De Nederlands-Ethiopische &#8216;beul&#8217; Eshetu Alemu verdedigde zich afgelopen week in de rechtszaal. Journalist Marnix de Bruyne was erbij. ‘Hij betuigt spijt, maar niet over de oorlogsmisdaden die hem ten laste zijn gelegd.&#8216;
Hoe verdedig je iemand die van oorlogsmisdaden wordt verdacht? De advocaten van Eshetu Alemu, ex-lid van de Derg, het militaire bewind in Ethiopië in de jaren zeventig, probeerden het onder meer door hun pijlen te richten op het <a href="https://www.vn.nl/ethiopische-beul-is-ondergedoken-in-nederland/">artikel in Vrij Nederland uit 1998</a> dat het onderzoek naar Eshetu op gang bracht.
Eshetu stond de afgelopen weken wegens oorlogsmisdaden terecht in Den Haag (lees hier en hier mijn eerdere verslagen). Hij greep de laatste dag van zijn proces, afgelopen vrijdag, aan om zijn spijt te betuigen. ‘Ik dank de rechtbank en Nederland dat ik dit podium kreeg om me tegenover het Ethiopische volk te verontschuldigen.’
Excuses dus, maar niet voor de daden die hem ten laste zijn gelegd. Van alle gruwelijke feiten <a href="https://www.vn.nl/eshetu-marnix-de-bruyne/?token=MU5JZ3pKOGJES0VodkFKa0RzWExqQnVDWXZBS2tCZmNQaTFLNkZTd3NpZz0">waarvan hij wordt beschuldigd</a>, zoals de executie door wurging van 75 jongemannen, van wie hij de executiebevelen zelf zou hebben getekend, zegt hij niets geweten hebben. ‘Anders had ik dat tegengehouden.’ Nee &#8211; hij betreurt slechts dat hij, als een van de 120 leden van de Derg (de junta die Ethiopië met harde hand leidde tussen 1974 en 1991) ‘medeverantwoordelijk’ was voor een regime dat zijn land zoveel slechts heeft gebracht.
<div class="info-box">
(Dit is het slot van een drietal verslagen van Marnix de Bruyne van het proces tegen Ashetu. Lees <a href="https://www.vn.nl/marnix-de-bruyne-ethiopische-beul/">hier deel 1</a> en <a href="https://www.vn.nl/eshetu-marnix-de-bruyne/">hier deel 2</a>.)
</div>
Met zijn ‘laatste adem’, zoals de in niet volmaakt Nederlands pratende Eshetu zijn slotwoord noemt, lijkt hij een gebaar te willen maken naar de slachtoffers – zijn slachtoffers volgens het OM – die ‘verschrikkelijke’ dingen hebben meegemaakt. Ook bedankt hij zijn twee ‘raadsheren’, die onder ‘heel beperkte omstandigheden’ alles hebben gedaan om hem bij te staan. Het is echter een heel andere Eshetu dan de verbeten man die drie dagen eerder de rechters en het publiek toesprak.
<h3>‘Gelukkig hielp Rusland ons’</h3>
Eshetu’s verdediging begon vorige week maandag, met een samenvatting van het <a href="https://www.vn.nl/ethiopische-beul-is-ondergedoken-in-nederland/?token=YWFVVFVUcVpvY1djMW5BS0gwK2lBcnN4THJNenQ1UnBvV0xZM3p5SlNWMD0">verhaal in Vrij Nederland</a> dat het Team Internationale Misdrijven in 2009 op het spoor van Eshetu zette. Als illustratie in de papieren versie van dat stuk zijn de executiebevelen afgebeeld: een lijst met namen waarbij om sommige een kringetje is getekend. Dat is weer een andere lijst dan het OM zelf verkreeg uit Ethiopië, waar Eshetu ter dood is veroordeeld, zegt Sander Arts, de advocaat van Eshetu. Bovendien heeft het OM geen originele lijsten gezien, zodat je niet kunt weten of ze vervalst zijn, vervolgt hij.
Volgens Arts is de handtekening op de executiebevelen niet die van zijn cliënt, bestaat het gevaar voor persoonsverwisseling – er zou nog een Eshetu hebben rondgelopen in de kampen – en zijn de getuigenissen niet overtuigend. Uitvoerig citeert hij uit hun verklaringen voor de rechtercommissaris, om op mogelijke tegenstrijdigheden te wijzen. Want Eshetu is naar eigen zeggen niet schuldig is aan de moorden en de martelingen, <a href="https://www.youtube.com/watch?time_continue=163&amp;v=0QlS-PAavGw">zoals Arts ook vertelt op RTL4</a>.
<q class="pull-left">In het kleine uur dat Eshetu spreekt, lijkt hij het beleid van de Derg steeds meer te rechtvaardigen.</q>
‘Wat mijn cliënt vindt van de rechtszaak, moet u hem vooral zelf vragen’, zegt Arts in een pauze. ‘Maar ik kan me voorstellen dat hij straf accepteert omdat hij, als een van de 120 leden van de Derg, de hoogste verantwoordelijkheid had in de provincie Gojjam’, zegt hij, verwijzend naar de zogeheten <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Command_responsibility">command responsability</a>.
De journalist Judit Neurink, die het artikel uit 1998 schreef, zegt desgevraagd dat de lijsten die ze destijds in handen kreeg fotokopieën waren. ‘De originelen heb ik nooit gezien’, zegt ze vanuit Noord-Irak, waar ze nu woont. De lijsten zijn tot haar spijt bij een verhuizing verloren gegaan. ‘Het OM vroeg me er ook al naar. Ik kreeg ze overigens van een Ethiopiër die toevallig hoorde dat ik met de zaak bezig ben. Ik heb nooit het gevoel gehad voor iemands karretje te zijn gespannen.’
<h3>‘Rechtszaak niet eerlijk’</h3>
Op dinsdag vertoont de verdediging een deel van de documentaire <a href="https://www.npo.nl/de-oorlogsrecherche/21-06-2017/VARA_101383459">De Oorlogsrecherche</a>, dat de arrestatie van 2015 bevat ­– om te laten zien dat Eshetu ‘eigenlijk al veroordeeld is’ doordat hij te herkenbaar zou zijn afgebeeld. Mede om te benadrukken dat geen sprake zou zijn van een eerlijk proces.
En dan komt Eshetu aan het woord. Het doel is aan te tonen dat getuige-deskundige Jan Abbink, op wiens verklaring het OM zwaar leunt, niets van Ethiopië zou weten. Er waren niet 108 Derg-leden en 12 administrateurs zoals historicus Abbink beweerde, nee, er waren vanaf het begin 120 binnen de Derg gelijkwaardige leden, zegt Eshetu. De Derg wendde zich niet meteen tot de Sovjetunie voor wapenhulp, nee, eerst vroegen de Derg steun aan de VS en pas toen die weigerde benaderde de junta Moskou. ‘De Derg moest een alternatief zoeken, zodat de natie niet uit elkaar zou vallen, die voor het eerst in de 4000 jaar van zijn bestaan was bedreigd. Ethiopië zocht steun in het Oostblok en heeft die daar gelukkig ook gevonden.’
<h3>‘Ongeneeslijke waanzin van megalomanie’</h3>
In het kleine uur dat Eshetu spreekt, lijkt hij het beleid van de Derg steeds meer te rechtvaardigen. Het leger, dat in 1974 de macht overnam, was destijds ‘de enige georganiseerde groep met structuur en discipline’ die in staat was het land te regeren, zegt hij. Dit was een ‘historische noodzaak’, niet de behoefte om ‘luxe in een paleis’ te wonen. De oppositionele EPRP, die het Derg-bewind bestreed, vormde met haar ‘ongeneeslijke waanzin van megalomanie’ een bedreiging voor ‘de eenheid van het land’. Hij schildert deze partij af als nog dogmatisch linkser dan de Derg, als extreem gewelddadig en als heulend met vijanden van Ethiopië, zoals Somalië.
Eshetu komt over als een man die er destijds alles voor over had de EPRP uit te schakelen. Zo maakt hij het onbedoeld slechts aannemelijker dat hij in 1978 niet veel tranen zou hebben gelaten over de vermoorde jongemannen. Ze hadden immers allemaal tijdens de zogeheten exposure meetings, een soort showprocessen in groepsvorm, ‘bekend’ actieve EPRP-leden te zijn, of waren door anderen als zodanig aangewezen – overigens in de veronderstelling te worden vrijgelaten na hun bekentenis.
Zijn advocaten lijken dat ook te denken: ze vragen om een schorsing voor overleg met hun cliënt, die daarna alleen nog meldt dat een boek dat Abbink opvoert, The Generation, van Kiflu Tadesse, in feite de memoires zijn van een hooggeplaatst EPRP-lid, waarvan de inhoud dus nooit ‘neutraal’ kan zijn.
<q class="pull-left">In Ethiopië had je God, dan de Derg-leden, dan een tijdje niets, en dan pas de andere militairen of politieagenten.</q>
‘Ik vond de eerste dag pijnlijk’, zegt Sirak Asfaw (58), een voormalig EPRP-sympathisant die het proces elke dag volgt, en liever niet ziet dat de rechters gaan twijfelen aan Eshetu’s schuld. ‘De advocaten deden erg hun best.’ Maar het verhaal van Eshetu op de tweede dag heeft hem meer gerustgesteld. ‘De EPRP bestond uit een stel studenten met pistooltjes, niet een legermacht zoals hij ze afschildert’, zegt hij – erop vertrouwend dat de rechters dat zullen beseffen.
Dat er enig gevaar voor persoonsverwisseling bestaat, zoals de advocaten zeggen, daar gelooft hij niet in. ‘In Ethiopië had je God, dan de Derg-leden, dan een tijdje niets. En dan pas de andere militairen of politieagenten, waartoe die andere Eshetu zou behoren. Mensen zagen het verschil echt wel.’
Thijs Bouwknegt van het <a href="https://www.niod.nl">NIOD</a>, die het proces nauw volgt, zegt te hebben verwacht dat de advocaten zouden proberen aan te tonen dat er geen oorlogsmisdaden zijn gepleegd, simpelweg omdat er in 1978 geen sprake zou zijn geweest van een gewapend conflict in Gojjam. Volgens een strikte interpretatie van het oorlogsrecht is zo’n ‘nexus’ tussen de misdrijven en een oorlogssituatie noodzakelijk. ‘Oorlogsmisdaden verjaren niet, en voor “gewone” moorden in Ethiopië kon Eshetu niet meer in Nederland worden vervolgd’, zegt hij. ‘Maar Eshetu maakte in zijn verhaal duidelijk dat er volgens hem wel degelijk sprake was van in ieder geval één gewapende confrontatie tussen Derg-militairen en georganiseerde EPRP-leden in zijn provincie. Die weg konden de advocaten dus niet meer bewandelen.’
<h3>‘Nergens op gebaseerd’</h3>
In zijn repliek gaat het OM onder meer in op het verwijt van de advocaten dat veertien jaar verstreek tussen het artikel in Vrij Nederland en de eerste stappen in het onderzoek: pas in 2012 vroeg het OM Ethiopië om informatie. Het idee dat bij eerdere indiening van een rechtshulpverzoek het gemakkelijker zou zijn geweest belangrijke getuigen te horen in Ethiopië, zoals de advocaten beweerden, is ‘nergens op gebaseerd’ zegt het OM. Evengoed is te beredeneren dat Ethiopië eerder ‘helemaal niet had willen meewerken’ omdat het destijds met eigen processen tegen voormalige Derg-leden bezig was. ‘We weten het niet, en we zullen het ook niet weten.’
De opmerkingen over de lijst die in Vrij Nederland te zien was, zijn volgens het OM niet relevant, omdat die zich niet heeft bevonden ‘tussen de 41 pagina’s aan lijsten in ons dossier’. De conclusie van het OM is dan ook dat er zeker sprake is van een ‘fair trial’ omdat de verdediging ‘voldoende ruimte’ kregen ‘om de belangen van de verdachte te behartigen’ en omdat er ‘zonder meer voldoende bewijs is gepresenteerd’ dat erop wijst dat Eshetu schuldig is.
‘Hoe mijn artikel is gebruikt, komt helemaal voor rekening van het OM’, kijkt Judit Neurink terug. ‘Maar het is natuurlijk geweldig dat een artikel van jou tot zo’n belangrijk onderzoek heeft geleid.’
De uitspraak volgt op 15 december.

Marnix de Bruyne

De ‘Ethiopische beul’ heeft spijt – maar ontkent wandaden

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips