<div class="wpg-element paragraph">
<p>reportage</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Hoewel er een man of vijftien bij elkaar zit in het krappe zaaltje van het stadhuis van het Oekraïense Lviv, is het doodstil. Door het open raam hoor je het belletje van de tram. Er wordt diep nagedacht over de vraag die zojuist is gesteld. Mag die überhaupt wel gesteld worden? Wie durft antwoord te geven?</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>‘Als je het er niet mee eens bent dat je baas je collega ontslaat, ga je daar dan tegenin?’ De vraag is neergelegd door twee Nederlanders: Ruud Meij (60), die voorin achter een tafel zit, en Frans Geraedts (58), die peinzend in de hoek van de ruimte afwacht.<br />Na enkele minuten komen de eerste aarzelende antwoorden, soms zelfs voorzien van een voorbeeld uit de praktijk. ‘Als ik dat doe, raak ik ook mijn baan kwijt. Dan kan ik mijn gezin niet meer onderhouden,’ zegt een van de aanwezigen. ‘Dus wat doe je?’ is de wedervraag.<br />Het neoklassieke stadhuis in Lviv, de grootste stad van West-Oekraïne, is het centrum van een complex spel tussen burgers, ambtenaren en politici. Een spel dat niet gespeend is van corruptie en machtsmisbruik, in Oekraïne nog steeds aan de orde van de dag.<br />Geraedts en Meij kennen de lange gangen en met papier gevulde kantoren van het raadhuis. Zes keer per jaar zijn ze een week lang in Oekraïne om te werken aan een ‘integere overheid’: het tegengaan van machtsmisbruik en corruptie. ‘Welke beslissing is moreel juist? Hoe zorg ik dat ik me niet schuldig voel?’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>hypercorrupt bewind<br /></h3>
<p>Lviv is de enige stad waar de training kan worden gegeven, zeggen de mannen, want dat is de meest Europese stad van Oekraïne. De grens met buurland Polen, dat in de afgelopen tien jaar corruptie in veel sectoren uitbande, ligt slechts zeventig kilometer verderop. Niet voor niets was Lviv de bakermat van de Oranje Revolutie (2004) en de Maidanrevolte (2013), twee volksopstanden waarbij de roep om verandering klonk.<br />Al in 2009 nodigde de Lvivse burgemeester de twee Nederlanders uit om in het stadhuis aan de slag te gaan. ‘Dat was tijdens het criminele en hypercorrupte bewind van Janoekovitsj, toen corruptiebestrijding gevaarlijk was,’ zegt Frans Geraedts. ‘Zelfs toen gaf de stad ons de ruimte.’ <br />De gemeente kampte met verouderde procedures, een tergende bureaucratie en een economische crisis. Geraedts en Meij, beiden opgeleid als filosoof, hadden in Nederland al tientallen jaren ervaring met organisatieverbetering. Hun bedrijf, Governance &#038; Integrity (G&#038;I), werkt in Nederland samen met gemeentes, justitiële instellingen en de belastingdienst. Om Oekraïne te veranderen, besloten ze zich voor de lange termijn aan Lviv te binden. ‘We wilden het niet doen zoals het hier altijd ging: buitenlandse experts die even een praatje hielden om te vertellen hoe het moest en vervolgens vertrokken. Wij blijven hier om de stad van binnenuit om te vormen, samen met de ambtenaren.’<br />De twee Nederlanders creëerden een zelfstandige vestiging van hun bedrijf in Lviv, met lokale bestuurskundigen, theologen en filosofen. De eerste jaren deden ze hun werk in Oekraïne pro deo, maar sinds 2013 werken ze met een subsidie van de Europese Unie.<br />Inmiddels heeft hun team alle duizend gemeenteambtenaren getraind. ‘Bij de laatste bijeenkomst, vorige maand, hebben we een coalitie tegen corruptie proberen te vormen,’ zegt Ruud Meij. ‘Er waren maar liefst 22 medewerkers aanwezig. Toen was het niet meer stil. Er werd heftig gediscussieerd. En na afloop werden we omhelsd.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>heldendaad<br /></h3>
<p>Geraedts en Meij hanteren een eenvoudige definitie van corruptie, een term die te pas en te onpas wordt gebruikt. ‘Corruptie is omkoping en afpersing. Je krijgt een vergunning waar je eigenlijk geen recht op hebt. Of je hebt recht op een uitkering maar die wordt je onthouden, tenzij je betaalt.’<br />En dat gebeurt ook in Lviv. West-Oekraïners waren de meest fanatieke tegenstanders van het Sovjetbewind, dat Oekraïne tot 1991 onder een ijzeren knoet hield. ‘In die tijd was het vaak moeilijk om zonder omkoping aan zaken te komen die voor een fatsoenlijk leven belangrijk zijn,’ zegt Ruud Meij. Dus was het niet alleen geaccepteerd om de overheid te bedriegen, het was zelfs een heldendaad.<br />Het stadhuis heeft nog steeds te maken met die instelling, die een voedingsbodem vormt voor corruptie. Alleen zwijgt iedereen erover. Corruptie is immers zeer strafbaar, ook in Oekraïne. ‘Van het stadhuis binnenlopen met een envelopje tussen je papieren is geen sprake,’ zegt Bogdan Pankewitsj, die al decennia in het stadhuis werkt. ‘Beter bezoek je de vriend van de ambtenaar die je goed kent en vertrouwt.’<br />De bereidheid om geld te ontvangen voor bepaalde diensten is groot bij de ambtenaren in Oekraïne, merken Geraedts en Meij tijdens de training. ‘Een van onze cursisten, een vrouwelijke ambtenaar, kwam met een casus. Ze had een buitenkansje: ze kon op vakantie naar Polen. Daartoe had ze snel een paspoort nodig. Maar de aanvraagtermijn voor haar documenten bedroeg twee maanden. Daardoor dreigde de reis niet door te gaan. De verantwoordelijke ambtenaar kon voor vijftig euro worden omgekocht; dan zou ze in veertien dagen haar reispapieren krijgen.’<br />De vrouw en haar collega’s waren eenduidig in hun keuze: zij zagen er geen kwaad in om als burger een ambtenaar om te kopen om op vakantie te kunnen gaan. Ook als ambtenaar zagen ze er geen onrecht in om geld toegestopt te krijgen voor wat extra diensten, waar deze burger geen recht op heeft. ‘Corruptie zit diep in de poriën van de Oekraïense samenleving.’<br />Wat het ingewikkeld maakt, is dat corruptie voor gewone ambtenaren een noodzakelijke aanvulling op het inkomen is. ‘Overlevingscorruptie’ noemt Ruud Meij het. Het gemiddelde maandsalaris van de medewerkers op het stadhuis is zo’n 1500 grivna. Met de huidige, ongunstige koers is dat omgerekend zo’n 70 euro. Daar kun je niet van leven. Zo vaak kan een ambtenaar niet op vakantie, en in een land waar omkoping gebruikelijk is, is het aanlokkelijk en begrijpelijk het proces middels betaling wat te versnellen.<br />Toch kwamen de ambtenaren na de bespreking van de casus tot een andere conclusie: niet doen. ‘Als die vrouwelijke ambtenaar het paspoort zou kopen, schendt zij het recht van haar medeburgers op een betrouwbare, niet corrupte overheid. Corruptie schaadt de economische ontwikkeling en leidt tot een slechte belastingmoraal, waardoor publieke voorzieningen niet kunnen worden onderhouden.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>bar inefficiënt<br /></h3>
<p>De walging over het immorele systeem gaf brandstof aan de Maidanrevolutie, die november 2013 begon. ‘We leven in maatschappij met wetten maar zonder regels,’ zegt Oleksandr Kobzarev, directeur van het Stadinstituut, een denktank binnen het stadhuis die intensief samenwerkt met de Nederlanders. ‘Je kan niets voorspellen. Eerlijk zakendoen is onmogelijk. Niet de wet bepaalt of iemand recht op iets heeft, maar de hoeveelheid geld die hij heeft. In zo’n land wil ik niet leven.’<br />Dat geldt ook voor veel jongeren, zoals studenten, die liever hun carrière uitstellen en nog maar een extra studie beginnen dan zich te storten in de oneerlijke maatschappij. Deze jongeren vormen, naast de ondernemers, de ruggengraat van de opstand. ‘Voor het midden- en kleinbedrijf is corruptie dodelijk,’ zegt Ruud Meij. ‘Niet de beste ondernemer wint de aanbesteding, maar degene die de beste vrienden heeft. Oekraïne is al vijfentwintig jaar lang een bar inefficiënt land.’<br />Terwijl op het Onafhankelijkheidsplein de autobanden brandden, gaven de mannen op de universiteit een cursus aan jonge actievoerders over hoe het land na de revolutie moest worden opgebouwd – en over het geduld dat daarbij nodig zou zijn.<br />‘Sinds “Maidan” is er niemand meer die niet snapt dat corruptie moet worden aangepakt,’ zegt Frans Geraedts. ‘Wij ontmoeten ambtenaren die letterlijk in hun lijf voelen dat ze zo niet verder willen.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Zevenhonderd onderzoekers<br /></h3>
<p>De regering van president Petro Porosjenko, die na de revolutie aantrad, kan niet om dat gevoel heen. En dus maakt ze, ondanks het feit dat de oorlog in het oosten veel aandacht opeist, serieus werk van corruptiebestrijding. Politiemannen die smeergeld aannemen, worden voor het oog van de camera gearresteerd. Onlangs werd er zelfs een onderminister publiekelijk in de boeien geslagen tijdens de kabinetsvergadering.<br />Het paradepaardje van de regering is het ‘Anti Corruptie Bureau’, waarmee ze tegemoet komt aan de eis van internationale geldschieters van Oekraïne, zoals het IMF. Zevenhonderd onderzoekers gaan deze zomer aan de slag om corruptie op te sporen. ‘We gaan inkomsten en uitgaven van tienduizenden ambtenaren controleren. Als het niet klopt, dan heb je wat uit te leggen,’ aldus een woordvoerder van het kersverse instituut.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>mild en rechtvaardig<br /></h3>
<p>Meij en Geraedts hebben bedenkingen bij de repressieve aanpak. ‘Oekraïne is een economie zonder bonnetjes, een cash-economie. Als je drie appartementen bezit, kan het best zijn dat je er een geërfd hebt. Veel mensen verdienen eerlijk bij in de avonduren.’<br />Ook Halina Bordoen, het hoofd van de afdeling personeelszaken van de gemeente Lviv, die de cursussen van de Nederlanders faciliteert, huivert bij de straffende aanpak van de regering. ‘In november kreeg ik een telefoontje van een journalist. Er is een opschoningswet waardoor corrupte ambtenaren ontslagen moeten worden. Wanneer gaat u uw mensen ontslaan? Ik was geschokt. Wie zou ik wegens welke criteria moeten ontslaan? Dan moeten we heel Oekraïne ontslaan.’<br />Samen met het Stadsinstituut denken de Nederlanders na over een systeem binnen het stadhuis zodat ambtenaren en burgers corruptie kunnen melden. ‘Zo’n systeem moet de melder beschermen, maar ook de beklaagde. Het moet leiden tot een zorgvuldig en betrouwbaar onderzoek, en een eventueel strafvoorstel moet mild en rechtvaardig zijn.’<br />Op termijn willen de Nederlanders bouwen aan een integriteitbureau dat ambtenaren moet trainen en ook verantwoordelijk is voor de handhaving. ‘Pas als er sprake is van een wetsovertreding, komt de openbaar aanklager in beeld. Maar zo ver zijn we nog lang niet, want het Lvivse Openbaar Ministerie is zelf notoir corrupt.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>kunstmatige barrières<br /></h3>
<p>Liever richt het team van Meij en Geraedts zich op het voorkomen van corruptie. Daartoe moet de manier waarop de overheid werkt diepgaand veranderen. De bureaucratie moet worden aangepakt. ‘Als je voor de aanbouw van een balkon twaalf handtekeningen nodig hebt, bied je twaalf mogelijkheden voor omkoping. Dan kun je beter één loket maken. Dan bouw je dat balkon misschien zonder te betalen.’<br />‘Er zijn kunstmatige barrières opgericht die corruptie aantrekkelijk maken,’ beaamt Valentina Bartosjoek, een medewerker van de gemeente die veel samenwerkt met de Nederlanders. Als iemand documenten nodig heeft, is het volkomen onduidelijk waar hij moet beginnen. Dus ga je zoeken naar vrienden en bekenden in het gemeentehuis die je kunnen helpen. En als je die niet hebt, kun je naar bedrijven die documenten voor je regelen, dat wil zeggen kopen. ‘Zo wordt corruptie gelegaliseerd.’<br />En dus richtte Bartosjoek in het stadhuis de ‘hotline’ in, een loket waar mensen terecht kunnen met al hun vragen over vergunningen. Voor de meest ingewikkelde procedures liet ze handzame folders ontwerpen waarin het proces van het aanvragen van een vergunning stap voor stap wordt uitgelegd. Voor de burger, maar ook voor de ambtenaar.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>chantagestaat<br /></h3>
<p>De uitwassen van de bureaucratie kortwieken, is niet eenvoudig want het gaat in tegen de belangen van het oude systeem dat juist profiteert van de ‘chantagestaat’, zoals Ruud Meij Oekraïne noemt. ‘Vaak kun je niet eens ondernemen of de stad besturen zonder de wet te overtreden. Zo word je rijp gemaakt voor afpersing door degenen die boven je zijn gesteld; door je baas, de belastingdienst, inspecteurs, of de officier van justitie.’<br />Voor een integere overheid is een diepgaande mentaliteitsverandering noodzakelijk. ‘Het totalitarisme doodde elke vorm van moraliteit,’ zegt Frans Geraedts. Dat leidde tot ‘machtsmisbruik, corruptie en belangenverstrengeling.’<br />Daarom besteedt het team van de Nederlanders tijdens de training veel aandacht aan ‘morele oordeelsvorming’: ‘Als je het systeem wilt veranderen, moeten ambtenaren zich realiseren dat ze iets goeds kunnen beslissen en doen. Wat ertoe leidt dat zij verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.’<br />De trainingen worden per departement – architectuur, sociale zaken, zorg – gegeven en duren een hele dag. Samen met hun Oekraïense medewerkers spreken de Nederlanders over de moeilijkste beslissingen die de ambtenaren moeten nemen en evalueren die.<br />Een voorbeeld: ‘Een gehandicapte man ontving zes maanden na de dood van zijn moeder nog steeds haar pensioen. Nu moet hij zijn schuld betalen, maar hij heeft niet eens een baan om zichzelf te onderhouden. Het gaat om een klein bedrag, maar zijn eigen uitkering is heel laag. Wat te doen?’<br />Of: ‘Moet ik een vergunning afgeven voor een onlangs gebouwde veranda van een vrouw, die eigenlijk illegaal is? De buren klagen erover, maar de aanbouw is nodig voor haar gehandicapte kind.’<br />En: ‘Eigenlijk ben ik het oneens met mijn baas, en ik denk dat zijn beslissing moreel verkeerd is. Maar toch zal ik zijn visie volgen. Hij kan me namelijk straffen. En ik wil graag mijn baan houden.’<br />De trainers van G&#038;I zetten bij de casus alle argumenten op een rij, en laten ambtenaren zelf benoemen wat goed handelen is. ‘Ook over moeilijke beslissingen kun je het onderling eens worden,’ zegt Geraedts. ‘En verkeerde besluiten kun je na afloop met je collega’s bespreken.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>corruptievrije zones<br /></h3>
<p>Het vertrouwen van de ambtenaren kwam niet vanzelf, zeggen de Nederlanders, die Oekraïne omschrijven als een ‘low trust society’: in de Sovjettijd kon je niemand vertrouwen, ook je naasten niet. ‘Toen we met de trainingen begonnen, suggereerde een van de deelnemers dat ze werden afgeluisterd, of dat we medewerkers van de geheime dienst waren. Dat mag humoristisch klinken, zijn collega’s konden het zich wel voorstellen.’<br />Maar nu, na zes jaar, lijkt het programma resultaat op te leveren, zegt Frans Geraedts. ‘Ik zie een enorme toename van de bereidheid om te stoppen met het moreel verkeerde. Zodra de organisatie en het management daartoe besluiten, kan dat. Dat zou voor het eerst zijn in Oekraïne.’<br />In het Lvivse stadhuis zijn inmiddels ‘corruptievrije zones’ ingericht. Teams van departementen konden een sticker ophalen bij het Stadsinstituut met dit opschrift. Ook konden ambtenaren ervoor kiezen een button te dragen met de tekst ‘Ik neem geen smeergeld aan’. Goedwillende burgers konden eenzelfde speldje krijgen met ‘Ik koop niet om’.<br />‘Zo wordt een coalitie van mensen van goede wil gesmeed,’ zegt Meij. ‘Het zou geweldig zijn als Lviv zou zeggen: “In onze stad beëindigen wij de corruptie”.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>geldmachine<br /></h3>
<p>De lokale verkiezingen in oktober zijn daartoe belangrijk. De twee filosofen hopen dat de partij van de burgemeester de verkiezingen wint. ‘Oekraïne heeft grote behoefte aan een echte politieke partij,’ benadrukken ze. ‘Al vanaf de onafhankelijkheid van Oekraïne (1991) zijn er weliswaar verkiezingen, maar partijen werden nooit opgebouwd. Het politieke systeem is een geldmachine, waarbij het gaat om verwerven van eigendom.’<br />De burgemeester van Lviv, Andrej Sadovi, richtte vorig jaar Zelfredzaamheid op, een beweging die wordt gevormd door voormalige activisten van de Maidanrevolutie. Tijdens de parlementsverkiezingen won de partij verrassend 11 procent van de stemmen, waarmee Zelfredzaamheid 33 zetels verwierf in de landelijke volksvertegenwoordiging in Kiev.<br />Hoewel Zelfredzaamheid geen leden heeft zoals dat in Nederland gebruikelijk is, ziet Frans Geraedts de partij als een grote stap op weg naar fatsoenlijke politiek in Oekraïne. ‘Als de burgemeester gebeld wordt door een van de andere politici om ouderwets zaken te doen in de achterkamertjes, zegt hij: “Bel mijn fractie maar, zij gaan erover”. Fractiediscipline is nieuw in Oekraïne. De beller weet niet wat hem overkomt.’</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>fantastisch laboratorium<br /></h3>
<p>Momenteel wordt in hoofdstad Kiev gediscussieerd over decentralisatie. Door een verschuiving van bevoegdheden en bijbehorende budgetten van de landelijke overheid naar de steden moet de lokale slagkracht groter worden. Daarnaast moet het haalbaar worden voor burgers om controle uit te oefenen op de besteding van hun eigen belastinggeld. ‘Ik zie in Oekraïne veel burgergroepen ontstaan die beslissingen van de gemeenteraad over grote projecten op de voet volgen,’ zegt Ruud Meij optimistisch.<br />Lviv biedt hoop voor Oekraïne, zegt Frans Geraedts: ‘We zijn nu zover dat we kunnen zeggen dat de mogelijkheid bestaat om de komende vier jaar de corruptie in de stad substantieel terug te dringen. Mits er internationale steun voor komt en er vanuit Kiev geen tegenactie ondernomen wordt.’ Daarmee is de stad een ‘fantastisch laboratorium’ voor de rest van het land. <br />De Nederlandse filosofen hebben plannen om de aanpak in Lviv te kopiëren naar andere Oekraïense steden. Daarnaast zijn ze bezig met het opleiden van integriteitdeskundigen, die de landelijke overheid moeten ondersteunen.<br />‘Als er in Lviv een fatsoenlijke overheid kan komen, kan het overal in Oekraïne. En als het in Oekraïne kan, kan het ook in Rusland, en wereldwijd.’</p>
</p></div>


Michiel Driebergen

De taaie strijd tegen ‘overlevingscorruptie’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips