Duitsland na het ‘zomersprookje’

‘Ik ben bang,’ zegt Alexander Kissler (46). ‘Bang omdat de Duitse regering geen idee heeft waar ze aan is begonnen.’
De literatuur- en mediawetenschapper Alexander Kissler is een typische Duitse intellectueel: hij is auteur van verschillende boeken, hij werkt voor Cicero, het ‘Magazin für politische Kultur’ en hij is opiniemaker. Hij heeft een vernietigende mening over het optreden van bondskanselier Angela Merkel (CDU) in de vluchtelingencrisis. ‘Met het toelaten van honderdduizenden illegale immigranten heeft Merkel een staatscrisis veroorzaakt. We hebben geen idee waar dit gaat eindigen. Er is geen enkel concept, zelfs over de aantallen vluchtelingen blijkt de Bondsregering geen juiste voorspellingen te hebben gehad.’

Kissler, uit Frankfurt am Main, schreef ondermeer het boek Keine Toleranz der Intoleranten: warum der Westen seine Werte verteidigen muss, waarin hij de, in zijn ogen, slappe reacties van het Westen op de provocaties van de radicale islam hekelt. En in het heetst van deze merkwaardige Duitse zomer, waarin de burgers van de Bondsrepubliek als in een roes zichzelf bewierookten wegens de hartelijke ontvangst die zij tienduizenden asielzoekers bereidden, schreef hij een open brief aan Merkel: ‘Beste mevrouw Merkel, u maakt mij bang!’ Met uitroepteken, want volgens Kissler – en hij is niet de enige Duitse commentator die dit vindt – is de nu ontstane situatie hoogst explosief. Kissler vraagt zich in zijn brief af wat Merkel bewoog toen zij op die historische 4de september, toen Duitsland de grenzen wijd openzette, als in een opwelling besloot tot een ‘sociaal experiment van ongekende proporties’. ‘Twintig procent van de miljoen asielzoekers die dit jaar Duitsland binnenkomen is analfabeet, nog geen tien procent van hen is geschikt voor de arbeidsmarkt. En dan heb ik het nog niet over de grote aantallen jonge moslimmannen, die het gezicht van de islam in Duitsland zullen veranderen.’ Hoe moet dit ooit goed gaan? ‘Mevrouw Merkel,’ eindigt Kissler zijn brief, ‘u bent fysicus, beëindig alstublieft uw metafysische fase’.

Politieke chaos

Nu het jubelen, het klappen en zingen van de welkomstcomités op de treinstations grotendeels voorbij is, begint dat ‘sociale experiment’. De asielzoekers uit Syrië, Afghanistan, Irak, Eritrea en ook die van de Balkan die officieel geen kans maken op een verblijfsvergunning, moeten worden gehuisvest. En degenen die uiteindelijk mogen blijven, moeten zo snel mogelijk worden geïntegreerd en klaargestoomd voor de vergrijzende arbeidsmarkt. Dat wordt een herculische opgave, voorziet Alexander Kissler. Juist omdat het deel van de Duitse bevolking dat de afgelopen weken niet meedeelde in die ‘Willkommenskultur’ zich zal gaan roeren. ‘Hun is niets gevraagd. Hoe staat het met hun loyaliteit jegens de Duitse staat? Veel mensen hebben de afgelopen jaren het vertrouwen verloren in de staatsinstellingen, in de politieke partijen, in politie en justitie en ook in de media. Kijk naar degenen die meeliepen in de Pegida-demonstraties. Mijn vrees is dat deze mensen nu definitief hun band met de staat zullen doorsnijden. Misschien trekken zij zich terug in een soort innerlijke emigratie. Maar het kan ook zijn dat zij hun onvrede zullen uiten op straat. Dat is een gevaarlijke situatie.’

Hoe gevaarlijk precies weet niemand, hoewel een anonieme topambtenaar in het vluchtelingen-crisismanagement in Berlijn in Der Tagesspiegel spreekt over een ‘prerevolutionaire fase’ die in Duitsland zou heersen. Wellicht is die inschatting overdreven, maar de bestuurlijke en politieke chaos als gevolg van de vluchtelingencrisis is groot. Groter dan politici in Berlijn willen doen voorkomen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een uitgelekte video van een besloten bijeenkomst van regeringspartij SPD in de Rijksdag in Berlijn. Daarop is een buitengewoon emotionele Brigitte Meier te zien. Zij is ‘Sozialreferentin’ uit München – verantwoordelijk dus voor sociale zaken in de hoofdstad van Beieren. Meier sprak op 15 september voor lokale en regionale bestuurders, die in de hoofdstad bijeen waren om te overleggen over de vluchtelingencrisis. De Beierse, die duidelijk is uitgeput door de extreme werkweken die zij achter de rug heeft, bekent met overslaande stem, terwijl ze vecht tegen de tranen, dat de ‘veiligheidssituatie in het zuiden van de republiek, in Passau, Rosenheim en München, binnenkort uit de hand dreigt te lopen’. ‘Wij kunnen de veiligheid niet langer garanderen.’ Zij smeekt bijna om meer solidariteit van de overige deelstaten. ‘In het centraal station van München arriveerden in twee weken tijd 55.000 vluchtelingen – 55.000! – en we konden ze niet doorsturen want alleen Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen namen vluchtelingen op.’ Ze dankt het grote aantal vrijwilligers in München, zonder wie de opvang van al die vreemdelingen niet eens mogelijk was geweest. ‘Maar de positieve stemming onder de bevolking is aan het omslaan,’ constateert de sociaal-democrate. De video met haar rede, die op YouTube was gedeeld, verdween na korte tijd weer van het net.

Zigzagkoers

Angela Merkel intussen houdt ondanks alle bedenkingen die her en der worden geuit vast aan haar eerdere uitspraak: ‘Wir schaffen das’ – ‘Dit gaat ons lukken’. Maar velen zijn van dat komende succes helemaal niet overtuigd. Merkels zigzagkoers maakt in elk geval een onzekere indruk. Eerst gingen de grenzen open, maar toen duidelijk werd dat er sprake was van een dijkdoorbraak besloot de Bondsregering om grenscontroles in te voeren, tegen de geest van het verdrag van Schengen, het kernstuk van de Europese Unie.

De kritiek op Merkel, die dit jaar haar tienjarige jubileum als bondskanselier viert, neemt snel toe. En daarmee de twijfel of zij deze crisis wel zal overleven. ‘Waarom de vluchtelingencrisis Angela Merkel ten val kan brengen’, kopt het weekblad Focus in de nieuwste uitgave. Ook in de eigen christen-democratische rijen is het onrustig. Horst Seehofer, de machtige CSU-premier van Beieren, noemde Merkels besluit om alle vluchtelingen op te nemen een ‘fout die ons nog lang zal bezighouden’. ‘Ik zie geen mogelijkheid om de geest weer in de fles te krijgen,’ zei Seehofer. De Beierse minister-president flirt met de bekritiseerde Hongaarse premier Viktor Orbán, die vluchtelingen juist zoveel mogelijk probeert te weren. ‘We zullen Viktor Orbán nog dankbaar zijn voor wat hij allemaal doet,’ zei Seehofer. Jonge vertegenwoordigers van Merkels CDU, zoals staatssecretaris Jens Spahn, vallen Merkel eveneens af. ‘We hebben geen idee hoeveel mensen er nog zullen komen en begeven ons hiermee op volledig nieuw terrein,’ zei Spahn in de Süddeutsche Zeitung. ‘Niemand had hiervoor een masterplan in z’n la liggen. Dat is heel zorgelijk.’

Spahn zei nóg iets tegen de verslaggever van de Süddeutsche. Hij relativeerde de zomerse euforie in Duitsland en hij wees erop dat een aanzienlijk deel van de Duitse bevolking zich in die volksfeesten rond de aankomst van vluchtelingen helemaal niet herkent. ‘Ik zeg u, de stemming verandert met het uur. De overgrote meerderheid van de mensen maakt zich zorgen. Dat we de huidige stroom nog kunnen verwerken geloven ze wel. Maar ze vragen zich af: hoeveel komen er volgend jaar? En: krijgen jullie de situatie wel onder controle?’

Veel burgers zijn bang voor ontwikkelingen als die in het grootste registratiecentrum voor vluchtelingen in Duitsland, de ‘Hessische Erstaufnahmeeinrichtung für Flüchtlinge’ (HEAE) in Giessen. Hier verblijven, verdeeld over het hoofdgebouw en enkele dependances, op het moment negenduizend asielzoekers. Uit een brandbrief, die vier hulporganisaties naar buiten brachten, blijkt dat in de HEAE wantoestanden heersen. Vrouwen en kinderen worden er door mede-asielzoekers regelmatig verkracht. Ook is er sprake van gedwongen prostitutie. Bovendien zouden Albanese bendes en vluchtelingen uit Eritrea en Somalië er met elkaar op de vuist gaan. Recent werden veertien Albanese mannen gearresteerd, die een noodtent overvielen en twee mede-asielzoekers het ziekenhuis insloegen.

‘De situatie verslechtert door het toenemende aantal vluchtelingen,’ schrijven de klokkenluiders. Volgens de kinderpsychiater Klaus-Diether Grothe, die met de vluchtelingen werkt en het kamp goed kent, zijn de excessen in Giessen geen uitzondering: ‘Dit komt overal voor waar vrouwen en mannen die elkaar niet kennen dicht op elkaar zitten. In de meeste asielzoekerscentra zal dit het geval zijn.’

Alarmerende berichten

Ondanks alle mediagenieke uitingen van solidariteit met de vluchtelingen deze zomer houdt het gewelddadige verzet tegen de komst van asielzoekers aan, mede door alarmerende berichten als die uit Giessen. Meer dan driehonderd aanslagen op vluchtelingenonderkomens werden er dit jaar al gemeld. In Bischofswerda, een van die stadjes in de oostelijke deelstaat Saksen waar de ‘Plattenbauten’ uit de DDR-jaren en de historische gebouwen ongemakkelijk met elkaar mengen, gingen ook het afgelopen weekeinde weer een man of honderd de straat op om te protesteren tegen de komst van asielzoekers. De gebruikelijke kaalkoppen, van wie er heel wat rondlopen in het oosten van Duitsland, waren erbij. Maar ook ‘gewone burgers’ scandeerden die mantra van extreem-rechts: ‘Deutschland den Deutschen, Ausländer raus!’ – ‘Duitsland voor de Duitsers, weg met de buitenlanders’.

De demonstranten probeerden de toegang tot het beoogde vluchtelingenonderkomen te blokkeren. Iemand gooide een fles tegen een arriverende bus met asielzoekers en twee mannen, die de Hitlergroet brachten, werden ingerekend door de politie. Pas nadat ordediensten met veel machtsvertoon de omgeving rond het azc hadden afgezet, keerde de rust terug.
Een dag later brandde in Wertheim, in de zuidelijke deelstaat Baden-Württemberg, een sporthal af, die aan 330 asielzoekers onderdak had moeten bieden. De hal is voorlopig niet meer bruikbaar. De gemeente, waar al een groot azc is gevestigd, ziet vooralsnog af van de opname van nog meer asielzoekers. ‘Onze hulpkrachten en vrijwilligers zijn aan het einde van hun krachten,’ zei burgemeester Stefan Mikulicz (CDU). ‘De stad kan de veiligheid van nog meer vluchtelingen niet garanderen.’

Het zijn dit soort verhalen uit het ‘donkere Duitsland’, ‘Dunkeldeutschland’, zoals bondspresident Joachim Gauck de wereld noemt van de rechts-nationalisten, die veel mensen zorgen baren. In augustus vormden de hevige rellen rond een asielzoekerscentrum in Heidenau, niet ver van Bischofswerda, waarbij meer dan dertig politieagenten gewond raakten, een keerpunt. Vanaf dat moment benoemde Merkel de vluchtelingsproblematiek tot ‘Chefsache’. Zij reisde persoonlijk naar Heidenau en maakte onomwonden duidelijk dat er voor ‘nieuwe rechtse terreur’ in Duitsland geen plaats is.De autoriteiten vrezen nu dat zij het gevaar van extreem-rechts te lang hebben onderschat. De veiligheidsdiensten schatten het aantal neonazi’s en hun sympathisanten in Duitsland op zo’n 22.000, van wie tienduizend bereid zouden zijn om geweld te gebruiken.

Boze burgers

Hoewel het aantal rechts-extremisten de laatste jaren niet toeneemt, zijn hun netwerken tegenwoordig wel beter met elkaar verbonden, mede dankzij intensief gebruik van internet en sociale media. Via Pegida, de protestbeweging uit Dresden die zich verzet tegen de ‘islamisering van het Avondland’, zijn rechts-populisten en rechts-extremisten bovendien een alliantie aangegaan. Voor de ‘Wutbürger’, de boze burgers, die, zoals Alexander Kissler het uitdrukt, nauwelijks nog loyaliteit tegenover de staat ervaren, biedt die diffuse beweging een nieuwe politieke ‘Heimat’. Niet zelden zijn deze mensen ook bereid om de grens naar het gebruik van geweld over te steken. De Amadeu-Antonio-Stiftung, die rechts-radicaal gemotiveerde incidenten bijhoudt, constateert dat zich onder de daders van aanslagen op asielzoekerscentra ‘in toenemende mate zogenaamd “bezorgde burgers” bevinden, die hun racistische reflexen de vrije loop laten’.‘Er is inderdaad een nieuw landschap ontstaan, dat zwaar gepolariseerd is,’ aldus conflictwetenschapper Andreas Zick uit Bielefeld. Op het punt van de asielpolitiek loopt er, volgens Zick, een diepe kloof door de samenleving. ‘Je hebt de mensen die deelnemen aan de ‘Willkommenskultur’ en die positief staan tegenover immigranten. Dan is er een deel van de bevolking dat geen immigratie wil en daar weer binnen heb je een kleine radicale groep die bereid is om geweld te gebruiken. Er groeit onder die groepen een rechts-terroristische mentaliteit. Het geldende rechtssysteem wordt door deze mensen als niet legitiem verworpen. En men kent zichzelf het recht toe om de ‘orde te handhaven’ en daarbij geweld te gebruiken, bijvoorbeeld tegen vluchtelingen.’

Het scala aan intimidatiepogingen is uitgebreid: bedreigingen op internet, brandstichting, fakkeloptochten, fysiek geweld. Op het internet circuleerde kort geleden onder de oproep ‘Geen asielzoekerscentrum in mijn buurt!’ een ‘bruine landkaart’ met de gegevens van tientallen Duitse asielzoekerscentra. Bij één daarvan werd prompt brand gesticht. De kaart, die door de rechts-extremistische splinterpartij Derde Weg was geüpload, werd na luid protest geblokkeerd door Google, maar dook later onder een andere naam weer op.

Overigens wordt bij rellen rond azc’s het beeld van de neonazi’s niet langer hoofdzakelijk bepaald door de mannen met de kaalgeschoren hoofden en de bomberjacks. Een jongere generatie staat bekend als ‘Nipsters’: rechts-extreme hipsters, die zich hippe kapsels en baarden aanmeten. Zij zijn niet zelden hoog opgeleid en handig met computers en het gebruik van sociale media. Op basis van hun uiterlijk zijn ze voor politie en veiligheidsdiensten lastig als extreem-rechts te herkennen en te identificeren.
Commentatoren roepen de regering op: doe iets, voordat de samenleving onder druk van de massa-immigratie verder polariseert en mogelijk zelfs destabiliseert. Merkel en haar minister van Binnenlandse Zaken, Thomas de Maizière (CDU), offerden vorige week de chef van het ‘Bundesamt für Migration und Flüchtlinge’ (BAMF), Manfred Schmidt. Die stapte om ‘persoonlijke redenen’ op, maar die officiële lezing gelooft niemand. Schmidt werd vervangen door een echte ‘Macher’, Franz-Jürgen Weise, de huidige baas van de Bundesagentur für Arbeit. Weise krijgt het druk: bij het BAMF liggen bijna driehonderdduizend asielaanvragen te wachten op afhandeling.

Radeloosheid

Minister De Maizière, die het immigratie- en asieldossier beheert, komt intussen met allerlei voorstellen om de voorzieningen voor asielzoekers te versoberen. Zo moeten economische migranten eerder worden geselecteerd en sneller worden uitgezet. Maar hoe? Tachtig procent van de asielzoekers heeft geen identiteitspapieren bij zich. Irakezen, Afghanen, zelfs donkere Afrikanen beweren dat ze uit Syrië komen omdat zij denken dan vrijwel zeker te zijn van asiel. Ook wil de minister, een vertrouweling van Merkel, dat er een plafond komt voor het aantal asielzoekers dat Duitsland toelaat.

De Maizière dreigt zijn strijd om een nieuwe asielwet echter te verliezen. Coalitiepartner SPD wil zo’n wet niet. Bovendien wordt de minister verantwoordelijk gehouden voor de chaos bij het BAMF. Niet alleen ligt daar dat enorme aantal asielaanvragen te verstoffen, waardoor afhandeling inmiddels maanden duurt, ook blijken de computersystemen van het BAMF niet te corresponderen met die van de politie, waardoor het niet mogelijk is voor de twee diensten om snel informatie uit te wisselen.

In de deelstaten grenst de stemming inmiddels aan radeloosheid. Al aan het begin van de zomer stelde een geagiteerde Ralf Jäger (SPD), de minister van Binnenlandse Zaken van de deelstaat Noordrijn-Westfalen (NRW): ‘Wij nemen meer vluchtelingen op dan heel Frankrijk.’ Eva Lohse (CDU), de burgemeester van Ludwigshafen en voorzitter van de ‘Städtetag’, de Duitse Vereniging van Gemeenten, klaagde dat haar gemeente “alleen nog mannen zonder gezinnen” toegewezen krijgt. ‘Vijftig alleenstaande mannen in één gebouw: dat is vragen om moeilijkheden.’

Vier uur lang overlegden de deelstaatpremiers vorige week in het ‘Kanzleramt’ in Berlijn met Merkel over noodhulp. Er is in de regio’s bij lange na niet voldoende onderdak, mensen worden ondergebracht in kazernes, in schoolgebouwen, leegstaande kantoorcomplexen en tentenkampen, er is al sprake van eventuele dwangverhuur, er is geen duidelijk beleid en bovendien is er te weinig geld. Resultaat van het overleg: de federale overheid schept veertigduizend extra opvangplaatsen.

Berlijn stelde de deelstaten maandag meer geld in het vooruitzicht voor de onderbrenging en de verzorging van asielzoekers. Maar de deelstaten willen meer en sneller geld. En de machtige ‘Länderfürsten’, die in München, Düsseldorf, Wiesbaden, Kiel, Hannover, Dresden en al die andere regionale hoofdsteden aan hun burgers moeten uitleggen dat de demografie van Duitsland de komende jaren dramatisch zal veranderen als gevolg van de komst van zoveel asielzoekers, eisen een strategie. Snellere integratie bijvoorbeeld, en snellere uitzetting van buitenlanders die geen recht hebben op asiel. ‘We hebben een nationaal pact nodig met bedrijven, vakbonden en burgers,’ zei de premier van Rijnland-Palts, Malu Dreyer (SPD).

De echte hulp voor Merkel moet komen van haar Europese partners. Deze week heeft Europees overleg plaats. De regering in Berlijn wil dat de Europese Unie vluchtelingenquota instelt. Andere landen zullen meer asielzoekers moeten opnemen opdat Duitsland enige verlichting krijgt. Maar Merkel heeft het met haar ‘Alleingang’ bij veel collega’s behoorlijk verbruid. Die zien in die oprisping van Merkels geweten de oorzaak van het feit dat ook hun landen worden geconfronteerd met enorme druk op hun grenzen. Merkel houdt echter voet bij stuk. Geconfronteerd met kritiek op haar vluchtelingenbeleid antwoordde zij fel en geëmotioneerd: ‘Als we ons er al voor moeten schamen dat Duitsland in noodsituaties een vriendelijk gezicht laat zien, dan is dat niet mijn land.’

Oost-Europese landen, die geen ervaring hebben met immigratie uit islamitische landen, blijven zich met hand en tand verzetten tegen de opname van grote groepen moslims. Zij hebben alleen plaats voor ‘christelijke’ asielzoekers. Eerder overleg in Brussel, dat had moeten leiden tot een akkoord over de verdeling van 160.000 asielzoekers, leverde niets op. Duitsland zoekt inmiddels z’n toevlucht tot dreigementen: onwillige landen ondergraven in Merkels ogen de Europese solidariteit en moeten daarom rekening houden met kortingen op hun Brusselse subsidiestromen. En anders moet een verplichte verdeling maar tot stand komen tegen de zin van Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije. Zo gaat dat in de EU, waar de Bondsrepubliek veruit het machtigste land is. De betroffen Oost-Europese regeringen zijn furieus over de dreigende ‘Duitse chantage’.

Mama Merkel

Intussen vragen steeds meer mensen zich af hoe het zover heeft kunnen komen: wat is er met die immer bedachtzame, tactische en ook berekenende Angela Merkel gebeurd? Hoe kan het dat de fletse Oost-Duitse domineesdochter, die al een leven lang voorzichtig opereert en slechts een risico neemt als zij nagenoeg zeker weet dat ze zal winnen, hoe kan het dat uitgerekend deze vrouw een besluit nam met zulke dramatische gevolgen voor Duitsland en voor de rest van Europa? Is het haar protestants-christelijke achtergrond, met die verplichting tot naastenliefde? Handelt de vrouw, die opgroeide onder een dictatuur, uit respect voor de vrijheid van anderen en vanuit de wens dat mensen in vrijheid kunnen leven? Of is ze bezig met haar politieke nalatenschap en wil zij worden herinnerd als ‘Mama Merkel, de kanselier van de vluchtelingen, moeder van alle gelovigen’? We weten het niet. Zeker is dat Angela Merkel de geschiedenis zal ingaan als de kanselier die Duitsland – en Europa – definitief veranderde.