<div class="lead">
<p>De Fransen hebben gekozen: Emmanuel Macron en Marine Le Pen gaan door naar de volgende ronde. Dit is geen afstraffing, dit is revolutie, stelt Pieter van den Blink. Kiezen de Fransen voor een open of een gesloten samenleving?</p>
</div>
<p>Een open of een gesloten samenleving, dat wordt de inzet voor het eindspel van de Franse verkiezingen. Het wordt ook een vergelijking met twee onbekenden, nu de traditionele partijen het toneel hebben moeten verlaten om plaats te maken voor twee partijen die nog nooit regeringsmacht hebben gehad. Sterker nog: de partij met de grootste kans op de eindoverwinning is nog maar een jaar oud. Emmanuel Macron en Marine Le Pen, ze hebben allebei blauwe ogen maar het Franse volk zal geen moeite hebben om ze uit elkaar te houden, zo diametraal tegengesteld zijn hun beider visies op de samenleving.</p>
<p>In <em>De open samenleving en haar vijanden</em>, het standaardwerk van Karl Popper, schrijft hij dat een verkiezingsuitslag niet de wens van het volk voor de toekomst weergeeft, maar haar visie op het recente verleden. Wie de verkiezingen wint is niet degene die het sterkst inspireert of het meeste vertrouwen inboezemt, maar degene die het duidelijkst uitdraagt waarom dat wat achter ons ligt goed of fout was.</p>
<p>Maar je hoefde geen Karl Popper te zijn, de afgelopen maanden, om in te zien dat het Franse volk deze verkiezingen benaderde vanuit een brede en intense afkeer van de zittende macht en bij uitbreiding het hele politieke systeem. In het Franse geval is dat het bijna zestig jaar oude presidentiële systeem, bekend als de Vijfde Republiek. De twee traditionele partijen, links de PS en rechts Les Républicains, behaalden samen nog geen kwart van de stemmen. Dat is geen afstraffing, dat is revolutie.</p>
<h4>De guillotine</h4>
<p>Dat traditioneel links na vijf jaar Hollande een score ging behalen waar zelfs Lodewijk Asscher niet jaloers op hoefde te zijn, stond vast. Niet eerder was een zittende president zo impopulair als François Hollande, niet eerder zag een zittende president af van een tweede kandidatuur.</p>
<p>Maar de guillotine die gisteren is gevallen, raakt evengoed traditioneel rechts als links. De twee majeure politieke stromingen die het land de afgelopen decennia afwisselend hebben geregeerd, doen niet mee aan de tweede ronde. Hun rol is niet helemaal uitgespeeld want na de presidentsverkiezingen moet er ook een nieuw parlement komen en daarin zullen zij zeker gewicht in de schaal leggen. Maar toch is dat het nieuws van deze uitslag. Dag wereld van gisteren, hallo toekomst. Wint Emmanuel Macron de tweede ronde, en daar geven de peilingen hem nu 62 % kans op, dan wordt het een open toekomst, optimistisch en pro-Europees. In zijn sterke overwinningsspeech gisteravond gebruikte hij drie keer het woord Europa, hij had het zelfs over “het Europa dat ons beschermt”. Dat is in de context van deze campagne ongeveer even dapper als met een keppeltje en pijpenkrullen door een salafistische wijk gaan wandelen. Voor de andere kandidaten geldt Europa in het beste geval als iets wat er nu eenmaal is, maar waar je zeker geen kiezers mee wint.</p>
<p><q class="pull-left">In zijn sterke overwinningsspeech gisteravond gebruikte Macron drie keer het woord Europa, hij had het zelfs over “het Europa dat ons beschermt”</q>Wordt het toch Marine Le Pen, en die kans bestaat nog steeds, dan sluit de toekomst van Frankrijk zich af van Europa. Naast de euro wordt de Franse franc heringevoerd, de Europese vlaggen verdwijnen uit overheidsgebouwen en er komt een referendum over een Frexit. Op dit moment is die kans niet groter dan 38 %. In elk van de negen presidentsverkiezingen die sinds de invoering van het tweerondensysteem zijn gehouden, werd degene die in de eerste ronde de meeste stemmen had, ook de winnaar in de tweede ronde.</p>
<h3>Aanslag of onlusten</h3>
<p>Maar tussen nu en de tweede ronde, op 7 mei, kan nog veel gebeuren. Geweld sluimert in de straten van Frankrijk. Het kan komen als terroristische aanslag of in de vorm van massale onlusten in de wijken, zoals in 2005. En niet in de laatste plaats: van de kant van de politie. Elke vorm zal, als hij zich voordoet, een andere dynamiek in gang zetten. Beide kandidaten zullen daar dan op moeten reageren, en het is ook op zulke momenten dat de kiezer z’n mening vormt. Macron en Le Pen hebben samen ongeveer 45 % van de stemmen vergaard in de eerste ronde. Die andere 55% kan in theorie nog van alles doen.</p>
<p>Het geweld deed z’n intrede ook tijdens de eerste ronde. Op dinsdag verijdelde de politie een op handen zijnde aanslag met de arrestatie van twee mannen in Marseille. Donderdagavond werd een <em>gardien de la paix</em> doodgeschoten op de Champs Elysées. Het was bijzonder hoe kalm alle kandidaten, behalve Le Pen, eronder bleven. De kaart van de angst werd niet gespeeld, voorbeeldig gedrag wel tentoongespreid. François Fillon, de kandidaat van klassiek rechts, weigerde een kogelvrij vest te dragen tijdens bijeenkomsten. De politie had hem dat met klem aangeraden toen duidelijk was geworden dat het duistere duo in Marseille het op hem gemunt zou hebben. Een <em>fait divers</em> volgens Fillon, dat de campagne niet mocht beïnvloeden.</p>
<p><q class="pull-left">Het was bijzonder hoe kalm alle kandidaten, behalve Le Pen, onder de aanslag bleven. De kaart van de angst werd niet gespeeld, voorbeeldig gedrag wel tentoongespreid.</q>Macron weerhield zich zelfs van de ferme taal die van politici verwacht wordt als het volk gevaar loopt, en legde op de ene na de andere zender geduldig uit waarom het echt geen zin zou hebben om alle mogelijk geradicaliseerden preventief op te sluiten.</p>
<h4>Vlammetjes uit de vuurmond van de kalasjnikov</h4>
<p>De media daarentegen, sloegen op tilt. Met als dieptepunt, wat mij betreft, de computer-animatiefilmpjes waarmee vrijdag de journaals van zowel de commerciële als de publieke omroep openden. Als in een videogame zag je de auto van de terrorist de Champs Elysées oprijden om halt te houden naast het busje van de <em>Garde de la paix</em>. Met Playmobil-achtige bewegingen en vlammetjes uit de vuurmond van de kalasjnikov voltrok zich de moord. Op TF1 had de terrorist eerst nog even gepraat met zijn slachtoffer, volgens France 2 had hij meteen geschoten. Je vraagt je af: wat doet het ertoe?</p>
<p>Interessanter was het beeld van de vrijdagochtend, een stralende dag in Parijs, toen de Champs Elysées vanaf de vroege ochtend weer even stampvol waren als altijd. Van de Arc de Triomphe naar de plaats van de aanslag was maar een paar stappen, en zo sloegen veel toeristen twee vliegen in één klap.</p>
<p>Dit zijn verkiezingen in een noodtoestand, en dan zie je rare dingen. De politie, geregeld schuldig aan excessief geweld, werd weer toegeklapt op straat. Hoe kandidaten, media en publiek zullen reageren op een eventuele volgende klap, en met welk gevolg voor de uitslag, valt onmogelijk te zeggen. Dat er vele bommen gemaakt worden, kalasjnikovs doorgeladen en trouw gezworen aan het kalifaat, lijkt wel zeker.</p>
<h5>De meest presidentiabele wenkbrauwen</h5>
<p>Verdere factoren die de voorspelde winst van Macron in de tweede ronde minder zeker zouden kunnen maken: de radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon, die verrassend omhoog schoot in de laatste weken, wilde na de uitslag gisteravond zijn achterban niet oproepen om op Macron te stemmen. Een van zijn aanhangers zei op televisie dat het onmogelijk was om te kiezen tussen het kapitalisme (Macron) en het fascisme (Le Pen). De ongeveer 19 % die in de eerste ronde op Mélenchon heeft gestemd, kan dus roet in het eten gooien.</p>
<p><q class="pull-left">Een van Mélenchons aanhangers zei op televisie dat het onmogelijk was om te kiezen tussen het kapitalisme (Macron) en het fascisme (Le Pen)</q>Dat risico is minder groot bij de Fillonstemmers (20%), want de man met de meest presidentiabele wenkbrauwen riep wel onomwonden op om ‘een dam op te werpen tegen het Front National’ en dus Macron te stemmen. ‘Dat zal ik dus doen’ zei Fillon. Een mevrouw die op hem had gestemd en die later op avond werd geïnterviewd, zou dat advies naast zich neerleggen en blanco stemmen in de tweede ronde. Dus ook die stemmen zijn nog niet allemaal gewonnen voor Macron.</p>
<h4>De onzekere factor van het televisiedebat</h4>
<p>De tweede ronde valt in een lang weekend (8 mei is Bevrijdingsdag) en dat betekent dat mensen mogelijk niet stemmen omdat ze weg zijn. De FN-stemmers echter, gelden als honkvast en gemotiveerd. Ook dat banale feit kan van invloed zijn.</p>
<p>En er is de onzekere factor van een televisiedebat tussen de twee kandidaten. In 2002, toen de oude Le Pen tot ieders verbijstering in de tweede ronde was doorgedrongen, kon zijn opponent Chirac eenvoudig weigeren om met hem in debat te gaan op televisie. Als dochter Marine nu Macron uitdaagt tot een debat, zal hij dat onmogelijk naast zich neer kunnen leggen.</p>
<p>Toen Emmanuel Macron zondagavond na de uitslag ten tonele verscheen en met een grote grijns een ovatie in ontvangst nam, kreeg ik twee berichten van Nederlandse Frankrijk-watchers. ‘Dat haar, dat kunnen ze toch alleen daar’, luidde de eerste. Een terechte observatie; hoezeer Macron ook de totale vernieuwing predikt, zijn kapsel is zeer traditioneel. (Maar laten we er geen punt van maken, indachtig de affaire rond de kapper die president Hollande maandelijks naar het Élysée liet komen, voor <em>tienduizend euro per maand</em>). Het tweede bericht was een vraag: Hoe voelt Frankrijk zich nu?</p>
<h5>Omgekeerde gordijnbonus?</h5>
<p>Tja. Over welk Frankrijk heb je het? De opiniepeilers voelen zich goed in elk geval. Mondiaal staat hun vak in een slecht blaadje sinds de miskleunen omtrent de Brexit en Trump, maar hier zaten ze er bovenop. Toen Mélenchon rond half tien gisteravond weigerde iets te zeggen zolang het ministerie van Binnenlandse Zaken de uitslag nog niet had bevestigd, was onderzoeksbureau Ipsos niet bang om hem direct krachtig van repliek te dienen: dit was de uitslag, daar hoefde hij niet meer aan te twijfelen. De gevreesde ‘gordijnbonus’ voor Le Pen (kiezers zeggen dat ze niet op haar stemmen maar eenmaal in het hokje doen ze het wel) heeft zich niet voorgedaan. <em>NRC</em>-correspondent Peter Vermaas maakte op Twitter gewag van iets wat wel het omgekeerde leek: in Châteauroux had hij na drie dagen kiezers interviewen de indruk gekregen dat ‘iedereen Le Pen stemde’. Wat blijkt: ze eindigt er met 18,5% op de vierde plaats, ver achter Macron.</p>
<p>In het Le Pen kamp zijn de gevoelens gemengd. De tweede ronde is bereikt, 7,29 miljoen Fransen hebben op haar gestemd. Dat is minder dan de 28 à 30% die de peilingen haar in maart nog gaven. Maar het is wel een voortzetting van de groei: bij de vorige presidentsverkiezingen in 2012 stemden 6,42 miljoen Fransen op haar. In de regionale verkiezingen van 2015 vergaarde het Front National 6,8 miljoen. Haar vader Jean-Marie behaalde vijftien jaar geleden de tweede ronde op basis van 4,8 miljoen stemmen, in de tweede kreeg hij er nog 721 duizend bij. De rest van de kiezers stemden, al dan niet ‘met de wasknijper op de neus’ op Jacques Chirac.</p>
<p>In de gelederen van Macron overheerst de spanning over de euforie. De grootste fout die hij de komende veertien dagen kan maken, is te denken dat de kat al in het bakkie is. Een bijkomstige emotie zou dankbaarheid kunnen zijn tegenover François Bayrou, de Pechtold van Frankrijk, die zelf af zag van een kandidatuur – het zou zijn vierde zijn geweest – om Macron te steunen. Als hij wel in de race was gestapt, had hij Macron stemmen kunnen afnemen, en zaten we nu mogelijk met een andere uitslag.</p>
<p>Hoe dan ook: het is zo ver. Frankrijk gaat veranderen. Eindelijk.</p>
<div class="info-box">
<p>Meer politiek? Neem <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief van Vrij Nederland</a>.</p>
</div>


Pieter van den Blink

Frankrijk gaat veranderen. Eindelijk.

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips