De ware Gutmenschen: Duitse burgers helpen vluchtelingen

Op een snikhete dinsdagochtend in augustus besloot Gabrielle Funke (77) uit de Berlijnse wijk Wedding om de handen uit de mouwen te steken. De gepensioneerde lerares Engels had in haar krant, de Berliner Tagesspiegel, gelezen over de dramatische toestanden op het terrein van het Lageso, het Landesamt für Gesundheit und Soziales, niet ver van haar woning. Hier, op het terrein van een voormalig ziekenhuis, worden asielzoekers geregistreerd die naar de Duitse hoofdstad komen.

Door de recente enorme toename van het aantal vluchtelingen naar Duitsland – en doordat veel ambtenaren in Berlijn zomervakantie hebben – is die administratie veranderd in een logistieke nachtmerrie. De wachttijden belopen geen uren meer, maar dagen. Gevolg: bij het Lageso bivakkeren honderden asielzoekers in de open lucht. Niet alleen overdag, ook ’s nachts tref je hier groepen nieuwkomers aan: mannen, vrouwen en kinderen, uit Syrië, Afghanistan, Egypte, Moldavië, Albanië, noem maar op.

Er was een incident met een varkenskop en -ingewanden. Werk van neonazi’s.

 Gabrielle Funke staat nu voor de derde dag op rij in een noodkeuken op het uitgestrekte terrein fruit en groente te snijden. Dat doet ze samen met tientallen andere vrijwilligers, van wie zeker 99 procent een stuk jonger dan zij. ‘Ik voel me zo goed,’ zegt de vrolijke, slanke Berlijnse met het kortgeknipte grijze haar terwijl ze met de achterkant van haar hand het zweet van haar voorhoofd strijkt. ‘Eindelijk kan ik iets betekenen voor deze mensen.’ Ze schuift een paar tomaten door naar haar buurvrouw. ‘Snijd jij die eens,’ zegt ze. Gabrielle heeft tegen haar vriendinnen uit de wijk gezegd ook te komen meehelpen. ‘Maar zij hebben geen zin in die vluchtelingen. Ik kom om acht uur ’s morgens en ga om twee uur ’s middags weer naar huis met een heel voldaan gevoel. Vanwege het werk en omdat ik hier zoveel leuke nieuwe mensen ontmoet. Maar vooral omdat de bereidheid om te helpen in Berlijn zo groot is.’

Record

Duitsland wordt overspoeld door asielzoekers. Alleen al in de maand juli kwamen 79.000 mensen naar de Bondsrepubliek. Dat is een Allzeitrekord: zoveel waren het er nog nooit, ook niet ten tijde van de oorlog in Joegoslavië, toen eveneens een ware volksverhuizing naar Duitsland op gang kwam. Dit jaar wordt rekening gehouden met mogelijk 800.000

Er nieuwkomers die asiel zullen aanvragen. De huidige vluchtelingenstroom komt nog eens bovenop het grote aantal migranten, onder wie veel half-nomadische Roma die gebruik maken van de mogelijkheden van vrije vestiging binnen de Europese Unie, Oost-Europeanen, maar ook Grieken op de vlucht voor de crisis, Portugezen, Spanjaarden, Italianen.

Regionale en lokale Duitse politici, die met de onverwachte migratiestroom te kampen hebben, roepen steeds vaker en steeds luider dat het water hun tot de lippen staat. Er is onvoldoende onderdak, asielzoekers worden ondergebracht in inderhaast uit de grond gestampte tentenkampen, in oude scholen en in leegstaande kazernes. Er is bovendien te weinig geld: acht miljard euro moet er dit jaar landelijk worden opgehoest voor de opvang. Dat is het dubbele van vorig jaar.

Intussen neemt onder de Duitse bevolking de weerstand tegen de massale instroom van asielzoekers toe. Er gaat nauwelijks een dag voorbij zonder dat er een aanslag op asielzoekers of een asielzoekerscentrum plaatsvindt. Dit jaar waren het er al meer dan tweehonderd, dat zijn er meer dan in heel 2014. Zoals dit vaker gaat in de Bondsrepubliek, spelen in het geweld tegen buitenlanders rechts-radicale oproerkraaiers een leidende rol. Het scala aan intimidatiepogingen door neonazi’s is breed: bedreigingen op internet, brandstichting, een intimiderende fakkeloptocht, fysiek geweld, een incident met een varkenskop en -ingewanden bij een asielzoekerscentrum in Hessen, opruiende flyers. De sfeer roept herinneringen op aan de vroege jaren negentig, toen er in het oosten van Duitsland pogrom-achtige uitbarstingen van geweld waren. In Rostock-Lichtenhagen en op andere plaatsen in de voormalige DDR kwam het tot ernstige incidenten waarbij een deel van de lokale bevolking aanslagplegers toejuichte. Er vielen uiteindelijk achttien doden en een aantal gewonden.

Onverbeterlijk idealistisch

Volgens de Amadeu-Antonio-Stiftung, die dit type incidenten bijhoudt, bevinden zich onder de huidige aanslagplegers ‘in toenemende mate “bezorgde burgers”, die hun racistische reflexen de vrije loop laten’. Die ontwikkeling baart veel Duitsers zorgen. De Bondsrepubliek wil zich presenteren als een open en tolerant land dat heeft afgerekend met de xenofobe en racistische demonen uit het verleden. Duitsland streeft naar een Willkommenskultur voor mensen die elders worden bedreigd en vervolgd. Die gedachte, deels voortkomend uit de nog altijd zeer reële schuldgevoelens over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust, wordt door veel burgers gedragen. En steeds meer Duitsers voelen, net als Gabrielle Funke uit Berlijn, de verplichting om de daad bij het woord te voegen.

 

De afgelopen maanden kwam in Duitsland een beweging op gang van betrokken burgers die, als reactie op het geweld tegen buitenlanders, asielzoekers willen helpen. Overal springen kleinschalige initiatieven uit de grond, meest aangezwengeld via Facebookpagina’s met namen als Flüchtlinge Willkommen! of Wie kann ich helfen?, door mensen die giften willen inzamelen, woonruimte ter beschikking stellen, taalonderwijs of juridische bijstand willen verzorgen of zich aanmelden voor vrijwilligerswerk in de asielzoekerscentra. Het is een grassroots-revolte van de Gutmenschen, die groep linkse en progressief-christelijke burgers die vaak wordt weggezet als naïef en onverbeterlijk idealistisch, maar die in Duitsland nog veel gehoor vindt. Dit laatste bleek enkele maanden geleden rond de massaal bezochte maandagavond-demonstraties in Dresden van Pegida, de beweging ‘tegen de islamisering van het Avondland’. Tegendemonstraties in het hele land, waarbij de deelnemers zich nadrukkelijk distantieerden van de ‘xenofoben en racisten van Pegida’ en het opnamen voor vluchtelingen en moslims, trokken tienduizenden sympathisanten.

Geen verlanglijstjes

Toch is de Berlijnse Mareike Geiling (28) verbaasd over het succes van haar initiatief Flüchtlinge Willkommen. Samen met haar vriend Jonas Kakoschke (32) vatte Geiling het idee op om te bemiddelen bij het onderbrengen van asielzoekers bij privépersonen. ‘Het loopt storm,’ zegt ze. Sinds juni, toen hun initiatief online ging, hebben zich vanuit heel Duitsland honderden mensen gemeld die woonruimte aanbieden. Ook geïnteresseerde asielzoekers – kennelijk minder digibeet dan vaak wordt aangenomen – geven zich op via de site van de organisatie. Geiling: ‘We hebben tot nog toe zeventig vluchtelingenTegen een Syrisch-Koerdisch gezin met huilende kinderen heb ik gezegd: slaap maar bij mij.weten te plaatsen. Er gaan weken aan gesprekken en screening vooraf voordat iemand definitief een plek krijgt toegewezen.’ Inmiddels werken er twee mensen voltijd en twee deeltijd bij Flüchtlinge Willkommen.

Geiling, een bedachtzame, jonge blonde vrouw die religie en cultuur studeerde, kwam op het idee doordat zij vorig jaar zelf besloot om haar kamer in een studentenhuis af te staan aan een vluchteling. Zij verbleef in die periode voor haar studie in Caïro. ‘Jonas en ik maken ons al heel lang druk over de slechte huisvesting van asielzoekers. Ook wij lijden daaronder. Nu konden we concreet iets aan die situatie doen.’

Wie melden zich aan? ‘Een doorsnede van de samenleving: studenten, gepensioneerden, een buschauffeur, een filmmaker, een artsengezin, jong en oud, het is heel verschillend. In sommige gevallen proberen mensen vriendschappen met de asielzoekers op te bouwen, voor anderen is het een pragmatische keuze: je krijgt namelijk de huur en andere kosten door de overheid vergoed.’ Op speciale verzoeken – ‘Wij zoeken een mannelijke homoseksuele asielzoeker tussen de 25 en 35 jaar’ – gaat Geilings organisatie niet in: ‘We doen niet aan verlanglijstjes.’

Bang voor het onbekende

Niet overal is het overigens mogelijk om asielzoekers bij burgers thuis onder te brengen. De vluchtelingenopvang is de verantwoordelijkheid van de deelstaten. ‘In Beieren en Hamburg moeten asielzoekers verplicht in de asielzoekerscentra (azc’s) blijven,’ weet Geiling.

Vriendschappelijke contacten met vluchtelingen zijn in Duitsland niet altijd eenvoudig. In sommige regio’s word je al snel met de nek aangekeken als je je voor asielzoekers inzet. In de oostelijke deelstaat Saksen, bijvoorbeeld, het land van Pegida met de hoofdstad Dresden, is het wantrouwen tegen vreemdelingen wijdverbreid. ‘Dat komt ook doordat er hier in de voormalige DDR zo weinig buitenlanders leven,’ zegt Matthias Weinlich (40). ‘Veel mensen zijn bang voor het onbekende. Ik wil die groepen met elkaar in contact brengen.’

Weinlich is een automonteur uit Freital, een provinciestadje op zo’n tien kilometer van Dresden, met een kleine veertigduizend inwoners. De forse, langharige Oost-Duitser, steevast met pet en gekleed in zwarte kleren, maakte een opzienbarende persoonlijke ontwikkeling door. Toen bekend werd dat in Hotel Leonardo, een nogal onooglijk gebouw van drie verdiepingen niet ver van het stadscentrum, een azc voor vierhonderd asielzoekers zou worden ondergebracht, was hij een van de organisatoren van protestbijeenkomsten onder de slogan ‘Freital wehrt sich!’ (Freital verzet zich). ‘Ik was kwaad, want ons, de bevolking, was niets gevraagd. Dat besluit was door de politiek over onze hoofden heen genomen en dat vond ik kwalijk.’

Het kwam tijdens de demonstraties bij het asielzoekerscentrum tot schermutselingen; dronken rechtse betogers stuitten op linkse tegendemonstranten, er vloog een fles door de lucht, er raakte iemand gewond en de auto van een linkse politicus werd met zwaar vuurwerk bestookt. Doordat de situatie dreigde te escaleren, werden verdere demonstraties bij Leonardo verboden. Matthias Weinlich was intussen in contact gekomen met vluchtelingen. Die ontmoetingen – en gesprekken met zijn vrouw Peggy – openden zijn ogen. Inmiddels zamelen de Weinlichs geld en goederen in en ze verdelen kleding onder de asielzoekers in het azc. ‘Ik heb niets tegen buitenlanders. Het ging mij om de arrogantie van de macht,’ zegt Matthias in zijn bouwvallige vakwerkhuis aan de rand van Freital.

Rechtse kennissen

De Weinlichs en hun vijfjarige dochtertje Merry zijn nu graag geziene gasten in Hotel Leonardo. Dat Matthias aanvankelijk actievoerde tegen hun komst deert de Syrisch-Palestijnse Shaza Munawwar (23) niet. ‘Hij helpt ons, Matthias is een goed mens,’ zegt de asielzoekster, die onlangs samen met haar man Achmad (27) in Freital aankwam. Omdat zij goed Engels spreekt – en omdat ze van aanpakken houdt – helpt Shaza bij de aanname en de verdeling van de giften in het azc. De twee echtparen raakten bevriend. Shaza en Achmad zijn deze middag bij de Weinlichs op bezoek.

Matthias Weinlichs keuze om vluchtelingen te helpen wordt hem niet door iedereen in dank afgenomen. Hij wordt bedreigd door extreem-linkse activisten van het beruchte gewelddadige ‘Zwarte Blok’ van de Antifa (Antifaschistische Aktion). Die verdenken Weinlich ervan dubbelspel te spelen, hij zou een rechtse spion zijn die infiltreert in de wereld van de asielzoekers. ‘Mijn rechtse kennissen laten me wel met rust. Maar links heeft het op me gemunt,’ vertelt Matthias, die zijn bezoek ontvangt op plastic stoeltjes in zijn chaotische autowerkplaats. Hij trekt nog een fles bier open: ‘Ze voeren een hetze tegen ons op internet. Maar ze moeten het niet wagen om hier bij mijn huis en mijn gezin op te duiken. Zie je die krukas?’

Terwijl Matthias zijn verhaal vertelt, komen kennissen langs die hun auto’s door hem willen laten repareren. Meest jonge mannen met, te oordelen naar hun uiterlijk, rechtse sympathieën. ‘Die vent die net vertrok,’ vertelt Matthias, ‘is een echte hooligan. Moet niets van buitenlanders hebben. Maar hij respecteert mij en hij houdt z’n kritiek op mij voor zich.’

Zakgeld

Meer dan tweehonderd kilometer naar het Noorden, in de regeringswijk van Berlijn, staat Martin Patzelt (67) de pers te woord. Het is de dag waarop minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Maizière (CDU) zegt dat er nog eens gekeken moet worden naar ‘het zakgeld dat asielzoekers krijgen’. De Duitse uitkeringen voor asielzoekers zijn zo hoog als het maandsalaris van een politieman in Kosovo en Albanië. Geen wonder dat zoveel asielzoekers – veertig procent van het totale aantal – afkomstig zijn van de westelijke Balkan. Die mensen maken officieel geen kans op een verblijfsstatus en ook Martin Patzelt, lid van de Bondsdag voor de christen-democraten, vindt dat zij sneller moeten worden teruggestuurd. Maar aan de media vertelt hij over ‘Ik vind dat ik het goede voorbeeld moet geven,’ zegt de politicus die twee Eritreërs in huis nam.de twee Eritreeërs die hij in huis opnam. Twee gevluchte christelijke jongemannen, die belandden in Duitsland. Patzelt is oud-burgemeester van Frankfurt Oder, aan de grens met Polen, en hij heeft het vaak over de maatschappelijke verantwoordelijkheid van burgers. ‘Ik vind dat ik het goede voorbeeld moet geven,’ zegt hij in het persconferentiecentrum. ‘Ik wil iets ondernemen tegen de polarisering in de maatschappij. Ik maak me ernstige zorgen over de stabiliteit van onze samenleving.’ Sinds bekend werd dat de familie Patzelt asielzoekers heeft opgenomen, wordt hij bedreigd. ‘Ach, dat hoort erbij als je politicus bent,’ bagatelliseert de christen-democraat de ernst van de intimidaties. Hij kreeg ook veel bijval, maar niet uit de eigen partij. Met een glimlach: ‘Laten we zeggen dat het vanuit die kringen tamelijk stil bleef.’

Deur niet op slot

Patzelt groeide in de afgelopen weken voor velen uit tot een symbool van de Gutmenschen-revolte. Bewust neemt hij een overheidssubsidie aan voor de kosten die hij maakt, zegt Patzelt. ‘Anders krijg je weer de kritiek dat wij het ons allemaal makkelijk kunnen veroorloven.’ Dat hij het netwerk heeft om de twee jongemannen uit Eritrea een taalcursus, een stageplek en eventueel werk te bezorgen, daar kan hij verder niets aan doen. Maar zoveel invloed hebben veel andere vrijwilligers natuurlijk niet. Anna Dushime (26) daarentegen heeft wat anders te bieden: zij is ervaringsdeskundige. De Rwandese maakte als kind de genocide mee, waarin een groot deel van haar familie, onder wie haar vader, werd afgeslacht. Zij werkt nu op een redactie in Berlijn en werd zo gegrepen door de vluchtelingencrisis bij het Lageso, dat ze besloot om enkele dagen een gezin uit Irak thuis op te nemen. ‘Toen wij in 1994 van Kigali naar Oeganda vluchtten, werden wij bij mensen thuis opgenomen. We mocht bij hen douchen en slapen. Ik vond dat als kind heel ontroerend. Ik moest daaraan denken toen ik tussen de vluchtelingen bij het Lageso rondliep. Ik kwam er een Syrisch-Koerdisch gezin tegen, waarvan de man in een opstootje met de politie verzeild was geraakt. Hij was met pepperspray bespoten. Zijn gezicht was helemaal rood en z’n kinderen moesten enorm huilen. Toen heb ik gezegd: ‘Slaap maar bij mij.’ Ze zijn van vrijdag tot maandagavond bij ons gebleven.’
Wat dat met die mensen doet? ‘Ze kwamen tot rust en hun hele humeur veranderde. Een vriendin van me die Arabisch spreekt, kwam ook langs. We hebben samen gekookt en met de kinderen naar tekenfilms gekeken. En de ouders hebben hun vluchtelingenverhaal verteld. Ze zitten nu in een asielzoekerscentrum.’

Indrukwekkend

Er zijn geen officiële cijfers over het aantal vrijwilligers dat zich in Duitsland inzet voor asielzoekers, maar het zijn er zoveel dat Mareike Geiling van Flüchtlinge Willkommen haar mening over Duitsland en de Duitsers heeft bijgesteld. ‘Op zoveel hulpbereidheid had ik niet gerekend. Ik vind het indrukwekkend.’ Maar er is alweer een kentering gaande, constateert Geiling. Waar tot voor kort een meerderheid van de Duitsers vond dat het land ruimhartig asielzoekers moet opnemen, daalt dit aantal in rap tempo. ‘En wij krijgen steeds meer haatmails van mensen die er niet voor terugdeinzen om onder eigen naam dreigementen te uiten.’ Dat is de polarisatie waar politicus Martin Patzelt voor waarschuwt en waartegen hij wil ageren. Patzelts advies: ‘Laat je niet intimideren. Bij ons thuis gaat ’s nachts de deur niet op slot. En dat blijft zo.’

Gabrielle Funke, de bejaarde vrijwilligster uit Berlijn-Wedding, heeft geen last van bedreigingen. Zij heeft andere zorgen aan haar hoofd. ‘De kinderen hebben luizen,’ vertelt ze, als we haar weer opzoeken bij het Lageso. ‘En op het terrein is tbc geconstateerd.’ Ze kijkt er zorgelijk bij. ‘Vreselijk.’ Dan moet Gabrielle verder, mee helpen uitladen. Buiten wacht een nieuwe groep Berlijners met giften.