<div class="lead">Op het IDFA draait ‘The Unknown Known’, een interview met Donald Rumsfeld. Tijdens het kijken dringt zich een angstaanjagende vraag op: wat als hij níét liegt?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Het is bijna onvoorstelbaar, maar gaandeweg The Unknown Known lijkt de conclusie onontkoombaar. 
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
En als ik het aan regisseur Errol Morris vraag, op het festival van Venetië waar zijn documentaire in première gaat, blijkt die er persoonlijk zo goed als zeker van: Donald Rumsfeld, een van de belangrijkste naoorlogse Amerikaanse politici, de man die zowel de jongste als de oudste minister van Defensie was uit de geschiedenis van de Verenigde Staten, heeft écht geen idee. Hij liegt niet – hij beseft gewoon niet dat hij telkens iets anders beweert.
‘Het kan zijn dat hij me heeft belazerd,’ zegt Morris, die urenlang met Rumsfeld sprak. ‘Maar uiteindelijk had ik niet de indruk dat hij iets verborg, maar dat er niets te verbergen was. En dat vind ik eng. Doodeng.’
Dus Rumsfeld gelooft wat hij zegt? ‘Ik denk van wel.’
En alle tegenstrijdigheden in zijn uitspraken dan? ‘Rumsfeld heeft een verbazingwekkend vermogen voor ontkenning. Hij zegt dat niemand het verband legde tussen Saddam en Bin Laden – en vervolgens zien we het hem zelf doen. En zo gaat dat de hele tijd. Dat is voor mij het centrale mysterie: wat denkt hij zelf in godsnaam dat hij aan het doen is? Gelooft hij inderdaad dat hij de waarheid spreekt? Hij zegt dat de ondervragingsprocedures die hij goedkeurde voor Guantánamo niet naar Abu Ghraib zijn gemigreerd. Dan lees ik een passage voor uit het Schlesinger-rapport waarin staat dat het wél is gebeurd, en dan antwoordt hij: “I think that’s a fair assessment.” Ik denk dat het om iets groters gaat dan liegen. Het gaat om zelfbedrog.’
De eerste neiging van de kijker is om te denken: onzin, hij liegt gewoon. Veel critici vonden The Unknown Known daarom minder goed dan The Fog of War (2003), Morris’ extreem intense, Oscar-winnende interviewdocumentaire met een eerdere minister van Defensie, Robert McNamara. Die had, recht in Morris’ camera kijkend, schuld bekend over de Vietnam-oorlog: ‘We were wrong.’ Dat doet Rumsfeld niet en Morris, was de kritiek, laat hem daarmee wegkomen. Maar die kritiek slaat de plank mis.
‘Ik krijg die vraag altijd. Ze vinden dat zo’n interview confronterend moet zijn. Dat als hij iets onwaars zegt, ik moet roepen: “U liegt!” en dat hij dan zal zeggen: “Oh ja, sorry, daar heeft u me.” Maar zo werkt het niet – kijk naar alle eerdere interviews die hij heeft gegeven. Ik heb een ander doel: dat hij iets van zichzelf blootgeeft. Als ik hem telkens corrigeer, zegt hij niks meer.’ Bovendien is voor de kijker zo ook wel duidelijk dat Rumsfeld onwaarheden vertelt. Nieuw is de vraag: doet hij dat bewust?
Telkens weer die lach
The Fog of War was angstaanjagend. Je zag hoe een intelligent en machtig man als McNamara toegaf dat hij er compleet naast zat met de Vietnam-oorlog. Maar The Unknown Known is nog enger, omdat de film aannemelijk maakt dat het mogelijk is om decennialang te functioneren op het hoogste niveau van de wereldpolitiek zonder enigerlei vorm van zelfreflectie.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Dus Rumsfeld gelooft wat hij zegt? ‘Ik denk van wel.’
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Ik heb Rumsfeld wel eens de minst Joodse man genoemd die ik ken,’ zegt Morris, zelf Joods. ‘Hij heeft geen twijfel, zelfbewustzijn of schuldgevoel.’ Toen Rumsfeld door journalisten werd geconfronteerd met de chaos na de inval in Irak, gaf hij het beruchte antwoord: ‘Stuff happens.’ En als Morris hem vraagt naar de lessen van de Vietnam-oorlog, antwoordt Rumsfeld ontspannen: ‘Some things work out, and some things don’t. This one didn’t.’
Stel uzelf deze vraag: waarom laat Rumsfeld zich überhaupt door Morris interviewen? Morris is een criticus van de Irak-oorlog en maakte een documentaire over het Abu Ghraib-schandaal, Standard Operating Procedure (2008), dat plaatsvond onder Rumsfelds verantwoordelijkheid. Morris stelt hem die vraag. Rumsfeld glimlacht en antwoordt: ‘I’ll be darned if I know.’ En hij liegt niet. Hij weet het echt niet.
Het is die glimlach van hem. Charmant, in zekere zin, en een gevoel voor humor kan hem ook niet ontzegd worden. Maar tegelijkertijd is het verontrustend om zelfs bij de zwaarste onderwerpen telkens weer die lach te zien.
Dit lijkt er aan de hand: Rumsfeld is meer bezig met wat hij zegt dan met waar het over gaat. Morris structureerde zijn documentaire rondom de enorme hoeveelheid memo’s waarmee Rumsfeld zijn staf overspoelde. In veel daarvan stelt Rumsfeld zich vragen over definities. Want wat is ‘martelen’, wat is een ‘vijandig strijder’, wat is ‘oorlog’? Taal kan een machtig wapen zijn – vooral als je de betekenis eruit laat weglopen. Want erg veel betekenen ze niet, die zogenaamd filosofische uitspraken waar Rumsfeld om bekendstaat. Zoals ‘the absence of evidence is not the evidence of absence’, over Saddams vermeende massavernietigingswapens, waarmee hij Bush de oorlog in argumenteerde.
</div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Zou dat waar kunnen zijn? Dat Rumsfeld alle tegenstrijdigheden die hij uitspreekt allemaal gelooft? 
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
‘Ik kan niet eens zeggen of Rumsfeld slim of dom is,’ verzucht Morris. ‘Hij is slim met woorden, maar hij gebruikt ze niet om te verhelderen, maar om te verhullen. Mensen vinden die uitspraak van hem zo briljant, over de known knowns, de known unknowns en de unknown unknowns. Goed, het is een soort halfbakken epistemologie. Maar wanneer gebruikt hij het? Als iemand op een persconferentie vraagt: ‘Welk bewijs heeft u voor de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak?’ Daar komt dus nooit antwoord op. Ik geloof niet dat Descartes epistemologie heeft bedoeld als filibuster.’
P en niet-P
Over kennisleer gesproken. Na een voorvertoning van The Unknown Known stapte een wiskundige op Morris af die zei: ‘In de elementaire logica hebben we een regel die zegt dat iets waar is of niet – het kan niet allebei. Het is P óf niet-P. Want als je ze toch allebei aanneemt, P en niet-P, dan krijg je een systeem waarin je alles kunt bewijzen – en dat is wat Rumsfeld doet.’ Morris kon het alleen maar bevestigen: ‘Rumsfeld zegt voortdurend dingen die elkaar rechtstreeks tegenspreken – en vandaar redeneert hij alle kanten op. De film begint met zo’n tegenstelling: hij zegt dat oorlogsvoorbereidingen treffen kan leiden tot oorlog, maar zwakte tonen ook. Als je die logica volgt, leidt alles tot oorlog. Dus waarom dan maar niet er eentje beginnen?’
Morris leunt naar voren. ‘F. Scott Fitzgerald schreef ooit dat een genie iemand is die twee tegengestelde gedachten tegelijkertijd in zijn hoofd kan hebben. Ik zou dat willen uitbreiden tot: twee tegengestelde gedachten tegelijkertijd hebben – en dat ook beseffen!’
Zou dat waar kunnen zijn? Dat Rumsfeld alle tegenstrijdigheden die hij uitspreekt allemaal gelooft? P én niet-P? Het is onlogisch en onvoorstelbaar, maar The Unknown Known maakt het angstaanjagend aannemelijk.
Rumsfeld wordt in de film met zo’n directe tegenstelling geconfronteerd. Dat gebeurt als hij de titel van de documentaire aan Morris uitlegt, een vierde variant op zijn knowns en unknowns, afkomstig uit een van zijn memo’s. Rumsfeld omschrijft the unknown known als: niet doorhebben dat je bepaalde kennis eigenlijk al bezit. Waarna Morris hem erop wijst dat hij het destijds precies andersom formuleerde, als: ten onrechte denken dat je iets al weet. Rumsfeld leest de memo nog een keer, ziet dat hij een deel van zijn beroemdste uitspraak, die hij eindeloos heeft herhaald en waarnaar hij zijn autobiografie heeft vernoemd, zojuist exact andersom heeft uitgelegd, haalt zijn schouders op en zegt: ‘Yeah, I think that memo is backwards.’
Het is een antwoord. Maar op dat moment weet ik bijna zeker dat hij volgende week, even ontspannen, weer het omgekeerde kan beweren. Hij liegt niet. Hij is P en niet-P. En daaruit volgt hoe dan ook oorlog.
‘The Unknown Known’ wordt vertoond op het 26ste International Documentary Film Festival Amsterdam. <a href="http://www.idfa.nl/nl/festival.aspx" class="normal" title="http://www.idfa.nl/nl/festival.aspx">Zie idfa.nl</a>
</div>