een halfjaartje &#8217;thuis&#8217; is uitstekend bevallen. Na zijn vertrek uit de Tweede Kamer ambieert hij geen zware baan in het landsbestuur meer. En hij heeft zich – naar eigen zeggen – over de teleurstelling van de verloren verkiezingen heen gezet. Maar over de krankzinnige laatste maanden van zijn politieke carrière denkt hij nog elke dag.
Heeft u nooit het gevoel: ik heb het vorig jaar gewoon verknald als lijsttrekker?
&#8216;Nee, nee. Ik zou het mezelf alleen kwalijk nemen als ik het gevoel had dat de wedstrijd te winnen was geweest. Maar eigenlijk vind ik het niet zo zinvol over mijn rol in die campagne na te praten. Dat is na alles wat er gebeurd is irrelevant geworden. Er is een politicus vermoord. Vervolgens is een kabinet geformeerd dat er nooit had mogen komen. Na zevenentachtig dagen is een puinhoop achtergelaten.&#8217;
Veel van uw partijgenoten vinden dat de VVD te veel naar het midden was opgeschoven.
&#8216;Dat kan toch nooit de gigantische aardverschuiving van vorig jaar verklaren? Ze zouden alleen gelijk hebben als wij veertien zetels hadden verloren en de andere partijen niets. Je moet ook niet vergeten dat de VVD al onder Bolkestein naar het midden was opgeschoven. Nadat we in het paarse kabinet stapten, zijn we veel meer aandacht gaan besteden aan zaken als de problemen in de grote steden. Dat heeft al die jaren niet tot verlies geleid. November vorig jaar nog stonden we in de opiniepeilingen op rond de veertig zetels en leken we de grootste partij van het land te worden. Uit niets bleek dus dat we naar rechts moesten; drie maanden voor de opkomst van Fortuyn werd de VVD nota bene nog totaal verguisd vanwege onze harde opstelling over asielzoekers. Ik was juist tevreden dat we de scherpslijperij, de verkettering, achter ons hadden gelaten. En verder: na Fortuyn deed het er sowieso allemaal niet meer toe, het beeld was vanaf toen dat álle partijen te slap waren geweest.&#8217;
Bij de laatste verkiezingen maakte de VVD alsnog de draai. Dijkstal kan toch moeilijk gelukkig zijn met de ongegeneerde jacht op de &#8216;rechtse&#8217; kiezers die bij de LPF deserteerden. Maar hij doet een ferme poging zijn mond te houden. &#8216;Ik weet niet of die draai de intentie was.&#8217;
De rechtsere koers heeft in ieder geval niet gewerkt.
Kortaf: &#8216;Ik denk dat ze meer van de uitslag hadden verwacht.&#8217;
Vindt u het niet vreemd dat uw partij, in tegenstelling tot de PvdA, nauwelijks intern orde op zaken wenste te stellen? U werd vervangen…
Hij doet een stemmetje van een personeelsfunctionaris na: &#8216;Op uw aanwezigheid wordt niet langer prijs gesteld.&#8217;
… en de VVD gaat opgewekt over tot de orde van de dag.
&#8216;De sfeer in de VVD was paniekerig. Dat heb ik in de campagne van vorig jaar al gemerkt; ik kan niet ontkennen dat mijn leven als lijsttrekker soms moeilijk was. Die paniek was na de verkiezingen natuurlijk niet weg. De partij was bang voor totaal onbeheersbare ontwikkelingen in de samenleving en wilde snel hergroeperen. Daar kwam nog bij dat de VVD als enige paarse partij in de regering bleef. Voor een partij die zo verloren heeft, is het beter om zich in de oppositie te bezinnen, zeker na zulke ingrijpende gebeurtenissen als vorig jaar, maar door de verkiezingsuitslag moesten we wel meedoen. Ik heb die regeringsdeelname als fractielid dan ook gesteund, hoewel ik persoonlijk helemaal niets met de LPF heb. Nu is er wel gelegenheid voor bezinning, want het lijkt me onwaarschijnlijk dat de VVD gaat regeren. Dat zou heel onverstandig zijn. CDA en VVD zijn dan helemaal afhankelijk van een derde partij en dat leidt tot een instabiele regering.&#8217;
Hoe verklaart u zelf de dolle maanden in de Nederlandse politiek?
&#8216;Ik ben er nog niet uit. Mijn voormalige adviseur Arno Visser sprak kort na de verkiezingen van springtij in de politiek, dat vond ik treffend uitgedrukt. Het was een fatale combinatie van factoren. Een van de oorzaken was dat elke coalitie na een jaar of acht op is, ook Paars. 11 september creëerde verder een gevoel van onrust in de samenleving. En de positie van de gevestigde politieke partijen is in de loop van de decennia natuurlijk verzwakt. Iedereen zegt dat de politiek sinds Fortuyn weer leeft, maar heeft u bij de laatste verkiezingen ook maar één huis gezien met een verkiezingsaffiche voor het raam?
Er was, al met al, ruimte voor nieuwe politici en nieuwe bewegingen. Maar toch kan ik niet goed verklaren dat er zo&#8217;n enorme hype rond Fortuyn ontstond. Daarin zat ik, net als alle anderen, gevangen.&#8217;
Het blijft verbijsterend dat u en andere politici zich nauwelijks raad met hem wisten.
&#8216;Met alle respect hoor&#8230; gold dat niet ook voor u, voor Vrij Nederland en de hele pers? Ik heb in die tijd veel journalisten hun kritische zin zien verliezen. Fortuyn zei zeer verregaande dingen. Dat hij geen programma had. Dat het niemand aanging hoe hij zijn campagne financierde. Als ik dat had gezegd, zou de pers gehakt van me hebben gemaakt. Voor Fortuyn golden de oude spelregels opeens niet meer. Dat wijst op fundamentele veranderingen in de samenleving. Er was meer aan de hand dan dat VVD of PvdA slecht campagne voerde.&#8217;
Enig idee wat?
&#8216;De beeldcultuur, denk ik – al wat langer trouwens. De impact van televisie is enorm geworden.&#8217;
Televisie bestaat toch al een halve eeuw?
&#8216;Ja, maar andere instituties zijn verzwakt. De kerk heeft niet veel invloed meer. Het gezin functioneert als een veel losser verband. Televisie neemt de rol van die instituties deels over. Ze is nu echt overal aanwezig, tot in de kleinste Afrikaanse dorpen. Dat heeft een gigantische betekenis voor onze cultuur, vergelijkbaar met de industriële revolutie. Ook televisiemakers zouden zich daarom moeten afvragen: wat doen al die beelden met ons? Ik vind dat Boudewijn Büch terecht zeer kritisch is geweest over de manier waarop na de moord op Fortuyn werd gerouwd. Blijkbaar zijn we niet meer in staat persoonlijk leed zelf te verwerken. Als er iets vreselijks gebeurt, komt er meteen een stille tocht en een uitzending op televisie. Daar kijken nog veel mensen naar ook. Over dat soort dingen zou veel kritischer moeten worden nagedacht. En dus ook over wat die beeldcultuur voor de politiek betekent.&#8217;
U keert zich eigenlijk tegen de commercialisering van de televisie. De VVD was daar toch altijd voor?
&#8216;Ik heb het niet alleen over de commerciële omroepen. Was het maar waar! De publieken werken net zo hard mee aan het creëren van hypes. Als liberaal ben ik voor vrijheid. Maar bij die vrijheid hoort ook verantwoordelijkheid. En die nemen de media niet. Iedereen weet dat het in een democratie gaat om het organiseren van macht en tegenmacht. Maar de media vormen een macht op zichzelf, niemand controleert ze. Alleen de kijker kan corrigerend optreden: protesteren of het toestel uitzetten. Maar dat gebeurt niet. Zo groot is de macht van het beeld.&#8217;
In de relatie tussen politiek, media en samenleving zijn er geen checks and balances. Een ontwikkeling die de democratie bedreigt, denkt Dijkstal: &#8216;Weet u waardoor ik weleens badend in het angstzweet wakker word? Door de vraag wat we moeten doen met iemand die de macht van het beeld gebruikt om te manipuleren. Neem Berlusconi. Die controleert zelfs de manier waarop de rechtszaken tegen hem op televisie worden gebracht.&#8217;
Is zulke manipulatie een reëel gevaar in Nederland?
&#8216;Er is bij de opkomst van Fortuyn van alles gesuggereerd. Zijn band met Harry Mens, verhalen over het kopen van zendtijd. De waarheid is nooit boven tafel gekomen, maar het leek een stapje in de richting van hoe het in Italië gaat.&#8217;
Overdrijft u niet over de impact van televisie? De campagne in januari was weer heel inhoudelijk.
&#8216;Wellicht. Maar zouden al die mensen die eerst Marijnissen wilden stemmen en daarna Bos, van mening veranderd zijn vanwege de argumenten die ze hoorden? Of doordat rond Wouter Bos een hype ontstond?&#8217;
Een lijsttrekker is geen willoos slachtoffer. Bijna een jaar voor de verkiezingen kondigde u aan vaker nee te zullen zeggen tegen de omroepen. Vervolgens zei u altijd ja.
&#8216;Ik heb heel vaak nee gezegd. Alleen merkten kijkers daar niets van. Ik ben nooit naar Barend &#038; Van Dorp gegaan. In dat programma zijn het debat en de boodschap te veel ondergeschikt aan het amusement.&#8217;
U verscheen wel bij een als clown verklede Paul de Leeuw. Waarna u in een knalroze pullover saxofoon speelde.
&#8216;Ik had vooraf goede ervaringen met Paul de Leeuw. Ik wil in principe ook best in een showprogramma optreden, zolang ik mijn boodschap maar voor het voetlicht kan krijgen. Dat kon daar ook wel. Maar tijdens de uitzending kreeg ik door dat de hele setting niet bij me paste.
Ik geef overigens toe dat nee zeggen soms erg moeilijk is. Als het aan mij had gelegen, was ik niet naar het verkiezingsdebat van 2Vandaag op de Rotterdamse Erasmus Universiteit gegaan. Debatteren met meer dan drie lijsttrekkers is namelijk zinloos, geen enkel onderwerp kan goed besproken worden. Maar de druk vanuit de partij om mee te doen was groot. Bovendien word je in dat soort gevallen vaak gechanteerd.&#8217;
Gechanteerd?
&#8216;De redactie dreigde dat ze een lege stoel neer zou zetten en zeggen dat ik niet durfde te komen.&#8217;
Als elke politieke boodschap in soundbites moet worden vervat, ligt volgens Dijkstal constant het gevaar van populisme op de loer. Een mooi voorbeeld van de dominantie van het beeld vindt hij de discussie over de bolletjesslikkers. &#8216;Dat was typisch een zaak waarin je alles moet afwegen. Het gaat maar om een fractie van de invoer. Je kunt je energie dus beter richten op de invoer via de Rotterdamse haven – daar komt zevenennegentig procent van de cocaïne binnen. Maar na een uitzending van het RTL4-journaal ontstaat een hype. Politici buitelen over elkaar heen met harde uitspraken. Tot slot moeten er in allerijl noodmaatregelen genomen worden, waarvan we eigenlijk weten dat het nauwelijks werkt.&#8217;
Uw eigen partij was toch voor een noodwet om de bolletjesslikkers aan te pakken?
&#8216;Op een gegeven moment konden we niet anders meer. Dat is juist het verontrustende. Ik ben bang dat de politiek nog opportunistischer zal worden en dat er veel verworvenheden van onze rechtsstaat verloren gaan. Ik heb het afgelopen jaar veel dingen gehoord, waarvan ik gehoopt had dat ze in de politiek niet meer gezegd zouden worden. Het ter discussie stellen van artikel 1 van de grondwet en de herinvoering van de doodstraf, en die hele discussie over twee mensen op een cel.&#8217;
Dat laatste is al heel lang een VVD-standpunt.
&#8216;Maar ik heb het nooit gezegd. Ik heb voor mezelf een aantal maatstaven waaraan ik nooit zal tornen, zoals de bescherming van de rechten van verdachten. Bij de discussie over meer mensen op een cel moet je ook eerlijk zijn over wat kan. Onze bewakers zijn niet het type kleerkast. Ze worden penitentiair inrichtingswerker genoemd, dat zegt wel genoeg. De gevangenissen zijn ook niet ingericht op het plaatsen van meer gevangenen op een cel. Politici denken dat ze het vertrouwen van kiezers winnen door hen naar de mond te praten. Dat is echt een groot misverstand. Ze moeten juist tegen de stroom in durven gaan. Prins Bernhard die het voor die twee Amsterdamse Albert Heijn-medewerkers opnam die een overvaller mishandelden, dat had nooit geaccepteerd mogen worden. Een lid van het koningshuis moet over zulke dingen zwijgen, zeker als de zaak nog onder de rechter is.&#8217;
Vond u het optreden van Balkenende in die kwestie slap?
&#8216;Niet alleen dat van Balkenende. Ik heb er niemand tegen in horen gaan. Gerrit Zalm ook niet.&#8217;
Na de moord op Fortuyn ging u wel tegen de stroom in. U nam het op voor de belaagde politici van PvdA en GroenLinks. Was u erg teleurgesteld dat niemand uw voorbeeld volgde?
&#8216;Zeer teleurgesteld. Zeer. Bas Eenhoorn heeft namens de VVD als partijvoorzitter nog contact gezocht met andere partijen, om met een gezamenlijke verklaring te komen. Het CDA voelde daar niets voor. Ik ga er maar van uit dat ze zuivere motieven hadden en niet konden overzien wat er in het land allemaal aan de hand was.&#8217;
Hoe moeilijk het voor politici is om tegen de stroom in te gaan, blijkt volgens Dijkstal in het debat over de oorlog in Irak. &#8216;Ook daar zie je hoe het beeld alles bepaalt. Ik herinner me de televisiebeelden bij de eerste Golfoorlog nog goed: van die kleine flitsjes op een groen scherm, en dan hoorde je dat het misschien een scudraket was die richting Tel Aviv ging. Het was mooi dat we alles live op televisie zagen, maar het leidde ook tot een zekere zucht naar sensatie. Helaas is het niet zo dat iedereen zich daarvan rot is geschrokken. Toen ik in Florida naar de nieuwsuitzendingen over de crisis in Irak kreeg, sloeg de angst me om het hart. Het werd gepresenteerd als een soort entertainment.&#8217;
U bent tegen een aanval op Irak?
&#8216;Die vraag kan ik niet beantwoorden. Ik ken de feiten niet op grond waarvan je weloverwogen een oordeel kunt vellen. Ik vind dat de Nederlandse bewindslieden mee worden gesleurd in een proces waarin ze geen nee meer kunnen zeggen tegen Bush. Als dat het geval is, komt er een moment dat je moet zeggen: we steunen jullie niet.
Uiteindelijk gaat het erom dat je vertrouwen hebt in de Bushes, Blairs, Balkenendes en Bossen van deze wereld. Die moeten de juiste beslissing nemen. De manier waarop ze dat vertrouwen proberen te winnen, is niet overtuigend, terwijl ik zelf toch ook denk dat Hoessein een zeer gevaarlijk man is. Ik zag Powell op televisie een soort Powerpoint-presentatie geven, zoals NRC-correspondent Marc Chavannes het noemde. Het was allemaal weinig geloofwaardig. Dat geldt voor het hele optreden van de Verenigde Staten. Eerst zouden ze met bewijzen komen dat er in Irak massavernietigingswapens waren. Dat konden ze niet. Nu gaat het er alleen nog maar over of Saddam Hoessein meewerkt aan de wapeninspecties. Ik heb het gevoel dat Bush, Blair en Balkenende het beeld manipuleren. Dat werkt averechts. De steun voor optreden in Irak is de afgelopen maanden afgenomen.&#8217;
Wat zouden ze dan moeten doen?
&#8216;Tijdens de Kosovo-oorlog was het vertrouwen veel groter. Die actie was natuurlijk minder omstreden. Maar een ander verschil was dat Wim Kok rustig bleef en veel informeel contact had met de fractievoorzitters in de Tweede Kamer, ook die van de oppositie. Als Nederland straks echt meedoet, is het belangrijk dat er brede steun voor is, op zijn minst in het parlement. Het zijn wel onze mensen die worden ingezet. Ik vind het dan ook ronduit slecht dat Balkenende en Bos elkaar elke dag op de televisie toespreken over de vraag wat Nederland wel en niet zou moeten doen. Vooral Balkenende moet er als premier voor zorgen dat hij het eens wordt met de verschillende grote partijen. Dat doe je dus niet door bij elke gelegenheid voor de camera&#8217;s de ander een beetje de maat te nemen. Ik vraag me af of de premier zich realiseert dat hij een beeld van de politiek schept waardoor veel kijkers hun vertrouwen verliezen.&#8217;
</div>

Michiel Zonneveld

Hans Dijkstal: ‘De VVD was in paniek’

Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview