Een graphic novel in de schaduw van de Armeense genocide

SubQ begint sterk. Het nieuwe samenwerkingsverband van Uitgeverij Q en multimediabedrijf Submarine presenteert als eerste uitgave een ijzersterke graphic novel van de Deense stripmaker Halfdan Pisket (1985), Deserteur. Nou ja, dat is te zeggen, één-derde-uitgave, want het is het eerste deel van een trilogie. Deserteur (of Desertør, in het Deens) behoort tot het subgenre van de oorlogsbiografie van een familielid van de auteur. Net als bijvoorbeeld Art Spiegelmans Maus (1980-91) en Peter Pontiacs Kraut (2001), verstripte Pisket het door oorlogsjaren getekende leven van zijn vader. Die had een Turkse, islamitische vader (met een haast religieus vertrouwen in vader des vaderlands Atatürk) en een Russisch-Armeense, christelijke en sjamanistische moeder. Ze leefden in het grensgebied met Armenië; Piskets vader deserteerde uiteindelijk uit het Turkse leger.

Jaartallen zien we, gek genoeg, nergens en maar één keer valt het woord ‘genocide’, die plaatsvond toen de hoofdpersoon nog jong was. Dat de spanning tussen Turken en Armenen in het verbeelde tijdsgewricht hoog is, is wel duidelijk, maar vanuit het plaatsje waar onze hoofdpersoon opgroeit zien we geen overzicht van de situatie. Deserteur richt zich dan ook niet op zo’n historisch overzicht maar, in een virtuoze stijl, op een individuele beleving van dit stuk getroebleerde Turkse geschiedenis. Het is, zei Pisket in een interview, een persoonlijke, vrije bewerking van zijn vaders biografie, ‘part his story, part my story and part history’.

Pisket tekent in een expressionistisch clair-obscur, met harde dunne lijnen, vervormde perspectieven en grote zwartvlakken, waarbinnen hij ook gezichten met veel vrijheid benadert: nu eens eenvoudiger, dan weer realistischer, nu eens op de ene, dan weer op de andere manier vervormd, vereenvoudigd, benadrukt. Zonder dat onduidelijk wordt wie we voor ons zien, maakt Pisket hun uiterlijk ondergeschikt aan hun innerlijk. Hij vertelt ook met wisselende kadergrootten, waarbij reeksen kleine kaders met benauwende close-ups en verspringende verhaallijnen de lezer meenemen in de fragmentatie van herinneringen, gebeurtenissen en gedachten van de hoofdpersoon, maar bijvoorbeeld ook, in een ritmische reeks kaders van identieke grootte, in de beleving van diens eerste seksuele ervaring.

Witte en zwarte cirkels keren overal terug. Ze kunnen beide de zon verbeelden, maar ook een oog, een lp, een oogholte. Het allereerste plaatje van het boek is een ronde zwarte granaatappel – een nationaal symbool van Armenië – met een wit belichte rand. In het laatste plaatje is de zwart-witverhouding omgedraaid zodat, samen met het losgekomen kroontje van de vrucht, de halve maan en ster van de Turkse vlag is verschenen, terwijl de granaatappel ditmaal, als een vlezige wond, is geopend. Zo heeft Turkije Armenië symbolisch overweldigd.

Het verhaal tussen die twee afbeeldingen in neemt de lezer mee in de groeiende verbittering van de hoofdpersoon, die dierbaren verliest door het Turkse leger. Dat oogt als een uniforme, gevoelloze doodsmachine, benadrukt door beangstigende stoffen maskers. Door het boek in een recenter verleden te beginnen, als de vader wordt vastgehouden, verhoord en gemarteld als deserteur, en vandaar heen en weer te gaan naar zijn jeugd en latere ervaringen, inclusief zijn angsten en inbeeldingen – waarbij niet altijd direct duidelijk is waar en wanneer we ons bevinden – verbeeldt Deserteur indrukwekkend, meer dan de treurige en gewelddadige geschiedenis waarvan Piskets vader deel uitmaakt, hoe een individuele geest door zulke ervaringen kan wankelen aan de afgrond.

NB: SubQ heeft zich voorgenomen grenzen te slechten door strips ook te bewerken tot andere visuele media. Waarbij de fragmentarische, psychologische flow van Deserteur zich, meer nog dan voor een (animatie)film, zou lenen voor een interactieve motion comic – met misschien, voor wie wil, op specifieke plekken de mogelijkheid dieper in te gaan op historische achtergronden.