<div class="wpg-element paragraph">
<p>rÜdiger safranski</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Ik denk niet dat er over iemand in de Europese literatuurgeschiedenis zoveel is geschreven als over Goethe,’ zegt Rüdiger Safranski. ‘Er is ook een enorme berg aan materiaal: alleen zijn brieven beslaan al vierenvijftig banden van elk vierhonderd pagina’s. Tweehonderd jaar lang heeft de ene na de andere filoloog zich stukgebeten op zijn dagboeken, brieven, aantekeningen, romans, toneelstukken, gedichten.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Wat bezielde u dan om het nog eens over te doen? <br /></span></h3>
<p>‘Goethe was geslaagd en gelukkig, maar dat was geen vanzelfsprekendheid. Hij gaf niet alleen met vaste hand vorm aan zijn gedichten, maar ook aan zijn eigen leven. Daar kan elke generatie een voorbeeld aan nemen.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Wat kunnen we nu nog van Goethe leren? <br /></span></h3>
<p>‘Volgens mij was Goethe meester op twee vlakken: individualiteit en soevereiniteit. Of nee, het zijn er drie: individualiteit, soevereiniteit en creativiteit. Een combinatie van die drie – dat was het beroepsgeheim van Goethe.’ <br />Rüdiger Safranski schreef eerder standaardwerken over de levens van Schopenhauer, Heidegger, Nietzsche en Schiller. Nu verschijnt de Nederlandse vertaling van zijn biografie over Johann Wolfgang von Goethe, godfather<span class="Cursief"> </span>aller Duitsers. Wandel door een willekeurig Duits volkstuinencomplex en er prijkt boven minstens één krakkemikkig tuinhek: <span class="Cursief">Über allen Gipfeln ist Ruh. </span>Behalve natuurminnend was Goethe ook opgeruimd, <span class="Cursief">vernünftig, </span>een taalkunstenaar, een wetenschapper (niet een heel beduidende, maar toch) en staatsman. <br />In de lobby van een Amsterdams hotel maakt ook Safranski de indruk van een door en door degelijke Zuid-Duitse intellectueel. Zelfs de wolk van aftershave misstaat niet bij zijn grijs getrimde baardje en vergeelde snor van het pijp roken. De pleitbezorger van de Duitse intelligentsia spreekt wel Engels maar doet het uit principe niet. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>nutteloos botje <br /></h3>
<p>Toen Johann Wolfgang von Goethe nog een klein kind was, ruimde hij eens de servieskast van zijn moeder uit om daarna kopjes, schoteltjes, borden en soepkommen uit het raam over straat te keilen. Op de stoep verzamelde zich een kleine menigte toeschouwers die het menneke opstookten. In de vensterbank zat Goethe en klapte in zijn handjes van plezier bij elk nieuw stuk porselein dat aan scherven viel. <br />Het voorval werd bekend door een interpretatie van Freud, die het beschouwde als een agressieve daad van een kind dat niet met zijn broertjes en zusjes wil concurreren om de aandacht van zijn moeder. <br />Goethe zelf beschrijft het in zijn autobiografie <span class="Cursief">Verdichting en waarheid </span>(die door Safranski overigens de belanghebbendste autobiografie van het oude Europa wordt genoemd, naast <span class="Cursief">Belijdenissen </span>van Augustinus en <span class="Cursief">Bekentenissen </span>van Jean-Jacques Rousseau) als een van de eerste momenten waarop hij in zijn veilige huis in Frankfurt in aanraking komt met de buitenwereld. Het is het publiek dat maakt dat het kind zich uitslooft en straalt, en hem beweegt tot een streek die hij onbespied misschien niet zover had doorgevoerd. <br />Goethe was zich zijn leven lang heel bewust van de dwingende ogen van het publiek en de noodzaak daarvan voor zijn werk. Hij probeerde zich er evenwel niet door te laten leiden.<br />Safranski schrijft: ‘Het netwerk dat allen met allen verbindt is het grote uur van het conformisme. Goethe was ten diepste verbonden met het maatschappelijke en culturele leven van zijn tijd, maar hij verstond de kunst een eenling te blijven. Hij huldigde het principe slechts zoveel wereld in zich op te nemen als hij kon verwerken. Waar hij niet op een of andere manier productief op kon antwoorden, ging hem niets aan, met andere woorden: hij kon ook wonderbaarlijk goed dingen links laten liggen.’ <br />Goethe had de prettige maatschappelijke positie dat hij zijn leven lang zijn nieuwsgierigheid kon volgen en alles kon uitproberen. Hij was een tijdje jurist, was negen jaar lang in dienst van de hertog in Weimar, adviseerde allerlei hoogwaardigheidsbekleders, was minister en theaterintendant, deed natuurwetenschappelijk onderzoek (en ontdekte daarbij het tussenkaaksbeen, een nutteloos botje in de menselijke schedel) en schreef daarnaast ook nog een aanzienlijk oeuvre bij elkaar. Hij merkte ook dat niet elk taakje hem even goed afging; vooral op bestuurlijk gebied had hij geen geduld voor lange besluitprocessen. In zijn dagboek schreef hij dat hij alleen die opdrachten verdroeg die ‘<span class="Cursief">op de een of andere manier iets opleveren wat standhoudt</span><span class="Cursief">’. <br /></span>Safranski: ‘Die intuïtie van hem en de onverschrokken manier waarmee hij die volgde, ja, dat is toch het beste. Goethe moedigt aan om alles te proberen. Als iets niet goed lukte, ging hij weer iets anders doen.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>te groot standsverschil <br /></h3>
<p>Verwant aan zijn rotsvaste vertrouwen in de eigen intuïtie is Goethes talent om de regie over zijn leven te bewaren. Wanneer hij werkte, hanteerde hij bezoekuren waarbuiten hij niemand zag. Hij legde zichzelf een ijzeren dagritme op. Bij alles wat hij deed en meemaakte zat de secretaris in hem mee te schrijven. Goethe was publiek en regisseur van zichzelf. <br />Op zijn zestiende verhuisde Goethe naar Leipzig om rechten te studeren, net als zijn vader. Hij werd verliefd op herbergierdochter Kätchen met wie hij een affaire begon. Hij was trots op zijn verovering – de halve clientèle van de herberg zat achter haar aan – en Goethe schreef triomfantelijk aan een vriend dat zij voor hem koos om zijn hart, en niet omdat hij haar zoals de anderen allerhande cadeaus toeschoof. <br />Het is typerend hoe dubbel Goethe die eerste liefde beleefde: hij schreef brieven waarin hij minutieus zijn hartstocht voor Kätchen beschrijft, hele bladzijden over hoe hij gekweld moest toezien hoe Kätchen ook andere mannen aandacht schonk en hoe ongelukkig en onthand hij zich voelde als hij haar een dag moest missen. Maar hij schreef ook dat de verhouding met Katharina niet van lange duur kon zijn omdat het standsverschil hem te groot was. En dat zijn ervaringen hem eindelijk goede stof voor een boek opleverden. <br />Volgens Safranski was Goethe niet zo berekenend dat hij zich liet overmannen door verliefdheid alleen om er een boek uit te slepen. Maar alles wat hij meemaakte, moest hij direct in taal omzetten, pas dan werd het werkelijkheid voor hem. En het was onvermijdelijk om in die schrijfsels her en der iets te dramatiseren. <br />Na zijn studie (die hij nooit afmaakte) was Goethe een paar zomermaanden stagiair bij een gerechtshof in een dorp bij Frankfurt. Daar werd hij verliefd op Lotte (ja, zijn leven was een lange aaneenschakeling van <span class="Cursief">Schwärmereien)</span>, die verloofd was met een oudere man. Hij raakte bevriend met het stel en kwam er wekenlang over de vloer, tot het hem toch te erg frustreerde. Zonder afscheid te nemen, keerde hij terug naar Frankfurt. <br />Het was niet zozeer de onbeantwoorde liefde die Goethe deprimeerde, maar zijn eigen wegsijpelende gevoel dat hem met niets achterliet. Hij verveelde zich, zijn fantasie was uitgeput, Lotte was niet langer het begin en het einde van elk verhaal.<br />Hij schreef: ‘Mijn voorstellingsvermogen is weg, mijn gevoel voor de natuur is weg, en voor boeken heb ik alleen maar weerzin. De heilige bezielende kracht waarmee ik werelden om mij heen schiep is weg…’ <br />Bovendien realiseerde Goethe zich hoe vluchtig zijn gevoelens waren, terwijl hij die toch telkens zo serieus nam. Hij dacht aan zelfmoord en liet een dolk slijpen die hij op zijn nachtkastje bewaarde. Tegelijkertijd lachte hij smadelijk om zijn eigen overdreven sentimentaliteit, misschien juist wel bij de aanblik van die dolk. <br />Op een dag ging hij aan zijn bureau zitten en schreef in vier weken <span class="Cursief">Die Leiden des jungen Werthers. </span>Goethe was toen 24. Het maakte hem in één klap rijk en beroemd. <br />Safranski: ‘<span class="Cursief">Werther</span> is een boek over een ongelukkige liefde, maar meer nog is het een boek over depressie. Werther, en Goethe idem dito, was niet eens zo verliefd op die vrouw maar vooral op het eigen gevoel van verliefdheid. Goethe was niet erg religieus en zijn vertwijfeling, zijn besef van zinloosheid heeft iets heel moderns.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Is de enorme productiviteit van Goethe terug te voeren naar de angst door die leegte te worden overmand? <br /></span></h3>
<p>‘Zeker. Goethe heeft altijd geweten dat activiteit, zowel geestelijke als lichamelijke, hem voor dat gat kon behoeden. Hij wist dat je kans loopt in te storten als je niet bezig bent. Als hij een slechte dag had, ging hij opruimen, orde scheppen, een wandeling maken, dat soort dingen. Hij was altijd in de weer. Dat was zo’n beetje zijn levensmaxime: in de weer zijn.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">En dat altijd uit angst voor dat gat? <br /></span></h3>
<p>‘Min of meer. Het is ook terug te zien in zijn dagboeken: hij schrijft geen uitgebreide rapportages van zijn gemoedstoestand, hij doet geen intieme bekentenissen. Hij schrijft wat hij doet op een dag: de stenen van zijn verzameling oppoetsen, een berg beklimmen, een uurtje aan zijn <span class="Cursief">Faust </span>priegelen, een gesprek voeren, een glas goede wijn drinken. De uiterlijke realiteit telde meer dan wat dan ook. Hij schrijft nadrukkelijk dat hij geen boodschap heeft aan het “ken uzelf” van de filosofen.’ <br />Safranski schrijft: ‘Als je afdaalt in jezelf verlies je elk houvast. Er is daar niets wat vaststaat, alles is in beweging; graniet daarentegen, waar men in het aardrijk op stuit, biedt een betrouwbare ondergrond, een <span class="Cursief">stevige grondslag</span>.’ Goethe verzamelde fanatiek stenen en fossielen en mineralen. Die bleven, ook als hijzelf zo veranderlijk was als wat. </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Goethe beklaagde zich ook over de vluchtigheid van zijn eigen gevoelens. <br /></span></h3>
<p>‘Zijn gevoelens waren spoken voor hem. Het was niets. Het werd pas wat als hij er op de een of andere manier uitdrukking aan kon geven, als hij ze op schrift kon zetten, bijvoorbeeld.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Later noemde Goethe het romantische een ziekte. Omdat hij het verachtte? <br /></span></h3>
<p>‘Later, ja, toen hij er afstand van had kunnen nemen. Door het een ziekte te noemen, maakte hij het onschadelijk. Maar hij schreef ook dat je niet te snel op dat afweermechanisme moet terugvallen. Hij wist heel goed wat de romantici voelden en doormaakten en kon het zich juist daardoor zo efficiënt van het lijf houden. Hij was een romanticus, maar wilde het niet zijn.’ <br />Behalve over verliefdheid en zwaarmoedigheid gaat <span class="Cursief">Werther</span> ook over de macht van literatuur. Werther is vol van de boeken die hij heeft gelezen, de beelden die zich in zijn hoofd hebben genesteld en in het geheim speelt hij hele scènes uit zijn lievelingsboeken na. Subtiel neemt Goethe de verering van de romantische literatuur van zijn tijdgenoten op de hak. Hij lacht zelf om de sentimentele figuur die hij met Werther geschapen heeft. Maar zoals genoegzaam bekend, creëerde Goethe met Werther juist een heel nieuwe cultus. Na de verschijning van het boek kwam een heuse Werther-mode in zwang, bestaande uit een geel vest, blauwe overjas, vilten hoed en rijlaarzen met bruine rand. Fans pleegden zelfmoord met het boek in de binnenzak.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Hoe stond Goethe daar tegenover, dat hij een boek schreef over hypes en zelf een hype werd? <br /></span></h3>
<p>‘Nogal ambivalent. Zijn schrijversego werd natuurlijk afdoende gestreeld. Maar hij vond het ook een beetje belachelijk. In een voorwoord bij de zoveelste oplage schrijft hij: lees Werther, maar ga hem niet achterna. Het leven was voor Goethe belangrijker dan de literatuur.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Die soevereiniteit, dat eeuwige objectiveren – maakte dat niet dat Goethe ook heel koel kon overkomen? Neem bijvoorbeeld zijn eerste reactie op de dood van zijn zoon: ‘Ik heb altijd geweten dat ik een sterveling heb verwekt.’ <br /></span></h3>
<p>‘Laat ik vooropstellen dat we niet in elk opzicht een voorbeeld aan Goethe moeten nemen. Het was voor zijn zoon, August, niet eenvoudig om een kind van zijn vader te zijn en Goethe deed ook niets om dat makkelijker te maken. En dan die koele zin – dat is pure zelfbescherming, alles om niet verpletterd te worden. Goethe had soms niet door hoe hij op anderen overkwam. Hij was weliswaar een publiek figuur maar een beetje zonderling bleef hij wel. Die pedanterie en die ordelievendheid van hem waren niet altijd prettig voor zijn omgeving, maar hij had het nodig, het was zijn houvast.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>gevoelens als demonen <br /></h3>
<p>Dat Goethe een tegengif voor zijn eigen romantische kuren vond, betekende niet dat hij er voorgoed van verlost was. Hij schreef eens: ‘Kon ik jullie beschrijven hoe leeg de wereld is, dan zouden we ons aan elkaar vastklampen en elkaar niet meer loslaten. Intussen ben ik ook alweer bereid de sirocco van ontevredenheid, weerzin, ondankbaarheid, nonchalance en valse pretentie die ons tegemoet wasemt te trotseren.’ Hij bleef schipperen tussen zijn gevoelsleven en zijn scherpe ontnuchterende blik op de buitenwereld, tussen zijn publieke functies en zijn eenzame schrijverschap.<br />Goethe was een toonbeeld van ambiguïteit, misschien alleen al vanwege de tijd waarin hij leefde: hij werd geboren in 1749, in de Rococo, bij zijn dood in 1832 was de industriële revolutie in volle gang. Hij was getuige van de late Verlichting (die Verlichtingsfilosofen, die schreven hem te slecht), van de opkomst van de Romantiek, werd zelf bestempeld tot voorman van Sturm und Drang maar distantieerde zich daar ook weer van. In Duitsland hebben ze een naam voor dit tijdperk van omwentelingen: de <span class="Cursief">Goethezeit. <br /></span>In zijn autobiografie stelde Goethe zichzelf de vraag wat in zijn lange leven waarin hij al die rollen heeft vervuld, de rode draad is geweest. Goethe aarzelde een sluitend antwoord te geven. Ook Safranski is terughoudend: ‘Als biograaf probeer je min of meer tot het wezen van je subject door te dringen. Dat is me tot nu toe altijd gelukt, maar Goethe heeft me op zekere afstand gehouden. Hij was ook zo’n kameleon. Je kan hem helemaal niet fixeren. Hij hield zelfs zichzelf op afstand.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Krijgt Goethe niet juist iets vluchtigs omdat hij zo veelzijdig en ondoorgrondelijk is? <br /></span></h3>
<p>‘Ja, dat is een begrijpelijke associatie. Als je over Goethe nadenkt, moet je niet denken aan een kern, maar aan een wolkenlandschap. Je moet zoeken naar een energie, naar zijn stuwkracht. En dat was zijn vormingsdrift, dat eeuwige onafgebroken bezig zijn.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Wat was creativiteit volgens Goethe?<br /></span></h3>
<p>‘Iets voortbrengen, het maakt niet uit wat. Voor Goethe was dat zo belangrijk omdat hij zichzelf alleen daarin erkende. Aan introspectie deed hij niet. Zoals gezegd, zijn gevoelens waren zijn demonen. Ze waren niets waard tot hij er uitdrukking aan had gegeven.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3><span class="Cursief">Door er uitdrukking aan te geven worden die </span><span class="Cursief"></span><span class="Cursief">demonen toch al vervormd? <br /></span></h3>
<p>‘Ja, maar pas als hij ze had getransformeerd in taal, in een symbool, een zin, een gedicht, een verhaal, kon hij ze bezweren. Pas dan werd het werkelijkheid voor hem, ook als de uitwerking niet meer helemaal strookte met hoe hij het in zijn hoofd had. Creativiteit is ook je laten verrassen door jezelf. Je weet niet precies wat je denkt tot je het opschrijft, je weet niet precies wat je voelt tot je het uitspreekt, je weet niet wie je bent tot je iets doet. Goethe leerde zichzelf kennen via de omweg van de buitenwereld.’ <br />Safranski besluit zijn boek met een citaat van Nietzsche: <span class="Cursief">‘Du sollst der werden der du bist’.</span> <br />‘Het is onzinnig te zoeken naar je identiteit, alsof die zich ergens schuilhoudt, alsof die van tevoren vaststaat. Pas als je iets doet of als je iets maakt, toont zich wie je bent.’ </p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><span class="Cursief">Rüdiger Safranski, ‘Goethe. Kunstwerk van het leven’, vertaling Marc Wildschut, Atlas Contact, 704 p., € 44,99</span>. </p>
</p></div>


Nynke van Verschuer

‘goethe was een romanticus maar wilde het niet zijn’

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips