<div class="lead">
<p>Ze richtte Pussy Riot op en neemt het nu vanuit Los Angeles op tegen Poetin én Trump. &#8216;Ze bedenken steeds nieuwe methoden,&#8217; vertelt Nadia Tolokonnikova nonchalant in een goedkoop Mexicaans restaurant. &#8216;Ze zetten je niet alleen meer gevangen. Ze slaan je in elkaar. Ze moorden.&#8217;</p>
</div>
<p>Haar lipstick is blauw, wat zelfs in de edgy hipsterbuurt Highland Park opvalt. Op haar onafscheidelijke muts staat ‘Rise Up’. Een beige regenjas verhult wijde, donkere kleding. Haar oogopslag is melancholisch, meestal wat verveeld – totdat ze glimlacht en plotseling een verrassende warmte uitstraalt. Als we Nadia Tolokonnikova (27) in Los Angeles vragen naar de huidige staat van punkrockband Pussy Riot, schudt ze haar hoofd. ‘Het is nooit een band geweest. Niemand van ons kan gitaar spelen of drummen. We zijn een activistisch kunstcollectief. Anarchistisch. Als we een song wilden opnemen, plukten we iemand van straat, vroegen of ze gitaar kon spelen, en opnemen die handel.’ Ze neemt een slok van het milkshake-achtige goedje dat ze bestelde in het goedkope Mexicaanse restaurant waar we zitten. Anders dan in sommige politiek-getinte hippe <em>hangouts</em> kan ze hier ongestoord aan tafel zitten tussen de Spaanssprekende gezinnen. ‘Pussy Riot is een beweging, een beweging die onder vuur ligt. Maar zolang we mij of iemand anders hebben, gaat het wel goed.’</p>
<p class="tekst">Het woord <em>disruption</em> lijkt voor Tolokonnikova uitgevonden te zijn. Onverstoorbaar verwart en ontregelt ze – in gesprek, in Rusland en Amerika, op Instagram (21.000 volgers) en Twitter (120.000), met haar postmoderne kunstuitingen, en in haar net vertaalde boek <em>Zo begin je een revolutie</em>. Haar favoriete hashtag is #NastyWoman, zoals Trump zijn tegenstander Hillary Clinton ooit omschreef. Het past bij haar imago van onbevreesde relschopper en verzetsstrijder, maar in het echt is ze verlegen en voorkomend.</p>
<p class="tekst">Toch zit de neiging tot <em>disruption</em> wel in haar persoonlijkheid. Denk je haar tijdens een gespreksflard over het moderne Rusland te begrijpen, dan kiest ze gauw een ander spoor, een hogere versnelling, een ander thema. In reactie op een vraag over haar muts: ‘Gekregen van een bedrijf dat genderneutraal ondergoed maakt.’ <em>Huh?</em> En dan doet ze er het zwijgen toe. De oprichtster van Pussy Riot blijf een enigma. Zoals ze vaak onaffe gedachten uitspreekt, zo weigert ze haar jas uit te trekken. Ook als de fotograaf haar erom smeekt. De muts blijft op. Een glimlach? Sorry, nee, of alleen ondanks zichzelf.</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Pussy Riot is een beweging, een beweging die onder vuur ligt.</q>Een paar zaken zijn wel duidelijk. Ze woont tijdelijk in Los Angeles, ‘aangenaam anoniem’, en heeft een hekel aan de volgende bewoner van het Witte Huis. Ze is hier om provocerende, politieke muziekvideo’s te produceren met zichzelf in de hoofdrol en die op YouTube te zetten. In haar nieuwste videohit – titel: <em>Make America Great Again</em>, met nu al meer dan een miljoen views – neemt ze de volgende president onder vuur. In de video – een toekomstvisie op Trumps Amerika – zitten schimmige nazi-elementen; de dreiging van geweld hang in de lucht. Een geheime dienst jaagt op dissidenten en feministen om ze sadistisch te brandmerken.</p>
<h5>Grenzen over</h5>
<p class="tekst">Tolokonnikova – ‘Leef zo dat je leven de plot van een film zou kunnen zijn,’ schrijft ze in <em>Zo begin je een revolutie</em> – is ook in de Verenigde Staten om contacten te leggen en inspiratie op te doen. ‘Ik wil grenzen over, de wereld zien.’ Eerder dit jaar was ze in Costa Rica. Haar achtjarige dochter – ‘een goeie kleine feministe’ – is in Rusland. Zelf wil ze zwerven, nadat ze door het regime van Poetin twee jaar lang in de gevangenis was gestopt. ‘Ik wil naar Mexico en ik wil in Parijs wonen. Japan lijkt me mooi. En Bangkok! Je hebt één leven. Ga er zorgvuldig mee om. Over een paar jaar zouden alle grenzen best eens gesloten kunnen zijn. Ik denk: neem de vrijheid nu het kan.’ Na een cynisch lachje: ‘Zeker met een Russisch paspoort.’</p>
<div class="info-box">
<h5 class="tekst">Zo begin je een revolutie</h5>
<p>Nadia Tolokonnikova – bijnaam: Tolokno – werd geboren op 7 november 1989, twee dagen voor de val van de Berlijnse Muur. Ze groeide op in Norislk, in de Siberische poolcirkel. In 2007 ging ze filosofie studeren in Moskou en trouwde ze met Pjotr Verzilov. In 2008 kregen Nadia en Pjotr een dochter, Cera. Ze voegden zich bij radicaal kunstcollectief Voina en lieten zich onder meer filmen terwijl ze seks hadden in een museum. Na jaren van activisme tegen de autocratie onder Vladimir Poetin richtte Tolokonnikova in 2011 met zo’n tien andere vrouwen Pussy Riot op. In 2012 werd ze, na een punkrockoptreden in de kathedraal van Moskou, met twee medeleden van Pussy Riot veroordeeld wegen ‘hooliganisme gemotiveerd door religieuze haat’. Ze kreeg twee jaar celstraf. Eind 2013 werd ze vrijgelaten onder een nieuwe amnestiewet. In 2014 verscheen het boek <em>Comradely Greetings: The Prison Letters of Nadya and Slavoj</em>, een weergave van haar correspondentie met de Sloveense filosoof Slavoj Zižek. In 2015 speelde ze zichzelf in een aflevering van tv-serie House of Cards.<br />
In maart verschijnt haar boek <em>Zo begin je een revolutie</em>, in een vertaling van Ton de Zwaan, bij uitgeverij Atlas/Contact.</p>
</div>
<p>Kán ze terug naar Rusland, als ze dat al zou willen? Lethargisch: ‘Yeah. Sure.’ Maar wat zou er dan gebeuren? ‘Je weet nooit wanneer ze je oppakken. Er komt geen waarschuwing. Ik weet wel dat ze het prettig vinden als ik vertrek. Maar als er geen zaak tegen je is, kun je in principe doen wat je wilt.’</p>
<p class="tekst">Nog een slok. Dan, op een nonchalante toon alsof we het hebben over het betoverende avondlicht van Los Angeles: ‘Ze bedenken steeds nieuwe methoden. Ze zetten je niet alleen meer gevangen. Ze slaan je in elkaar. Ze moorden. Ze hebben steeds weer andere manieren om je aan te pakken.’</p>
<figure id="post-348418 media-348418" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9897_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9897_preview-320x480.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9897_preview-640x960.jpg 640w" alt="" /><figcaption>&#8216;Leef zo dat je leven de plot van een film zou kunnen zijn, schrijft ze in haar boek.&#8217; Foto: Andrew Kuykendall</figcaption></figure>
<h5>Niet bang</h5>
<p class="tekst">Tolokonnikova is niet bang. Niet voor Poetin, niet voor de beruchte Russische gevangenissen, niet voor stiltes tijdens ons gesprek. Ze staart uit het raam naar passerende jongeren met neusringen en skateboards. ‘Kijk, hier is vrijheid,’ zegt ze opeens. ‘Hier wel. Moet je al die graffiti zien!’ Op muren in de verte worden Ronald Reagan, Margaret Thatcher en sinds kort ook Trump als satanische fanaten afgeschilderd. ‘Een heleboel Russen die best politiek actief zouden willen zijn, kijken daar nu wel voor uit. Ze zijn bang om te worden vermoord. Terecht. Het zijn niet alleen bedreigingen en woorden.’</p>
<p class="tekst">Tolokonnikova denkt hardop aan Boris Nemtsov, een bevriende oppositieleider die in 2015 in hartje Moskou werd vermoord. ‘Boris had me kort daarvoor gewaarschuwd. Je moet bodyguards nemen, zei hij. Ik riep: doe niet zo raar. Bovendien, ik heb geen geld voor beveiliging. Even later was hij dood en besloot ik om een tijdje weg te gaan.’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Uit eigen ervaring weet ze dat zwijgen of wegkijken de slechtst denkbare opties zijn.</q></p>
<p class="tekst">In Los Angeles loopt ze zonder veiligheidsmensen over straat. Of ze dat in Moskou zou doen? ‘Ik heb het er liever niet over.’ Zin om door te praten over haar tijd in de gevangenis en de periode ervoor heeft ze evenmin. De tijd dat ze als activiste radicaliseerde en een ‘bedreiging’ voor de overheid werd, staat in haar boek Zo begin je een revolutie beschreven, dat twee jaar geleden in het Russisch verscheen. ‘Ik ben een beetje vergeten wat ik heb geschreven,’ zegt ze, duidelijk niet van plan om herinneringen op te halen.</p>
<p class="tekst">‘We begonnen lang geleden de openbare ruimte op te eisen en ons bezig te houden met politieke protesten,’ schrijft ze. Dat was in 2007, ‘toen we allemaal een lachwekkende zeventien of achttien jaar oud waren.’ Pussy Riot werd opgericht in 2011 als los kunstcollectief met een anarcho-politieke vrijheidsboodschap. De vijf jaar ervoor deed Tolokonnikova onderzoek naar concreet activisme: ontsnappen aan de politie, kunst maken zonder dat er betaling tegenover staat, ‘roekeloos vrijpostig zijn’. Tolokonnikova zocht niet naar activisme, zegt ze. ‘Het activisme vond mij. Ik dacht nergens anders aan.’</p>
<h5>Domme anarchisten</h5>
<p class="tekst">Pussy Riot werd snel een nationale en internationale sensatie. Terwijl het politieke klimaat in Rusland steeds repressiever werd, lieten Tolokonnikova en haar mede-activisten steeds luidruchtiger van zich horen. Hun ‘punkgebed’ in de Moskouse kathedraal was een genadeloze kritiek op Poetin. Dat kon de almachtige staat niet op zich laten zitten. Tolokonnikova werd veroordeeld wegens ‘hooliganisme’ vanuit religieuze haat. Ze zat in verschillende gevangenissen. Ze werd mishandeld. Ze at slecht of helemaal niet. Ze was ziek. Ze werkte achttien uur per dag. Ze werd verliefd op vrouwen. Ze zweeg om zichzelf en medegevangenen te beschermen, totdat ze besefte dat een grote mond en publiciteit uiteindelijk beter waren.</p>
<p class="tekst">Haar plotselinge vrijlating eind 2013 werd alom gezien als een stunt van het Kremlin vlak voor de winterspelen in Sotsji. Cynische calculatie of niet, Tolokonnikova was blij dat ze haar vrijheid terug had.</p>
<p class="tekst">Inmiddels was ze wereldwijd bekend geworden door haar acties en open brieven. Ze wachtte geen moment en ging op reis naar de Verenigde Staten, Canada en Europa om op te treden en aandacht te vragen voor de wandaden van het Russische regime.</p>
<p class="tekst">De gevangenschap had een depressie aangejaagd, besefte ze nadat ze was vrijgelaten. ‘Het schrijven hielp me om met mijn ervaringen in de cel om te gaan. Ik was totaal losgekomen van de wereld. Maar meteen nadat ik vrij kwam, stond ik in het Barclay’s Center, een enorme concerthal in Brooklyn, naast Madonna. En ik voelde me nog steeds <em>a piece of shit</em>. Je vraagt je de hele tijd af: <em>what the fuck</em> is er met mijn leven gebeurd? Depressie is een logische reactie op zo’n radicale verandering, weet ik nu. Niet dat ik elke dag huilend wakker werd, meer een gevoel dat er een muur staat tussen mij en de wereld.’</p>
<p class="tekst">Weer een pauze, een blik naar buiten, de onwil om oogcontact te maken. Maar ze praat wel verder: ‘Antidepressiva hielpen. Maar belangrijker was iets buiten mezelf te vinden om mee bezig te zijn.’ Haar nieuwe aandachtspunt werd Media Zone, een onafhankelijke online-publicatie voor Russisch sprekenden.</p>
<p class="tekst">‘Maak van het open minded zijn je beroep’ – ook dat staat in <em>Zo begin je een revolutie</em>. Het is een motto van Tolokonnikova, en van Media Zone. ‘Een <em>open mind</em> is nodig om de wereld te veranderen.’ Zij noch haar collega-Pussy-leden had ervaring met leiding geven. Toch zetten ze de nieuwssite op waar onafhankelijk denken en kritiek op het regime nog wél mogelijk zijn. De site werd binnen de kortste keren een van de belangrijkste media van Rusland.</p>
<p class="tekst">‘Dat betekent trouwens dat echt iedereen een media-outlet kan beginnen,’ zegt ze, nu toch weer even grijnzend. ‘Ik bedoel: als een clubje domme anarchisten het kan!’<br />
Binnen de punkbeweging heeft ze kritiek gekregen: welke anarchist begint er nu een bedrijf? ‘Vooral Europese punks zijn kwaad. “Je hebt een institutie opgezegd, je hebt je ziel verkocht, je doet het voor het geld!” Inderdaad. En het is een machtig gevoel. Maar waar het om gaat: dit kan een middel zijn om overheden omver te werpen. En weet je wat nog meer? Als je alleen maar thuis zit of high wordt, een punk zonder doel, dan zeg ik:<em> you suck</em>.’</p>
<div class="media-wide">
<figure id="post-348420 media-348420" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9841_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9841_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9841_preview-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9841_preview-1280x854.jpg 1280w" alt="" /><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9973_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9973_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9973_preview-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2017/01/1H6A9973_preview-1280x854.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Ze weigert haar jas uit te trekken. Haar muts? &#8216;Gekregen van een bedrijf dat genderneutraal ondergoed maakt.&#8217; Fotografie: Andrew Kuykendall</figcaption></figure>
</div>
<h5></h5>
<h5></h5>
<h5></h5>
<h5></h5>
<h5>Dood aan de seksist</h5>
<p class="tekst">Ze is vriendelijk en kwetsbaar, zeker wanneer ze vertelt over de depressiviteit die volgde op haar gevangenschap. Maar de tekst van de eerste song van Pussy Riot, ‘Dood aan de seksist’ (2011), liegt er niet om. Een fragment: ‘Word een feministe, wees een feministe. Vrede op aarde, dood aan de mannen. Wees een feministe, vernietig de seksist. Dood aan de seksist, spoel zijn bloed weg!’</p>
<p class="tekst">Dat is even slikken. Wanneer we haar vragen naar het feminisme komt ze op de abortusdiscussie. Daar is weer dat andere spoor, dat wat we de Nadia-gedachtesprong kunnen noemen. ‘Niet te geloven dat we het nog steeds moeten hebben over het zelfbeschikkingsrecht op je voortplanting. Ik hoop dat dit een rare droom is. Maar Trump klinkt serieus over inperkingen van abortus. Rusland was een van de eerste landen waar vrouwen stemrecht kregen en het recht op een abortus.’ Weer die wrange glimlach: ‘Toen kwam Stalin, die maakte er een puinhoop van. Maar nu is het weer in orde.’</p>
<p class="tekst">Als moeder en jonge vrouw vindt ze seksueel onderricht van levensbelang. Een herinnering ter illustratie: ‘Ik heb zelf ooit één les in seksuele voorlichting gekregen. Van een priester. Die vertelde ons meisjes dat je vagina een geheugen heeft. Dat je kind eruit zal zien zoals de eerste vent met wie je het zou doen. Ik was dertien en het leek me bullshit. Maar dat was de enige informatie!’</p>
<p class="tekst"><q class="pull-left">Je weet nooit wanneer ze je oppakken. Er komt geen waarschuwing.</q></p>
<p class="tekst">De vrouwonvriendelijkheid van Trump maakt haar kwaad. Waar Poetin het jachtseizoen op homoseksuelen heeft geopend, schept Trump op over zijn vrijbrief om vrouwen ‘<em>by the pussy</em>’ te grijpen. In haar video <em>Make America Great Again</em>, die online ging vlak voordat Trump werd gekozen, vraagt Tolokonnikova zich af of Amerikaanse kiezers echt zin hebben in een seksistische president die eigenlijk vindt dat vrouwen achter het aanrecht horen. Ze wil niet generaliseren. Rusland onder Poetin en Amerika onder Trump zijn onvergelijkbare culturen, benadrukt ze. Toch moeten ook Amerikanen beseffen dat er vanuit moreel oogpunt maar één houding mogelijk is de komende vier jaar: verzet.</p>
<p class="tekst">‘Het is superbelangrijk om alternatieve instituties op te zetten, zoals echt vrije media. Je kunt niet langer verwachten dat de regering jouw belangen zal behartigen als je geen Trump-aanhanger bent, als je niet voor blanke superioriteit en seksisme bent. Als je die twee zaken afwijst’ – Tolokonnikova zoekt even naar de correcte term in het Engels – ‘dan ben je volgens mij <em>kind of a little bit fucked.</em>’</p>
<p class="tekst">Uit eigen ervaring weet ze dat zwijgen of wegkijken de slechtst denkbare opties zijn. ‘In tijden van crisis is geduld een slechte keuze,’ zegt ze. De eerste acht maanden van haar gevangenschap zat ze in een van de ellendigste gevangeniskoloniën, vertelt ze. ‘Ik werd constant geslagen. Ze deden waar ze zin in hadden. Totdat ik mijn open brief schreef en een hongerstaking begon. Toen veranderde mijn leven dramatisch. Ze konden niet meer om me heen.’ Vandaar die onafscheidelijke muts: Rise Up. Dat is misschien wel haar belangrijkste motto, nu ze als vrije vrouw in redelijke anonimiteit in Highland Park woont.</p>
<p class="tekst">Dat is vlak bij Hollywood. Zou het kunnen dat er een film komt over haar nog jonge leven, haar verzet tegen de autocraat Poetin, de oprichting van Pussy Riot en haar gevangenistijd?</p>
<p class="tekst">Ze lacht er schuchter om als we afscheid nemen. Maar het zou helemaal niet zo vreemd zijn, gezien haar advies om actief, luidruchtig te leven, alsof je in een film zit.</p>


Diederik van Hoogstraten

De heldin van Pussy Riot weet: zwijgen is geen optie

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips