<div class="lead">
Het lijkt er op dat het François Fillon wordt, die de strijd om Frankrijk zal moeten winnen van de olifant in de kamer: Marine Le Pen en haar FN. Maar hoe bereikt een conservatieve katholiek met zijn kasteelheer-fatsoen &#8216;haar&#8217; gewone man?
</div>
Marine Le Pen. De vraag werd niet gesteld, haar naam viel niet eens.
Het eerste interview van François Fillon als kandidaat van rechts in de presidentsverkiezingen, had woord voor woord kunnen plaatsvinden in de aanloop van de verkiezingen van 2012, die van 2007 of zelfs die van 2002. Fillon mocht vertellen dat hij de Fransen wil verenigen en het land hervormen, zoals Chirac, Sarkozy, Hollande en vele presidentskandidaten in het verleden de Fransen wilden verenigen en het land hervormen. Geen woord waaruit je kon opmaken dat het dit keer anders is. Echt anders. Niet alleen omdat het land zwaar verdeeld is in plaats van verenigd, of omdat er nog steeds voor geen meter is hervormd. Vooruit, een halve meter. Maar omdat Frankrijk is getraumatiseerd door het ongekende geweld van de aanslagen op eigen grondgebied. En omdat het Front National groter, sterker en gevaarlijker is dan ooit.
<q class="pull-left">De meeste Fransen François zullen Fillon nu in de eerste plaats zien als degene die het moet opnemen tegen háár. Tegen Marine Le Pen.</q>
‘Hoe gaat u de Fransen overtuigen om niet op Marine Le Pen te stemmen maar op u?’ ‘Wat doet u in de confrontatie met extreem-rechts populisme?’ Die vragen zullen Fillon zeker nog gesteld worden, je mag hopen dat hij zelf ermee opstaat en naar bed gaat. Maar het is een raar, veeg teken dat het tv-journaal van de publieke omroep er geen been in zag om de eerste keer dat hij zich na zijn overwinning liet interviewen, de olifant gewoon in de kamer te laten staan. Alsof het maar een klein olifantje is en we rustig kunnen blijven mompelen: zo erg is het nu ook weer niet. Toch zullen de meeste Fransen François Fillon nu in de eerste plaats zien als degene die het moet opnemen tegen háár. Tegen Marine Le Pen, om niet te zeggen: tegen de tijdgeest. Een tijd van angst en verwarring, waarin links geen vuist kan maken, gematigdheid een zonde lijkt en iedereen snakt naar grote veranderingen. Omstandigheden waar de retoriek van het Front National op gevormd is. Kan Fillon daar een eigen verhaal tegenover zetten? Met zijn verrassende overwinning van de primaire komt de vraag: is hij de beste voor die tweestrijd?
Om die vraag te kunnen beantwoorden is het goed om die overwinning eerst even van wat franje te ontdoen. De primaire bracht ruim 4,3 miljoen stemmers op de been voor de tweede ronde (die ging tussen Fillon en Juppé, nadat Sarkozy onverwacht al in de eerste ronde was gesneefd). Tweederde koos Fillon. Dat lijken imposante cijfers, maar ze stellen niets voor: uit onderzoek na eerdere voorverkiezingen blijkt dat alleen hoger opgeleiden zich ervoor interesseren. Afgelopen zondag waren het bovendien voor een groot deel generatiegenoten van de 62-jarige Fillon die op hem stemden, woonachtig in de rijkste delen van het land. Uit een analyse van Le Monde blijkt dat het verschil in opkomst tussen de kiesdistricten loopt langs de scheidslijnen tussen arm en rijk, meer dan tussen links of rechts. Met andere woorden: Fillon heeft wel de voorverkiezing gewonnen maar nog niemand voor zich gewonnen.
Het risico bij de komende verkiezingen zit ‘m in het aantal kiezers die zichzelf niet als extreem-rechts beschouwen, laat staan een partijkaart van het FN op zak hebben, maar die Marine Le Pen de overwinning wel gunnen, zo zeer hopen zij op een nederlaag van de gevestigde orde.
Het electoraat waar het FN zijn stemmen vandaan haalt is jonger, armer en lager opgeleid dan degenen die nu op Fillon zijn komen stemmen. Dat andere electoraat heeft niet meegedaan, ook al was de voorverkiezing open voor iedereen die bereid was twee euro te betalen en een handtekening te plaatsen bij de zin ‘Ik deel de republikeinse waarden van rechts en het midden, en ik steun een wisseling van de wacht met het doel Frankrijk er weer bovenop te krijgen&#8217;. Die frase vraagt om een tweede kanttekening bij Fillons overwinning. De schijn die hier wordt gewekt dat ‘rechts en het midden’ samen een blok vormen, is onterecht. Het is nog onduidelijk wat de komende maanden de rol zal zijn van Emanuel Macron, de jonge hemelbestormer en gedeserteerde minister die kiezers van links maar ook van rechts aanspreekt. En François Bayrou, een soort Alexander Pechtold van de Franse politiek en al meerdere malen kandidaat voor het presidentschap, houdt de mogelijkheid open dat hij nog in de race stapt. Misschien dat hij zich door Fillon laat paaien om ervan af te zien, maar als hij het doet betekent dat verdeeldheid van de krachten die samen een barrage tegen het FN moeten vormen, zoals dat in Frankrijk heet. Rechts lijkt nu als een blok achter Fillon te staan, maar het risico van een schisma is niet denkbeeldig.
<figure id="post-345317 media-345317" class="align-center"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-60469001.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-60469001-320x246.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-60469001-640x491.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-60469001-1280x982.jpg 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/11/HH-60469001-1920x1474.jpg 1920w" alt="" /><figcaption>François Bayrou. SEVGI/SIPA/HH</figcaption></figure>
Hoe dan ook, met die twee kanttekeningen – een overwinning als een wassen neus en geen zekerheid dat de gelederen op rechts nu gesloten zijn – wordt François Fillon de kandidaat voor rechts. Naar alle waarschijnlijkheid komt hij in de tweede ronde tegenover Marine Le Pen, en kiest Frankrijk op 7 mei aanstaande tussen hem en haar.
En links dan, dat op dit moment de macht in handen heeft? Daar is de verdeeldheid totaal. Een half dozijn kandidaten maakt zich op voor de voorverkiezing in januari. (Ook open voor iedereen, goedkoper dan die van rechts: 1 euro). Het Élysée leeft in een eigen waarheidsbubbel die op het hele internet zijn gelijke niet kent. President Hollande heeft nog geen beslissing genomen over zijn kandidatuur, maar liet deze week doorschemeren dat hij “ertoe neigt om het doen”, ook al staat hij afgrondelijk laag in de peilingen en heeft hij met zijn bizarre ontboezemingen in Un president ne devrait pas dire ca, een boek dat als een boemerang door het politieke wereldje gaat, zelfs zijn meest getrouwe vazallen van zich vervreemd. De kans dat uit die chaos een linkse presidentskandidaat voortkomt die over vijf maanden de tweede ronde haalt, is uiterst klein. Vandaar dat ook elke linkse kiezer met enige realiteitszin nu François Fillon extra nauwkeurig de maat zal nemen.
<q class="pull-left">Wie is hij? Hij oogt als de waardigheid zelve, je zou zo een tweedehands kasteeltje van hem kopen.</q>
Wie is hij? Hij oogt als de waardigheid zelve, je zou zo een tweedehands kasteeltje van hem kopen. Zijn uiterlijk is dat van de ideale schoonzoon op leeftijd, precies het midden tussen de branie van Sarkozy en het ietwat pastorale van Juppé. Fillon is de zoon van een notaris en een onderwijzeres, het kan niet anders of hij heeft altijd met zijn handjes boven de dekens geslapen. In 2009 mocht hij met zijn gezin de paus ontmoeten, en die zag dat het goed was. Want achter Fillons oer-Franse façade gaat een conservatief katholiek karakter schuil. En dat wordt belangrijk in deze verkiezingscampagne. Vergeet het Frankrijk dat de scheiding tussen kerk en staat zo hoog in het vaandel had staan, bereid u voor op een Balkenende-achtige inzet van de christelijke normen en waarden en campagnebijeenkomsten die worden afgesloten met het Onze Vader.
Tot 2015 was Fillons programma vooral gericht op economie. Het zijn de aanslagen in Frankrijk geweest, in combinatie met een bezoek aan de christelijke gemeenschap in Irak, die ervoor zorgden dat zijn discours breder werd. Hij verklaarde dat ‘Frankrijk een probleem heeft met de islam’ en publiceerde in september een pamflet getiteld Het islamitisch totalitarisme overwinnen, geschreven in de ontzetting over de aanslag in Nice, op de nationale feestdag 14 juli. Sindsdien wil hij ‘de Franse identiteit’ beschermen, en de Franse identiteit is voor hem nadrukkelijk een christelijke identiteit. Net als zijn grote voorbeeld Margaret Thatcher combineert Fillon patriottisme met conservatisme. Hij verdedigt de familie als hoeksteen van de samenleving, en is tegenstander van de Loi Taubira, de zwaar bevochten wet die sinds 2013 het homohuwelijk in Frankrijk regelt. Het recht van homo-echtparen om een kind te adopteren wil Fillon uit die wet halen. Ook is Fillon geen voorstander van abortus, al heeft hij van die opvatting nooit politiek werk gemaakt.
<q class="pull-right">Bereid u voor op een Balkenende-achtige inzet van de christelijke normen en waarden en campagnebijeenkomsten die worden afgesloten met het Onze Vader.</q>
Is hij met deze eigenschappen de beste kandidaat tegenover Marine Le Pen? Ja, want hij vist in haar vijver. Voorbij zijn de dagen dat het Front National viste in de vijver van de traditionele partijen, nu moet het andersom zijn. Ja, want zijn kasteelheer-fatsoen kan aangenaam contrasteren met het plurkige van de Le Pen clan. Dat is vooral van belang voor de kiezers die op lokaal niveau zonder aarzelen FN stemmen maar bij landelijke verkiezingen toch twee keer nadenken. De grens, de barrage die vroeger bestond tussen de traditionele partijen en het Front, is poreus geworden. Kiezers gaan heen en weer.
Fillon heeft een gigantische politieke ervaring, als minister en als premier. Die zet hij in tegenover de onervarenheid van Le Pen in landelijk bestuur. Dat kan twee kanten op werken: het kan vertrouwen wekken of het kan hem plaatsen in de hoek van de gevestigde orde, in de negatieve zin des woords.
Zijn grootste zwakte tegenover Marine Le Pen is dat hij de kleine man in Frankrijk niet aanspreekt. De olifant in de kamer tijdens zijn eerste interview klapperde met zijn oren en zwaaide met zijn slurf toen Fillon krampachtig probeerde uit te leggen dat hij de sociale zekerheid van de zwakkeren in de samenleving niet zou aantasten. Zijn hervormingsprogramma is daar niet helder over. Tegenover het populisme van Le Pen stelt François Fillon het dogma van Antiono Gramsci dat elke politieke overwinning een ideologische overwinning moet zijn. We zullen zien.

Pieter van den Blink

François Fillon v.s. Marine Le Pen: de kasteelheer tegen het populisme

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips