Reconstructie

Dorpshuis De Wimpel zit stampvol. In het Zeeuwse plaatsje Sint Philipsland is het op zaterdag 7 december 2002 groot feest. De fanfare bestaat honderd jaar. Een gelegenheidskoor verhoogt de feestvreugde. Dirk Serné, die uit volle borst meezingt, kan op dat moment nog niet vermoeden dat deze vrolijke avond zo gruwelijk zal aflopen. Zijn tante Co (Jacoba Serné-Dooms), een dame van tachtig jaar, is bruut vermoord. ‘Toen ik na het zingen bij haar huis kwam, had de politie alles al omsingeld en afgezet. Ik mocht niet eens naar binnen om haar kat op te halen,’ zegt de amateurzanger later tegen de plaatselijke verslaggever.

Niemand heeft tijdens dat weekend iets bijzonders gezien in het dorp. ‘Er stonden geen vreemde auto’s in haar straat.’ Ook haar achterburen hebben ‘niks raars gehoord’.

De meeste Fliplanders – zoals ze zichzelf noemen – hebben het optreden van de plaatselijke muziekvereniging bijgewoond. Ook Piet, de overbuurman van de weduwe Serné, is van de partij geweest. Hij was degene die de politie alarmeerde. Toen hij rond middernacht naar huis ging, zag hij dat in de semibungalow van Serné het licht nog brandde. ‘Dat was ongewoon.’

Jacoba Serné-Dooms kwam oorspronkelijk uit Terneuzen en had samen met haar man op de binnenvaart gezeten. Ze woonde nu al weer twintig jaar aan wal. Na de dood van haar echtgenoot was ze in het huisje onder aan de dijk blijven wonen. Buurman Piet had van haar een huissleutel gekregen. Samen met zijn vrouw hield hij een oogje in het zeil.

Op die noodlottige avond besloot hij poolshoogte te nemen. Hij wist niet wat hij zag toen hij de woonkamer binnenstapte. De oude vrouw lag in een grote plas bloed op de grond. Ze was dood. Piet belde niet alleen 112, maar waarschuwde ook meteen neef Dirk.

Dirk heeft absoluut geen idee wie de moord kan hebben begaan, zegt hij na afloop van de begrafenis tegen journalisten. Het kan een man of een vrouw zijn geweest. ‘De kat schrikt hevig als er bij mij thuis nu mannen binnenkomen. Maar ja, wat zegt dat? Ik zou willen dat ik door zijn ogen kon kijken, dan wist ik meteen wie de moordenaar was.’

‘Mevrouw Serné was een lief mensje. Wie doet nu zoiets? Geld was er zeker niet te halen in haar woning,’ vertelt een buurtgenoot in de regionale krant BN/De Stem.

Sint Philipsland is een hechte dorpsgemeenschap. Daar gebeurt niets onopgemerkt. Er bestaat ook een goed sociaal vangnet, verzekeren Piet en ook de andere dorpsbewoners de verslaggevers, die na de gruwelijke vondst in ‘Flipland’ neerstreken. Volgens de directe buren van mevrouw Serné was ze licht dementerend. Die conclusie trokken ze onder andere uit het feit dat de vrouw moeite had om met het nieuwe geld – de euro’s – om te gaan. ‘Ze betaalde laatst een frietje bij de snackbar met een briefje van twintig zonder op wisselgeld te wachten,’ herinneren ze zich. Haar neef weet dat de vrouw ‘een geestelijke knauw’ heeft gekregen na de dood van haar dochter, die enkele maanden voor de moord was gestorven.

Haar zoon maakte zich daarom zorgen over haar, weten de mensen die naast haar woonden. ‘Dat vertelde ze dan weer aan ons. Hij praatte wel eens met haar over een verzorgingshuis, maar daar wilde ze nog niets van weten.’

Zoals bij meer oude mensen het geval is, deed de weduwe Serné niet zomaar voor iedereen open. ‘Zelfs bekenden moesten soms hard op haar deur kloppen,’ vertelt de achterbuurvrouw.

Maar als de politie het huis aan een nadere inspectie onderwerpt, vindt men geen sporen van inbraak. Blijkbaar heeft mevrouw Serné haar moordenaar toch zelf binnengelaten. Het misdrijf moet gepleegd zijn tussen zes uur zaterdagmiddag en twaalf uur ‘s avonds, zo rekent de recherche uit.

Mammoetklus

Een moord in een dorp komt in vergelijking met eenzelfde misdrijf in de grote stad altijd heviger aan. Iedereen in Sint Philipsland kende ‘tante Co’. Ze was hartelijk en had altijd mensen om zich heen. Haar dood en de begrafenis zijn het gesprek van de dag. De politie pakt de opsporing dan ook meteen grootschalig aan.

Een rechercheteam van wel vijfendertig mensen neemt tijdelijk zijn intrek in dorpshuis De Wimpel. Ze praten eerst met familie, kennissen en buren van de vrouw. Automobilisten en fietsers worden aangesproken. Vanuit een laagvliegende helikopter worden foto-opnamen van het dorp gemaakt.

Er zijn zeventien tips binnengekomen, maar vooralsnog tast de politie in het duister. ‘Een getuige die ons meteen op het goede spoor kan zetten, hebben we nog niet gevonden. We krijgen wel informatie, maar die vormt nu nog meer een legpuzzel,’ zegt Alwin Don, woordvoerder van de Zeeuwse politie, drie dagen na de moord.

In de week hierna gaan de rechercheurs persoonlijk alle huizen in Sint Philipsland af en ondervragen alle ruim tweeëntwintighonderd inwoners van veertien jaar en ouder – een mammoetklus.

‘Als we een goed beeld willen krijgen van wat er op die avond is gebeurd, moeten we dit nu doen en niet over een maand,’ legt Don uit. Het onderzoek wil men ‘zo breed mogelijk’ houden. Niets mag worden uitgesloten.

Tien dagen nadat het slachtoffer is gevonden, laat de politie weten dat zij sterke vermoedens heeft dat de moord door een man is gepleegd. Maar de ‘gouden tip’ die tot een aanhouding moet leiden, ontbreekt nog steeds.

De volgende stap is dat de recherche de achthonderdvijftig mannen en jongens uit het dorp nader aan de tand voelt. Maar, zo benadrukt de politie in de pers, deze actie betekent niet dat de dader per se uit het dorp komt.

De grootscheepse aanpak van de politie zorgt er voor dat het regionale nieuws over een moord in een dorp nu ook volop aandacht krijgt in de landelijke media. In De Telegraaf komt op 17 december een angstige mevrouw Walpot aan het woord. Ze woont net als het vermoorde slachtoffer aan de dijk. ‘Ik heb dit nog nooit eerder meegemaakt. Plotseling zijn we bekend, maar zo had ik het liever niet gehad.’ Andere dorpsbewoners vinden het ook vervelend dat heel Nederland er nu van uit zou gaan dat er vermoedelijk een moordenaar in hun dorp rondloopt. Mevrouw Bakker: ‘Misschien komt de dader helemaal niet van hier. Kan toch ook?! Het is toch vreemd dat niemand in de buurt iets heeft gezien.’ En neef Serné: ‘Mensen zeggen dat de dader waarschijnlijk een bekende van haar is, omdat ze hem heeft binnengelaten. Kletskoek. Ze deed nooit zomaar open en keek altijd eerst wie er stond. Ja, maar als de voordeur al open was. Wat dan? Dan ben je te laat.’

Dorpsroddel

De politie is in de eerste weken na de moord terughoudend over de resultaten van het onderzoek. Men wil bijvoorbeeld niet bekendmaken of er in de woning van de dode vrouw is ingebroken, of dat er spullen worden vermist. En dát maakt dat de Fliplanders er druk op los speculeren. Ook neemt de angst toe onder de inwoners van het dorp.

In de donkere dagen tussen kerst en nieuwjaar strijkt hier dan ook een verslaggever van Trouw neer voor een sfeerreportage met krijsende meeuwen en de nodige dorpsroddel. ‘Veel oudjes durven ’s avonds de straat niet meer op,’ vertelt een man die zijn hondje uitlaat. ‘Ze doen ’s avonds de deur op de knip. Da’s eigenlijk niks voor hier.’

Maar ook de jongste medewerkster van de supermarkt durft niet meer alleen naar huis te gaan. Ze wordt gebracht en gehaald door haar baas. Druk wordt er ook gegist naar de reden van de moord. Volgens de dorpelingen bestaat er een connectie met de tragische dood van de enige dochter van mevrouw Serné, die zelfmoord pleegde. ‘Er moet wel een verband bestaan, dat kan niet anders.’ Ook zat de oude vrouw volgens de Fliplandse tamtam ‘goed in de slappe was’. Haar zoon zou haar bankpasje hebben laten blokkeren omdat ze dementeerde. En sommige dorpelingen weten ook zeker dat de dader wist dat het hele dorp naar de fanfare was. Van die gelegenheid zou hij gebruik hebben gemaakt.

Celmateriaal

In het nieuwe jaar 2003 wordt het politieonderzoek met veel elan voortgezet. Het team gaat er nu officieel van uit dat de moordenaar in Sint Philipsland zelf woont. De recherche zou ook al over een goede omschrijving van de nog onbekende dader beschikken. Het profiel is gemaakt door een specialist die de plaats delict aan een nader onderzoek heeft onderworpen. Men wacht nu in spanning op de uitslag van het DNA-onderzoek van de sporen die in het huis van het slachtoffer zijn gevonden.

‘We hopen dat er celmateriaal van de dader tussen zit,’ zegt politiewoordvoerder Alwin Don. ‘En als dát het geval is, zal alle mannen en jongens boven de veertien jaar uit het dorp worden gevraagd om vrijwillig wangslijm af te staan voor vergelijkend DNA-onderzoek.’

Inmiddels is er ook een verslaggever van de Volkskrant afgereisd naar de ‘Fliplandse hechte dorpsgemeenschap van schippers en agrariërs’. De moord in dit afgelegen deel van Nederland spreekt tot de randstedelijke verbeelding. De gebeurtenis zou ook zo hebben kunnen plaatsvinden in een aflevering van de populaire tv-serie Inspector Morse. ‘Hé, daar heb je de dader, klinkt het in de kroeg,’ noteert de verslaggever. ‘Het is een vaste grap.’ Vreemdelingen zijn spaarzaam in dit dorp, dat ooit een eiland was. En na de moord blijken ze met nog meer argwaan te worden bekeken dan daarvoor. ‘We zijn alerter geworden,’ zegt de broer van de kastelein in café De Druiventros.

En al werden er op de dag van de moord geen buitenstaanders in Sint Philipsland gesignaleerd, de inwoners willen er nog altijd niet aan dat mogelijk een van hun de dader is. ‘Niets is zeker. Als de bejaarde vrouw haar kat miste en die buiten ging zoeken, liet ze altijd de deur op een kier staan,’ citeert de verslaggever een jonge moeder. ‘De dader kan zo naar binnen zijn geglipt.’

De mannen in het café geven meteen hun alibi: ‘Ik had griep en was de hele dag thuis.’ ‘Bij mij was de politie zo klaar, na drie vragen waren ze al weer weg.’

In de Volkskrant-reportage gaan ook de ‘typische figuren zoals een zeventienjarige verslaafde’ uit het dorp over de tong. Er worden zelfs nieuwe complottheorieën ontwikkeld. De moord op de beheerder van een postagentschap in het buurdorp wordt nu met de wrede dood van weduwe Serné in verband gebracht. Die man zou ook zijn doodgestoken door een junk.

Eén boodschap dragen alle dorpelingen uit: niemand gelooft dat de dader iemand is met wie hij dagelijks omgaat of een biertje drinkt. En natúúrlijk zal iedereen meedoen met het grootschalige DNA-onderzoek. ‘Wie straks zal proberen om hier onderuit te komen, is een zwakke schakel en dus verdacht,’ zeggen de cafégangers.

Maar zover is het nog niet.

Anonieme tiplijn

De inwoners van het Zeeuwse dorp werken goed mee, volgens de recherchewoordvoerder. Maar ze hebben mogelijk nog niet alles verteld. Half februari 2003 opent de politie dan ook eerst nog een anonieme tiplijn en zelfs een speciaal e-mailadres: philpol112@hotmail.com. Een week later blijken er al twaalf telefoontjes te zijn binnengekomen die zeker nader onderzocht dienen te worden. Er zitten wel enkele doublures bij. ‘Dingen die we al wisten,’ zegt Alwin Don. Opmerkelijk is wel dat de reacties toch voornamelijk uit Sint Philipsland zelf zijn gekomen. Op het e-mailadres kwam geen bericht binnen.

Na 20 februari blijft het stil op de tiplijn.

Op 26 februari valt daarom op alle deurmatten in Sint Philipsland een brief van de politie. Hierin staan zeven vragen van het onderzoeksteam, want in tegenstelling tot de dorpelingen gelooft de politie wel dat de dader uit het dorp komt. Het team vraagt om informatie over een Ford Mondeo en een Citroën Xantia waarin ‘een donkere man’ zou hebben gezeten. ‘Weet u wie er met deze auto op de dijk heeft gestaan?’ En: ‘Wie heeft een witte bestelbus gezien, en wie zat daarin?’ Ook is er een vraag over een gestolen damesfiets. Het rijwiel is gepikt bij het voetbalveld en daarna achtergelaten in de Zijpestraat: ‘Wie kan hier iets meer over melden?’ Ook blijkt dat er op de avond van de moord om 23.00 uur een ‘onbekende man’ voor de woning van mevrouw Serné is gesignaleerd: ‘Weet u wie daar heeft gelopen?’

Maar op 4 maart 2003 is het enige wat de politiewoordvoerder kwijt wil dat hij niet verwacht dat binnenkort een dader kan worden aangehouden. Ook geeft hij nog steeds geen antwoord op de vragen vanuit de media of er uit het huis van de vermoorde weduwe Serné spullen zijn ontvreemd. ‘Als we een verdachte hebben, willen we die confronteren met bepaalde gegevens die hij of zij alleen kan weten. De verdachte kan ze dan niet in de krant hebben gelezen. Dit is van belang in verband met de bewijsvoering.’

Een dag later komt er goed nieuws van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI): bij het sporenmateriaal was een DNA-profiel gevonden dat afweek van dat van het slachtoffer. Het profiel is vermoedelijk van de dader. Het volledige sporenonderzoek is echter nog niet afgerond.

Opnieuw strijkt de pers neer in Zeeland en beginnen de speculaties over de omvang van het te verwachten DNA-onderzoek onder de achthonderd mannelijke inwoners van Sint Philipsland. Misschien worden zelfs ook de mannen uit het naburige Tholen erbij betrokken, zegt persofficier Luuk Boogert. ‘Zo’n grootscheepse aanpak is met name bedoeld om personen die niet tot de dadergroep behoren te kunnen uitsluiten. Zolang het niet om verdachten gaat, geschiedt het afnemen van DNA op vrijwillige basis. Wie weigert, wordt niet automatisch als verdachte aangemerkt.’ Maar wanneer het DNA-onderzoek zal worden uitgevoerd, weet hij niet. Het wachten is nog op het definitieve rapport van het NFI. Boogert: ‘Ook al heeft de zaak van mevrouw Serné prioriteit, dat hebben méér zaken bij dit instituut.’

Op de dijk bij het door de politie vrijgegeven huisje van de weduwe staat inmiddels een container. De familieleden kieperen er de spullen in: glazen, borden, lampen en kussens. De verslaggever van BN/De Stem ziet zijn kans schoon als hij bij de ontruimers ook de zoon van de vermoorde vrouw ontwaart. Wat verwacht hij van het DNA-onderzoek, wil hij van hem weten. De man heeft maar één boodschap: ‘Ik vind alles goed, áls ze eindelijk maar een dader vinden.’

Een sprei en een kussen

Als de politie uitermate gesloten is over een moordonderzoek, gaan journalisten naarstig zelf op onderzoek uit. Uit een mooi human interest verhaal in de Provinciale Zeeuwse Courant wordt duidelijk dat er geen sprake is geweest van diefstal – iets wat de recherche telkens in het midden liet.

Neef Dirk en zijn vrouw Lida schetsen hun tante Co als een vrouw die zich niet de kaas van het brood liet eten. Als zij iets niet wilde, gebeurde dat beslist niet. Ook toen ze al ouder werd en wat trager van begrip, hield ze de touwtjes het liefst zelf in handen. Volgens Lida zou die instelling wel eens tot haar dood kunnen hebben geleid. Lida: ‘Mijn gevoel zegt me dat iemand die een beetje eigen met haar was, iets van haar heeft gewild. En tante Co deed niet wat een ander wilde. Dat heeft ze haar hele leven niet gedaan.’

Ineke de Jong hielp het slachtoffer bij het schoonhouden van haar huis. Zij vertelt in de PZC: ‘Ze was een verschrikkelijk lieve mevrouw. Ze pakte flink mee aan als ik twee keer in de week het huis op orde bracht.’ De Jong is zeer van slag van het drama. ‘Ik ben dagen niet mijn eigen geweest.’ Ze had wel verwacht dat ze mevrouw Serné op een keer dood zou aantreffen: in bed of onder aan de trap nadat ze een natuurlijke dood was gestorven. Een moord had ze nooit kunnen bevroeden. ‘Zulke dingen gebeuren alleen maar in een grote stad, dacht ik. Maar nu was het in mijn eigen dorp, vlak om de hoek.’

De Jong had een paar aarzelingen moeten overwinnen om met de politie mee te gaan naar de plaats delict. Pas na twee dagen ging ze samen met de rechercheurs naar binnen om te kijken of de moordenaar ook spullen had weggenomen. Dat was niet het geval. ‘Zelfs haar tasje met de portemonnee stond onaangeroerd op de keukentafel. Niks laatjes open getrokken. Het enige wat ik miste, waren een sprei en een kussen, maar die had de politie meegenomen.’

De huishoudelijke hulp vermoedt dat het de dader om de bankpasjes van de vrouw te doen was geweest. ‘Misschien is de zaak uit de hand gelopen omdat mevrouw Serné niet kon zeggen waar die lagen. Ze verstopte haar pasjes op de gekste plekken, maar was soms zo in de war dat ze niet meer wist waar ze die dingen had gelaten.’

Kennelijk waren die pasjes toch niet door haar zoon geblokkeerd.

Een journalist-detective van de PZC, Jacques Cats, doet ook nog een poging om het tijdstip van de moord te duiden. Een vriendin van de weduwe Serné had om halfnegen ’s avonds gebeld en er was niet opgenomen. En toen Ineke de Jong samen met de politie in het huis van de vermoorde vrouw was, viel het haar op dat de gordijnen voor een gedeelte openstonden. Volgens haar had Serné de gewoonte om die pas als het echt donker was dicht te trekken: de twee helften maakte ze met een knijper aan elkaar vast. Het misdrijf zou dus mogelijk plaatsgevonden kunnen hebben aan het eind van de middag, nog voordat de duisternis intrad.

Omdat het grootscheepse DNA-onderzoek nog op zich laat wachten, gaat het klassieke rechercheren intussen gewoon voort. Men is nog steeds op zoek naar meer informatie over de gesignaleerde auto’s. De handvatten van de gestolen fiets die was teruggevonden in de buurt van het huis van het slachtoffer zijn ondertussen naar het gerechtelijk laboratorium gezonden. Over hoe de vrouw om het leven is gebracht, de aard van de verwondingen of het gebruikte moordwapen doet de politie nog steeds geen nadere mededelingen.

Wattenstaafje

‘Met een wattenstaafje zal een gecertificeerde rechercheur een klein beetje speeksel aan de binnenkant van de wang weghalen.’

Niet het hele dorp, maar tachtig mannen krijgen in eerste instantie een uitnodiging om in de week van 27 maart tot 5 april DNA af te staan in buurthuis De Wimpel. Het gaat om familie, kennissen en buren van mevrouw Serné tot en met de bakker, de krantenjongen en de postbode die dagelijks langskwam. De mannen zijn niet verplicht om mee te werken en de politie benadrukt nog maar eens dat degenen aan wie het verzoek wordt gedaan beslist géén verdachten zijn. De bedoeling is om een aantal personen juist uit te sluiten als dader van het misdrijf.

Een DNA-vergelijking is inmiddels mogelijk omdat in de woning van de dode vrouw een haar werd gevonden. Het NFI heeft vastgesteld dat die niet van het slachtoffer was, maar afkomstig zou kunnen zijn van de man die de weduwe zodanig verwondde dat ze doodbloedde. Maar zo’n haar kan ook op de plaats delict zijn beland tijdens een bezoek van een kennis eerder die dag of eerder die week.

Iedere Fliplandse man die aan het DNA-onderzoek mee zal gaan doen, krijgt daarom ook de verzekering van anonimiteit. Zijn DNA-gegevens zullen niet worden opgenomen in de databanken van het NFI. Alle gegevens en het celmateriaal zullen na afloop van het onderzoek worden vernietigd. Alleen als er sprake is van een match met het DNA-profiel van de haar op de plaats delict zal het materiaal worden bewaard.

Maar wie DNA afgeeft, moet nog wel enige tijd in spanning zitten. De uitslagen van het onderzoek kunnen pas eind mei tegemoet worden gezien. ‘Want dit is niet zoiets simpels als een zwangerschapstestje,’ zegt een woordvoerster van het parket.

Hoezeer justitie ook de vrijblijvendheid benadrukt van de test, in werkelijkheid staat er natuurlijk wel druk op de aangeschrevenen. Want, zo waarschuwt de OM-vrouw: ‘Mensen die weigeren, moeten er wel rekening mee houden dat de politie hun om uitleg zal vragen.’

En wanneer dit eerste kleine onderzoek geen resultaat oplevert, moeten alle mannelijke inwoners van Sint Philipsland eraan geloven.

Al kan dat nog even duren, want voor zo’n grootschalig onderzoek moet het OM eerst toestemming vragen aan het College van Procureurs-Generaal.

Niet alle benaderde mannen vinden het even leuk om in een kleine gemeenschap als Sint Philipsland DNA af te staan in het buurthuis, zo blijkt. Vier maanden na de moord speculeren de dorpsbewoners nog steeds druk over wie de dader kan zijn. Sommige Fliplanders mogen daarom hun celmateriaal ‘elders’ afgeven.

De sociale druk in het dorp zorgt ervoor dat men gehoor geeft aan de oproep. Want als de naam uitlekt van iemand die weigert, is hij bij voorbaat al gebrandmerkt in zo’n kleine gemeenschap.‘ Natuurlijk werk ik mee,’ vertelt een jongen, ‘maar eerlijk gezegd denk ik dat het onderzoek overbodig is. Als de moordenaar bij ons uit het dorp kwam, zouden we dat allang weten.’

Buurjongen

Nog voordat het DNA-onderzoek bij het NFI is afgerond, slaan de experts van het gerechtelijk laboratorium alarm. Ze hebben een match! De uitslag komt als een volkomen verrassing voor politie en justitie: de betrokkene was bij hen geheel niet in beeld als verdachte.

Op 23 april 2003, ’s ochtends om halfzeven, wordt met veel machtsvertoon de achttienjarige achterbuurjongen van mevrouw Serné aangehouden. De verdachte, Jacco van K., woont nog thuis bij zijn ouders. Hun tuin grenst aan die van het slachtoffer. Jacco is een van de zeven kinderen van een keurig gereformeerd gezin. Toen de man van mevrouw Serné nog leefde, hielp deze buurjongen hem met klusjes in de tuin. De dode vrouw kende hem dus. Dat verklaarde meteen waarom ze hem vermoedelijk had binnengelaten.

De andere dorpelingen halen na deze arrestatie opgelucht adem, al blijft het nog gissen naar wat er is gebeurd. Niemand heeft deze aanhouding zien aankomen. De jongen kwam regelmatig in het dorpshuis. ‘We hebben hier aan de toog onlangs nog gesproken over de moord, maar hij gaf geen krimp,’ zegt een dorpsbewoner tegen de pers die op dit spectaculaire nieuws is afgekomen.

Mevrouw Serné’s overbuurman Piet: ‘Als het klopt dat deze jongen het heeft gedaan, moet er iets heel erg fout zijn gegaan.’

Hij verwoordt het unheimische gevoel dat bij de dorpelingen overheerst na hun aanvankelijke euforie over de aanhouding: ‘Deze ontknoping is natuurlijk dramatisch. We hadden veel liever een buitenstaander als verdachte gehad.’ En een andere bekende van de verdachte zegt tegen BN/De Stem: ‘Er was bij hem geen sprake van drugs, alcohol of andere problemen. (…) Ach, die jongens dronken wel eens een pilsje, maar dat is normaal op die leeftijd.’

Na twee weken legt Jacco van K. een volledige bekentenis af bij de politie.

Zeeuwse methode

Eerder waren al grootschalige DNA-onderzoeken gehouden in Nederland. In Utrecht ten behoeve van het onderzoek naar de beruchte serieverkrachter. In Leiden en Friesland probeerde men door grootschalig DNA-onderzoek de daders te vinden van de moorden op respectievelijk Marianne van der Graaf en Marianne Vaatstra. Tevergeefs. De Zeeuwse methode (‘ons bin zunig’) heeft nu dus succes geboekt. Er is goed nagedacht en eerst gekozen voor een kleinschalig DNA-onderzoek voordat een heel dorp wangslijm moest afgeven.

Achteraf is er verwondering in de rest van Nederland dat de dader vrijwillig heeft meegewerkt. Hoe vrijwillig en anoniem was de medewerking eigenlijk? In Utrecht zouden ze het zo nooit gedaan hebben, laat een politiewoordvoerder in de NRC weten. De sociale pressie in een dorp kan zo groot zijn dat je je zou kunnen afvragen of het verschoningsrecht van deze verdachte niet is geschonden. In Nederland kan iemand niet worden gedwongen om mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Maar het feit dat de verdachte na de match vrij snel een bekentenis aflegde, dempt alle kritiek meteen en zorgt ervoor dat de Zeeuwse politie met deze zaak furore maakt in de wereld van de CSI-believers.

Tikkende tijdbom

‘Ik had eerder naar de politie moeten stappen, maar ik wist niet of ik droomde of het echt had gedaan,’ zegt Jacco van K. een jaar na de moord bij de rechtbank in Middelburg. Hij had die bewuste dag veel gedronken. ‘Wel vijftien flesjes bier.’ Daarna had hij nog Sinterklaas gevierd bij zijn familie. Toen hij vervolgens ‘s avonds de hond uitliet, knapte er wat in zijn hoofd. Hij moest naar het huis van de weduwe Serné. Hij sloop door de achterdeur naar binnen. De oude vrouw lag te slapen op de bank.

Wat er daarna gebeurde, kan Jacco zich niet meer goed herinneren. Maar de rechter weet het wel. Althans, hij heeft een reconstructie gemaakt aan de hand van het technische onderzoek, de DNA-sporen en Van K.’s bekentenis tegenover de politie. De rechter: ‘Je legde een hand op het gezicht van mevrouw Serné. Die begon te gillen. Je gaf haar een klap, want je wilde dat ze ophield. Mevrouw Serné rolde van de bank. Toen ben je op haar gaan zitten. Je hebt haar opnieuw een aantal malen hard geslagen. Maar mevrouw Serné hield niet op met gillen. Je hebt een kussen gepakt om haar te stoppen. Dat lukte niet. Je hebt haar nog een klap gegeven en ook in de zij geschopt. Maar het gillen stopte niet. Je hebt haar bij de keel gepakt en die dichtgeknepen. Toen hield het gillen op.’

Jacco heeft, zo vertelt de rechter, de oude vrouw daarna verkracht. Maar ook dat weet hij niet meer. De rechter: ‘Weet je nog dat je boven op mevrouw Serné bent gaan liggen en hebt geprobeerd met je geslachtsdeel bij haar naar binnen te dringen, wat niet lukte?’

Nee dus. Het enige wat Jacco zich herinnert, is dat hij naderhand in de badkamer zijn bebloede handen heeft gewassen om zijn sporen uit te wissen. Hij ging weg zonder zich om de toen nog levende vrouw te bekommeren.

De psychiatrische observatiekliniek, het Pieter Baan Centrum in Utrecht, dat Jacco van K. in opdracht van justitie heeft onderzocht, typeerde hem als sterk verminderd toerekeningsvatbaar. Hij is een kwetsbare jongen die zich slecht kan uiten, maar buiten het gezin met zijn strikte normen en waarden uit de band sprong. Hij had last van seksuele problemen. Hij kon niet klaarkomen. Daarover raakte Jacco volgens de forensisch psychiaters zo gefrustreerd dat hij een ‘tikkende tijdbom’ was.

De aanklager eiste zes jaar gevangenisstraf en tbs met dwangverpleging. De rechter maakte er vier jaar van om Van K., gezien zijn jonge leeftijd, zo snel mogelijk te kunnen laten behandelen. Het OM ging hierop in beroep ‘gezien de ernst van de gruwelijke feiten’. De officier van justitie: ‘Zes jaar was toch al aan de lage kant, normaal kun je voor zo’n misdrijf wel vijftien jaar cel krijgen. Er was al rekening gehouden met de verminderde toerekeningsvatbaarheid van de dader.’

Op 11 juni 2004 zou het Haagse hof zich buigen over deze moord in Sint Philipsland. Maar aan de vooravond van de zitting besloot het Haagse OM ‘na een grondige bestudering van het dossier’ zich bij voorbaat al bij de uitspraak van de Middelburgse rechtbank neer te leggen. De kans dat er in hoger beroep een zwaardere straf zou worden opgelegd, achtte men klein.

Trots

Piet de Putter en Jan Duine, de leiders van het Team Grootschalige Opsporing (TGO) die belast waren met dit Fliplandse onderzoek, kijken met trots terug.

Het is inderdaad opmerkelijk, beaamt De Putter vanuit het politiebureau in Middelburg, dat voor de dorpsgemeenschap al die tijd verborgen is gebleven wat er zich precies in het huis van de oude dame heeft afgespeeld. ‘Dat het niet uitlekte, is een kwestie van professionaliteit en geluk. Ik was die avond als eerste op de plaats delict. Door het raam zag ik al dat er iets ongebruikelijks was met deze PD. Er was zoveel bloed. De oude vrouw had alleen haar truitje nog maar aan. Het is een kwestie van ervaring en instinct dat je op dat moment weet dat zoiets niet naar buiten moet komen. Er was ons veel aan gelegen dat er geen daderkennis op straat kwam te liggen.’

Dat was nog knap lastig, zegt De Putter, want de buurman die haar gevonden had, stond in de lokale frietkraam en kreeg dus iedereen uit het dorp bij hem langs. ‘Die man was echter zo overweldigd door wat hij had gezien, dat hij de situatie niet goed meer kon reproduceren. We hebben hem daarnaast ook nog eens extra op het hart gedrukt dat hij er met niemand, zelfs niet met zijn naasten, over mocht praten. Als hij behoefte had aan een gesprek, moest hij zich tot ons wenden; hij kon ook bij slachtofferhulp terecht. En ons eigen team hadden we zelfs met hel en verdoemenis gedreigd als er ook maar iets naar buiten zou lekken over wat zich mogelijk in de woning had afgespeeld. Het was iedereen expliciet verboden om thuis of op verjaardagen over deze zaak, die zich daartoe toch zeer leende, te praten.’

De politie had ook mazzel dat de journalistiek zijn werk niet echt goed had gedaan, meent De Putter. ‘Naar aanleiding van onze mededeling dat er sprake was van een “onnatuurlijke dood door geweld” werd de conclusie getrokken dat de oude dame was vermoord. Er werd nog even geïnformeerd of het misschien een roofmoord betrof, maar daar bleef het bij.’

Al diezelfde nacht zochten De Putter en Duine contact met gedragswetenschappers, de politiepsychologen Paul Richèl en Leo Ligthart, en met profiler Carlo Schippers van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). De Putter: ‘Je probeert een inschatting te maken van de dader die je zoekt. Er was veel fysiek geweld gebruikt en iemand was seksueel actief geweest. Dan moet je dus gaan zoeken naar jongens vanaf veertien jaar tot en met mannen van tachtig jaar. En omdat niemand kennelijk iets vreemds rond het huis of in het dorp had opgemerkt, moest het iemand uit de Fliplandse gemeenschap zijn. Dat waren er dus zo’n veertienhonderd. Je gaat daarna de daders indelen in categorieën. En we hadden geluk dat de jongen er bij de eerste groep al uit kwam.’

De mensen in het dorp reageerden eerst geschokt op dit nieuws, zegt De Putter. ‘Daarna hebben ze ons ook bedankt. En wat betreft de dorpsdruk om mee te werken aan de DNA-proef: dat viel best mee. We hebben altijd benadrukt dat het anoniem kon gebeuren. Niemand heeft daar gebruik van gemaakt.’

De toenmalige teamleider is er ondanks dit succes geen voorstander van, zegt hij, om nu in elke belangrijke zaak een grootschalig DNA-onderzoek toe te passen. ‘Dat is te duur en te omslachtig. Je komt heel ver met goed en gedegen buurtonderzoek en verhoren. Maar in dit specifieke geval wisten we zo zeker dat het iemand uit het dorp moest zijn, dat het ons in dit onderzoek wel lonend leek. Als je in Sint Philipsland bent, bekruipt je het gevoel dat de wereld hier ophoudt. Je bent echt op een schiereiland. Daar komt een vreemdeling niet zomaar ongemerkt langs of binnen.’

Dood spoor

Krijgen we dankzij de DNA-opsporingsmogelijkheden straks een land zonder misdaad? En: hoe belangrijk is het dat iedereen zijn DNA afstaat voor de nationale databank? Deze vragen vormen het uitgangspunt van het onderzoeksboek Dood spoor: crime scene investigation in Nederland en Amerika van Marian Husken en Freke Vuijst, dat eind mei verschijnt en waaruit Vrij Nederland deze week het hoofdstuk ‘De Zeeuwse methode: moord in Sint Philipsland’ voorpubliceert.

De waanzinnig populaire televisieserie Crime Scene Investigation (CSI) geeft de kijker in Amerika en in Nederland het vertrouwenwekkende gevoel dat DNA-sporen niet kunnen liegen. VN-journalisten Husken en Vuijst onderzochten de alledaagse praktijk in de Verenigde Staten en in ons land. Ze spraken met politie, justitie, advocaten en academici. Ze spraken ook met daders en verdachten en lazen strafdossiers en forensische rapporten.

Husken en Vuijst beschrijven niet alleen succesverhalen à la ‘de Zeeuwse methode’, ze gaan ook in op de keren dat het ondanks de voortschrijdende forensische wetenschap misging. Ze beschrijven problemen met ooggetuigen en het gevaar van tunnelvisie. De auteurs concentreerden zich vooral op het CSI-effect in de opsporing en vervolging. Overheden en burgers geloven in het DNA-bewijs als de gouden standaard van de bewijsmiddelen. De wetgeving voor de toepassing van DNA-onderzoek is daardoor in menig land uitgebreid. Nederland loopt hierbij zelfs voorop. Steeds vaker is in Nederlandse rechtszaken gebruik gemaakt van DNA-bewijs om een verdachte te veroordelen. Maar het gouden standaard-bewijs blijkt soms slechts vergulsel. Vingerafdrukken kunnen eenvoudig met een ‘proefje in de keuken’ worden nagemaakt, en een DNA-profiel is lang niet zo uniek als altijd werd gedacht.

‘Dood spoor DNA: crime scene investigation in Nederland en Amerika’, uitgeverij Forum; €15,95, ISBN 9022544303. Vanaf eind mei in de winkel verkrijgbaar