<div class="wpg-element paragraph">
<p>Jeroen Vullings bespreekt het boek van de week.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>illustratie Siegfried Woldhek</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De ‘communistische James Dean’ werd hij genoemd, want ja, uiterlijke verwantschap, rebel en een voortijdig einde dat mysterieus blijft: nam hij nou bewust die fatale combinatie van slaapmiddelen en alcohol in, of was het stomme pech? In ieder geval beantwoordde het aan de lokroep van de zelfmoord in zijn bescheiden oeuvre. In Nederland is de Poolse schrijver Marek Hłasko (1932-1969) slechts in een kleine kring van literaire fijnproevers (naams)-bekend. Dat heeft hij vooral te danken aan zijn bewonderaar Arnon Grunberg, die niet alleen in zijn eerdere rol als uitgever Hłasko’s novelle <span class="Cursief">Ik zal jullie over Esther vertellen</span> uitbracht, maar die ook als eerbetoon Hłasko’s voornaam leende voor zijn pseudoniem Marek van der Jagt. Sindsdien ben ik geïnteresseerd in Hłasko’s proza, want Van der Jagt tekende voor het meest soevereine en duistere proza dat Grunberg geschreven heeft.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>niet-Jood in Israël<br /></h3>
<p>De recente publicatie van <span class="Cursief">De Israëlische trilogie</span>, waarin zijn romans <span class="Cursief">De tweede hondenmoord</span>, <span class="Cursief">Bekeerd in Jaffa</span> en de novelle <span class="Cursief">Ik zal jullie over Esther</span> <span class="Cursief">vertellen</span> bijeen zijn gebracht, is belangrijk. Eerst omdat een substantieel deel van Hłasko’s werk nu eindelijk in een Nederlandstalige publiekseditie te verkrijgen is en niet langer bijeengescharreld moet worden in achterafzaakjes of via internetkrochten. En ook omdat deze bundeling een thematisch accent legt op het proza dat Hłasko schreef als gekwelde emigrant, als niet-Jood in Israël.<br />Daarmee kom je toch weer op zijn levensfeiten uit: Hłasko groeide vaderloos op in communistisch Polen, werd van school gestuurd vanwege zijn onbeteugelde agressie, werkte losvast als arbeider, dronk zwaar, pafte erop los, kwam in problemen – het klassieke <span class="Cursief">bad boy</span>-gedrag. Tegelijkertijd werd hij vanaf zijn verhalendebuut in 1956 vereerd als literair <span class="Cursief">enfant terrible</span>. Hij wist de stalinistische heilstaat Polen te verlaten, dorst daarnaar als ‘staatsvijand’ niet meer terug te keren en streek de rest van zijn korte leven neer in Frankrijk, West-Duitsland, Italië en Israël. Daar speelt ook het semi-autobiografische proza verzameld in <span class="Cursief">De Israëlische trilogie</span>. <br />Daarin zijn vooral <span class="Cursief">De tweede hondenmoord</span> en <span class="Cursief">Bekeerd in Jaffa</span> de moeite waard, romans die lezen als een twee-eenheid doordat ze het oplichtersduo Jacob en Robert volgen. Eerst in hun streven vrouwen geld afhandig te maken in het Beloofde Land. Zelfs daar is het leven niet beter, tonen hun desolate strevingen. Tel Aviv wordt afgeschilderd als een plek waar werkelijk iedereen bezig is de ander van zijn geld af te helpen, legaal en nog vaker illegaal.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>slachtoffers<br /></h3>
<p>Het duurt in de verhalen eindeloos voor er wat gebeurt en voor er scherper zicht komt op de oplichterstruc die ze beramen. Het komt erop neer dat Jacob moet aanpappen met eenzame vrouwen die als toerist in Israël verblijven. Die slachtoffers moeten zodanig gemanipuleerd en emotioneel gemasseerd worden dat ze de ‘gevoelige’ Jacob willen redden. Zijn ze daarin over de brug, dan is het tijd voor de volgende act: Jacob speelt dat hij zich door de plotselinge liefde die hem nu te beurt is gevallen, zodanig schaamt over zijn verleden dat hij niet meer met zichzelf kan leven. Ten teken daarvan vermoordt hij degene die hem het meest dierbaar is in het ondermaanse: zijn hond. Een hond die het duo kort daarvoor gekocht heeft, want dit ‘attribuut’ bij hun oplichterij moet telkens vervangen worden. Maar ook de zelfmoord van Jacob is een onderdeel dat niet zonder gevaar is.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>levenskunstenaar<br /></h3>
<p>Hłasko’s werk is existentialistisch genoemd, hij is ten positieve vergeleken met Albert Camus en Samuel Beckett, maar die grootse kwaliteit heeft zijn cultproza wat mij betreft niet. Ook een <span class="Cursief">hardcore</span> fan als Arnon Grunberg, die als achttienjarige kennismaakte met dit consequent nee tegen het bestaan zeggende, inktzwarte werk, is in zijn bevlogen nawoord niet blind voor wat hij ‘de tegenargumenten’ noemt: ‘dat Hłasko zijn talent heeft vergooid, dat hij meer een levenskunstenaar was dan een schrijver en dat hij zelfs als levenskunstenaar gezien zijn vroegtijdige einde toch vooral tragisch was, en onaangenaam in de omgang bovendien’. Ik wil daaraan toevoegen dat de notie ‘levenskunstenaar’ een beperkte geldigheid heeft – alleen voor romantische adolescenten. Jong willen sterven, rillen bij de gedachte om veertig te worden, glorie zien in verloedering en zelfdestructie, is een ondoorleefde wens die pubers mogen koesteren.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>amorele parabel<br /></h3>
<p>Wat beklijft is het werk, niet de efemere reputatie. Hłasko’s boeken worden vaak plotloos genoemd. Dat is niet helemaal waar. Het is meer dat er qua handeling niet heel veel in de verhalen omgaat en op snelheid van handelen hoef je ook niet te rekenen. In <span class="Cursief">De tweede hondenmoord</span> en <span class="Cursief">Bekeerd in Jaffa</span> volgen we de schelmen Jacob (in wie we volgens Grunberg Hłasko mogen zien) en Robert. Formeel gaat de meeste aandacht in deze romans uit naar de dialogen, pogingen tot communicatie met anderen die maar nooit adequaat worden. Het blijft hortend, onhelder, met de suggestie van ongeziene diepte en dat is mateloos fascinerend – Grunbergs fictie kent dezelfde troef. <br />Een anker in dit diffuse proza is de verstandhouding annex rolverdeling tussen Robert en Jacob. Robert is het brein, hij beheert het geld en bedenkt hoe de oplichterij moet plaatsvinden. Robert die zich beroept op een gestudeerde achtergrond, die je alles kan vertellen over Macbeth, ziet zich zelf als toneelregisseur en in zijn optiek moet Jacob zich aan het script houden. Jacob acht zich degene die Robert bedacht heeft. ‘Zoals Disney Donald Duck verzonnen heeft.’ Dat bevragen van het eigen ik, in contrast met de serieuze voorbereiding en het oefenen van het ‘script’ geeft iets onwerkelijks aan de schemerige praktijken. Alsof ze in die tijdelijke idylle kunnen ontstijgen aan het neerdrukkende bestaan. Niet zomaar valt de vergelijking met romanhelden, zoals Fabrice del Dongo uit Stendhals zwaarromantische roman <span class="Cursief">La Chartreuse de Parme</span>. Hlasko’s antihelden bevinden zich in de goot van Tel Aviv, maar blijven overeind door wat ze doen te beschouwen als fictie, als kunst. <br />Het hoe en wat van deze snode praktijk is niet de crux in deze amorele parabel. Het gaat erom dat Jacob twijfelt aan zijn rol, al zal hij die juist perfect blijven volvoeren. Hoe? Door het licht te vergeten en zich toe te vertrouwen aan de duisternis: ‘Het donker verlost ons van onze gezichten en onze schaduwen’. Dat zelfverlies brengt Hłasko glanzend tot leven. </p>
</p></div>


Jeroen Vullings

De Letteren

Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd