<div class="lead">
Vandaag is Chelsea Manning vrijgekomen. Tot vandaag zat ze in eenzame opsluiting. Recente foto’s van haar waren er niet. Toch wist de kunstenares Heather Dewey-Hagborg een afbeelding van haar te maken, op basis van wat wangslijm dat Manning naar haar opstuurde.
</div>
Reconstructies maken op basis van DNA is niet meer alleen voor CSI, je kan het tegenwoordig zelf thuis doen. Kunstenares Heather Dewey-Hagborg begon te experimenteren met DNA-reconstructies door reeds gekauwde kauwgom van de straat te plukken. Hiermee kon ze de gezichten van de <a href="https://suppressedimages.net/" target="_blank">kauwgomkauwers reconstrueren</a>. Het markeert het begin van genetische surveillance met een duister randje.
Tijdens een bezoek aan haar psychiater in New York keek Heather Dewey-Hagborg (1982) naar een schilderijtje aan de muur. Ze zag dat het glas gebroken was. Uit een barst stak een haar. Ze vroeg zich af van wie die haar was. Hoe zag deze persoon eruit? Hoe gek was hij of zij? Hoe meer ze erover nadacht, hoe meer ze in de ban raakte van de haar. Wat kun je van iemand te weten komen op basis van één haar?
Heather Dewey-Hagborg was altijd al een meisje geweest met een voorliefde voor mysteries. Toen ze acht was kreeg ze van haar vader de Complete Sherlock Holmes Treasury. Ze las het meerdere malen en nog steeds heeft het boek een belangrijke plaats in haar boekenkast.
Nu werd de Sherlock Holmes in haar opnieuw tot leven geroepen. De hele wereld werd opeens de crime scene. Ze trok plastic handschoentjes aan en van de trottoirs en de banken in de metrostations in New York plukte ze uitgespuugde stukjes kauwgum en sigarettenpeuken. Ze kocht een DNA-extraction kit en zocht hulp bij GenSpace, een collectief biohackerslaboratorium in Brooklyn, waar ze een drieweekse spoedcursus biotechnologie volgde. Ze leerde de reeks handelingen die nodig zijn om de genetische informatie uit een plukje haar of een beetje speeksel te krijgen.
<h3>DIY-DNA-test</h3>
&#8216;Het is relatief rechttoe rechtaan’, zegt Dewey-Hagborg over de telefoon, ‘als je het protocol volgt en toegang hebt tot een eenvoudig laboratorium, dan is het mogelijk om DNA-samples van redelijke kwaliteit te uit dit soort forensische voorwerpen te halen.’ Met een centrifuge kun je het erfelijk materiaal van een stukje kauwgum afslingeren, in een replicator worden de stukjes DNA vermenigvuldigd zodat je de erfelijke codes kunt lezen met een sequencer – bijvoorbeeld een MinION, die je als een usb-stick in je computer kunt pluggen.&#8217;
&#8216;In de praktijk is het nog makkelijker om een monster op te sturen naar een van de bedrijfjes die zogenoemde discrete DNA-testen doen. Vaderschapstesten en zo. Diensten waar je de forensische samples heen kunt sturen, zodat je het laboratoriumwerk niet zelf hoeft te doen.&#8217;
Het resultaat van zo’n DNA-analyse is een tekstdocument met daarop de wetenschappelijke namen van de genen en op welke locatie ze zitten. Van sommige varianten is bekend dat ze samenhangen met ziektes, kwetsbaarheden of uiterlijke kenmerken. Het leek Dewey-Hagborg wezenlijk om te laten zien hoe deze DNA-bezitters eruit zouden zien. Zodat ze mensen kon laten voelen dat genetische surveillance geen science fiction meer was.
<q class="pull-left">Genetische surveillance is geen science fiction meer</q>In de wetenschappelijke literatuur ging ze op zoek naar genen die samenhangen met uiterlijke kenmerken. Bij oogkleur en haarkleur is dat redelijk één op één. Maar ook andere kenmerken, zoals de afstand tussen de ogen, de breedte van de neus en het krullen van het haar, zijn in het DNA terug te vinden.
Op het internet vond Dewey-Hagberg een database met mogelijke gezichten – een zogenaamde face space – die onder andere wordt gebruikt bij gezichtsherkenning. Het bleek dat het mogelijk was om een algoritme te schrijven die de verschillende typen gezichten kon koppelen aan specifieke kenmerken van het DNA.
En programmeren kon ze al. Ze studeerde naast beeldende kunst ook computerwetenschappen op Bennington College in Vermont. &#8216;Ik heb zelfs bij een groot corporate bedrijf gewerkt om een helpdesk te ontwikkelen die automatisch kon voorspellen wat het antwoord op een vraag was.&#8217; Op basis van de woorden die vragenstellers gebruikte, probeerde ze te voorspellen wat de vraag, en ook het antwoord op die vraag, was. Nu heeft ze een soortgelijk programma gebouwd dat op basis van kenmerken van het DNA voorspelt hoe het gezicht dat erbij hoort eruit ziet. De eerste test die ze deed was met haar eigen DNA. Ze vulde een reageerbuisje vol met speeksel en stuurde dat naar het bedrijf 23andMe en kreeg voor 149 dollar een overzichtelijk documentje terug, met daarop haar genoom. Ze voerde het als input aan haar algoritme.
&#8216;Ik drukte op start en het algoritme genereerde mijn zelfportret. And it was in the ballpark of remotely looking like me. Ha ha ha. Toen was er wel een moment van wow! Dit werkt echt!&#8217; De afbeelding die Dewey-Hagborg op basis van haar eigen DNA tevoorschijn toverde, vertoonde een familiaire gelijkenis met haarzelf. &#8216;Het werkte veel beter dan ik had gedacht.&#8217;
<h3>Je DNA ligt letterlijk op straat</h3>
Ze herhaalde het proces met het erfelijke materiaal dat ze van kauwgum en sigarettenpeukjes afhaalde en in het biohackerslaboratorium GenSpace analyseerde. Dit was lastiger omdat het DNA meestal beschadigd was en de hoeveelheden aanzienlijk minder. Maar ze had maar kleine specifieke stukjes van het DNA nodig en uiteindelijk lukte het haar om de gezichten te &#8216;voorspellen&#8217; van de mensen die de sigarettenpeuken en kauwgum op de grond hadden gegooid.
Het was opwindend. Het gaf haar een opwindend gevoel van macht dat zich mengde met een onbehaaglijke bevestiging van waar het haar om begonnen was, genetic surveillance. Als zij dit kon, dan konden anderen het ook! Nu DNA-analyses met de dag makkelijker en goedkoper worden, ligt gevoelige medische informatie letterlijk op straat.
<q class="pull-left">Als Dewey-Hagborg dit kan, dan kunnen anderen het ook</q>Om het project helemaal af te maken, maakte ze met een rapid prototyper – een 3D-printer – realistische afbeeldingen van de gezichten, die ze tentoonstelde naast de gevonden voorwerpen. Het punt dat ze wilde maken is dat zij – als amateur &#8211; veel informatie kon halen uit achteloos achtergelaten objecten. Stranger Visions heette de expositie en de tentoonstelling trok de aandacht. Haar naam de ging de hele wereld over. Van The New York Times tot de BBC en van Wired tot TED.
Ze kreeg zelfs verzoeken van de politie. &#8216;Verschillende politiedepartementen hebben de afgelopen jaren contact met me gezocht&#8217;, zegt Dewey-Hagborg. De FBI klopte niet bij haar aan. &#8216;Het is niet openbaar of de FBI dit soort algoritmes gebruikt, maar het zou me verbazen als het niet zo is.&#8217;
<h3>Verberg-je-DNA-spray</h3>
Dewey-Hagborg besloot in 2014 het product Invisible te ontwikkelen. Het bestaat uit twee sprays. Erase, waarmee je 95% van het genetische materiaal kunt verwijderen en Replace, een spray die bestaat uit een grote verzameling DNA-fragmenten die als een genetisch rookgordijn dienen.
Het werk Dewey-Hagborg was visionair. &#8216;Rond 2014 en 2015 zag ik dat er werkelijk bedrijven kwamen die dit soort diensten aanboden.&#8217; FDP heet het, Forensic DNA Phenotyping. Genetisch materiaal gebruiken om daarmee het uiterlijk van iemand te voorspellen. Bedrijven als Parabon NanoLabs en Identitas bieden hun FDP-diensten al aan politiediensten.
Reclamebureau Ogilvy &amp; Mather maakte in 2015 samen met Parabon NanoLabs een campagne in Hong Kong tegen het vervuilen van de stad. Het bedrijfje analyseerde het DNA dat op lege blikjes zat en voorspelde de gezichten van de rommelmakers. Ze verschenen op grote posters om de bewoners van Hong Kong aan te sporen hun rommel in de vuilnisemmers te gooien.
<h3>Etnisch profileren door DNA</h3>
Doordat de werkelijkheid het werk van Dewey-Hagborg inhaalde, veranderde haar kijk op het probleem. Het was niet alleen meer de surveillance die haar verontrustte.
&#8216;De politie kocht dit soort diensten van deze bedrijfjes en er is helemaal geen regulering. Dit maakte het voor mij urgenter om de aandacht te vestigen op de problemen van stereotyperingen en geslachtsrepresentatie. Ik maak me er echt zorgen over dat deze technieken gebruikt kunnen worden om racistische profielen mee te maken, die de objectieve autoriteit hebben van een DNA-bewijs.&#8217;
<q class="pull-left">Ik maak me er zorgen over dat deze technieken gebruikt kunnen worden om racistische profielen te maken, die de objectieve autoriteit hebben van een DNA-bewijs</q>
Een team onder leiding van populatiegeneticus Mark Shriver van Pennsylvania State University en beeldverwerkingsspecialist Peter Claes van de Katholieke Universiteit Leuven in België publiceerden in 2014 de resultaten van een opmerkelijk onderzoek. Van ongeveer 600 proefpersonen van gemengd West Afrikaans-Europese afkomst verzamelden ze het DNA en maakten ze 3D scans van de gezichten. Zo konden ze op zoek gaan naar verbanden tussen het DNA en het uiterlijk van de proefpersonen. Ze vonden 24 varianten in 20 verschillende genen die goede voorspellers leken te zijn van de vorm van het gezicht.
De onderzoekers deelden de gezichten in op hun mate van &#8216;Afrikaansheid&#8217; of &#8216;Europeesheid&#8217; en op mannelijkheid en vrouwelijkheid. Deze extremen zijn geen objectieve keus, maar op zijn minst cultureel bepaald. Ze sloten perfect aan bij databases als CODIS, waarin het DNA ligt opgeslagen van Amerikaanse verdachten, en waarin Afro-Amerikaanse mannen oververtegenwoordigd zijn.
<h3>Frenologie 2.0</h3>
In combinatie met de mug shots is CODIS een machtige database waarmee op basis van het DNA en FDP-technieken voorspellingen gedaan kunnen worden van iemands uiterlijk. In Tokyo is de politie sinds het begin van dit jaar begonnen met het maken van 3D scans van verdachten. Dit zal ongetwijfeld ook door andere politiediensten overgenomen worden.
Als er veel mannen met Afrikaanse voorvaderen in de CODIS database staan en weinig vrouwen van Noord Europese afkomst, dan zal het algoritme veel beter getraind zijn voor mannen met Afrikaans DNA. Een gezicht zal dan ook beter voorspeld worden als het van Afrikaanse afkomst is, waardoor de pakkans groter is en weer nieuwe data in het circuit komt. Het is een zichzelf versterkende loop, die de suggestie wekt dat criminaliteit genetisch bepaald is en meer voorkomt bij mannen met Afrikaanse achtergrond. De technieken op basis van DNA zijn dus minder objectief dan ze op het eerste gezicht lijken.
<q class="pull-left">Het wordt een zichzelf versterkende loop, die de suggestie wekt dat criminaliteit genetisch bepaald is en meer voorkomt bij mannen met Afrikaanse achtergrond.</q>
DNA Phenotyping is volgens Dewey-Hagborg de laatste uitvinding in een lange reeks van technologieën die het gebruik van de wetenschap claimen om uiterlijkheden te classificeren in deels sociaal geconstrueerde categorieën als geslacht en ras. Het is frenologie 2.0, een vorm van pseudowetenschap.
Wetenschappers ontdekken tenslotte de laatste jaren steeds meer hoe betrekkelijk de voorspellende waarde van je DNA is. Hoe je leeft, welke virusziekten je krijgt, wat je eet, drinkt en rookt. Alles is van invloed op hoe je DNA zich vertaalt in je uiterlijk, gedrag en gezondheid. Je DNA is niet zomaar een blauwdruk van wie je bent. In april van dit jaar verscheen een artikel in Nature Biotechnology waarin onderzoekers in een database met 600.000 genetische sequenties van gezonde volwassenen 13 personen vonden met een gen dat een dodelijke erfelijke ziekte veroorzaakt. Deze 13 personen hadden dood moeten zijn, maar waren kerngezond.
Je kunt veel data verzamelen van iemand die een haar verliest, maar de werkelijkheid is wispelturig. Een haar bevat veel informatie, maar die informatie kun je niet zo maar vertalen naar een mens van vlees en bloed; een mens met een geschiedenis.
&#8216;Om echt goed te voorspellen hoe verdachten eruit zien op basis van hun DNA, is de huidige techniek nog prematuur&#8217;, zegt Dewey-Hagborg, &#8216;het zal nog zeker tien jaar duren en het zal misschien wel altijd onmogelijk blijven. Ik denk dat het voorlopig vooral interessant zal zijn bij onderzoek van niet geïdentificeerde stoffelijke overschotten.&#8217;
<h3>Het DNA van Bradley/Chelsea Manning</h3>
Haar nieuwe inzichten kristalliseerden dit voorjaar in de expositie <a href="http://deweyhagborg.com/projects/radical-love" target="_blank">Radical Love</a>, die bestond uit twee 3D-afdrukken van Bradley Manning, de voormalige soldaat die is veroordeeld tot 35 jaar gevangenisstraf voor het onthullen van geheime documenten waaruit duidelijk werd dat het Amerikaanse leger oorlogsmisdaden beging in Irak. Manning wordt angstvallig verborgen gehouden voor de media. Uit het oog, uit het hart, geldt meer dan ooit in deze tijden van social media. 

Bradley Manning heeft een geslachtsoperatie ondergaan en heet nu Chelsea, maar niemand anders dan haar advocaten en een paar familieleden heeft haar nog gezien. Op basis van wangslijm dat Dewey-Hagborg via Mannings advocaten kreeg, heeft ze Chelsea Manning nu &#8216;zichtbaar&#8217; gemaakt in een 3D afdruk. Maar door met de vrijheidsgraden in haar model te spelen is er een vrouwelijke variant en een genderneutrale variant.
&#8216;Ik wilde met Mannings portret laten zien dat er veel mogelijke interpretaties zijn als je een gezicht maakt op basis van het DNA. Ik wilde de beperkingen laten zien van deze technologie.&#8217;
Chelsea Manning laat zien dat mensen anders zijn dan je op basis van het DNA zou denken. Dewey-Hagborg zucht diep als het over Chelsea Manning gaat. Manning is na een zelfmoordpoging op 5 juli 2016 gestraft met twee weken eenzame opsluiting. Op de eerste dag van haar eenzame opsluiting, 4 oktober 2016, deed ze een tweede zelfmoordpoging.
<q class="pull-left">Ik wilde met Mannings portret laten zien dat er veel mogelijke interpretaties zijn als je een gezicht maakt op basis van het DNA. Ik wilde de beperkingen laten zien van deze technologie.</q>
&#8216;Ik hoop dat … (nog een diepe zucht)… ik moet nu geen commentaar leveren dat ik niet zou moeten leveren. Er zijn wat beperkingen over wat ik kan zeggen. Ik kan wel zeggen dat we nadenken over de mogelijkheden van een verdere samenwerking. Zodat we in de toekomst een ander DNA-bioproject kunnen doen.&#8217;
Wat begon als een aanklacht tegen genetische surveillance werd een project om de menselijkheid van de weggestopte Chelsea Manning zichtbaar te maken.
In januari besloot Obama – als een van zijn laatste daden als president – om het grootste deel van Mannings straf kwijt te schelden. 17 mei van dit jaar, vandaag, komt ze vrij en zal ze zelf de expositie kunnen bekijken.
Met dank aan Terry Vrijenhoek.
<div class="info-box">
Meer Vrij Nederland? Begin met <a href="https://www.vn.nl/service/vrij-nederland-nieuwsbrief/" target="_blank">de nieuwsbrief</a>.
</div>