De speelfilm ‘On Body and Soul’ (over een Hongaars abattoir) en de documentaire ‘Safari’ (over de Afrikaanse plezierjacht) zeggen ons: de mens is vergeten dier te zijn. En seks biedt wellicht een uitweg.

Als aan het begin van On Body and Soul, de Hongaarse speelfilm die in februari de Gouden Beer en de Persprijs won op het festival van Berlijn, een prachtig hert in een idyllisch bos zijn hoofd opricht, zit ik klaar voor het schot. Want ik ken dit beeld. In talloze films wordt het gebruikt om een jager te introduceren.

Maar het schot komt niet. Het hert is slechts mooi, krachtig en op zijn gemak in zijn natuurlijke omgeving. Het voelt vreemd ongemakkelijk, alsof de punchline ontbreekt. Waarom kijken we dan naar dit beeld?

https://www.youtube.com/watch?v=EfGeMbSEx9k

Dat schot en die punchline volgen wel in Safari, maar daarmee is het ongemak niet weg. In deze documentaire van de Oostenrijkse regisseur Ulrich Seidl (bekend van de Paradies-trilogie) jagen Duitsers en Oostenrijkers in zuidelijk Afrika zogenaamd op wilde dieren in hun natuurlijke omgeving. ‘Maar het is gewoon een bedrijf,’ benadrukt Seidl als ik hem spreek in Venetië, bij de première van zijn film. ‘Er staat een hek omheen en de dieren worden gefokt om afgeschoten te worden. Vroeger waren de eigenaars veehouders, maar hiermee valt tegenwoordig meer te verdienen.’ Dat wil zeggen: goed geld voor de witte, neokoloniale eigenaars van de grond en grijpstuivers voor de arme zwarte slagers die in een armetierig abattoir de geschoten dieren ontleden. Het bloederige einde van een giraffe, dat door Seidl langdurig maar zonder sensatiezucht in beeld wordt gebracht, zal voor veel kijkers moeilijk te verteren zijn.

Plezierjagers

Terug naar On Body and Soul. Van het droomachtige bos met het statige hert verplaatst regisseur Ildikó Enyedi ons naar een klinisch slachthuis in Boedapest. Hier wordt, geheel volgens de regels, een rund afgemaakt. On Body and Soul is een speelfilm, maar deze scène is echt. Documentair geregistreerd met bijna dezelfde neutrale blik als Seidl hanteert in Safari. Bijna, want Enyedi is net iets terughoudender, door het moment van afschieten buiten beeld te houden en het doorsnijden van de keel onscherp te filmen. Bij haar aftiteling staat: ‘Sommige dieren hebben geleden tijdens de opnames, maar niet speciaal voor deze film.’ Tot de plezierjagers in Safari is door de meeste filmkijkers gemakkelijk afstand te bewaren – maar is de omgang met dieren in zo’n modern Europees slachthuis veel ethischer? Enyedi vindt van niet, vertelt ze me in Berlijn: ‘De slachthuismedewerkers behandelen de dieren niet als complexe levende wezens, maar als dingen. Het is niet eens wreed of gewelddadig, het is erger: ze staan er niet bij stil wat ze doen. Net zoals moderne ziekenhuizen vaak de mens vergeten. Vergeten wie daar ziek is, wie daar doodgaat.’

Sommige dieren hebben geleden tijdens de opnames, maar niet speciaal voor deze film.

Als dat laatste al een wat grove gelijkstelling lijkt, doet Seidl er nog een schepje bovenop: ‘Tijdens de jacht hebben de jagers het over zoveel Stück in plaats van dieren. Met dat vocabulaire houden ze de dieren emotioneel op afstand. Zodat ze ze als dingen kunnen zien. Ik heb me laten vertellen dat Stück ook het woord was dat de nazi’s gebruikten voor gevangenen in de vernietigingskampen.’

Uitvergrotende spiegels

Emotioneel afstand houden tot dieren om ze te kunnen doden, dat doen de protagonisten van beide films. Kennelijk hebben ze daaraan behoefte. Kennelijk wringt er emotioneel dus toch iets, hoe enthousiast de jagers in Safari ook over hun jacht spreken en hoe zakelijk en methodisch de slachthuismedewerkers in On Body and Soul ook te werk gaan.

Neem de nieuwe kwaliteitscontroleur in die film, Mária, een gesloten vrouw met autistische trekken. Een kadaver raakt ze zonder moeite aan – een levend dier niet. Ze lijkt in eerste instantie een wat extreem personage, maar dat is ze niet: ‘Als autist voelt Mária zich veilig bij regels en data. Zo’n objectivering is voor haar een manier van overleven. Maar dat geldt ook voor de andere slachthuismedewerkers. Met Mária heb ik het alleen uitvergroot.’ Net zoals Seidl immer extreme figuren opvoert die, als de eerste verbazing is geweken, toch spiegels van de kijker blijken te zijn. Uitvergrotende spiegels.
Hoe langer ik heen en weer ga tussen de Oostenrijkse documentaire en de Hongaarse speelfilm, hoe meer raakvlakken ik ontdek. Zo filmt Enyedi het strak georganiseerde appartement van Mária op een even afstandelijke en vervreemdende manier als waarmee Seidl zijn personages kadreert in zijn bekende ‘Seidl-tableaus’, met twee jagers netjes gecentreerd, ten voeten uit en symmetrisch van voren gefilmd in een onbeweeglijk kader.

Het is alsof Seidl ze gevangen zet. Of: laat zien hoezeer ze zichzelf hebben opgesloten in hun rituele leventje. Dagenlang in hetzelfde jagershokje wachten totdat er een dier verschijnt. Het eufemistische jagerstaaltje dat ze zich hebben aangeleerd, waarin niet alleen een dier een Stück wordt, maar bloeden zweten en doden omleggen. De zogenaamde jacht, waarin ze op een afgezet terrein achter plaatselijke gidsen aanlopen totdat die hun zeggen waarop ze vanaf waar mogen schieten – om daarna, met ingebeelde jagerstrots, het kansloze dier te prijzen voor zijn ‘dappere strijd’ en als souvenir een trofeefoto te laten maken met het levenloze lijf.

Zo zitten ook de slachthuismedewerkers in On Body and Soul gevangen in hun routine. Net zo opgesloten als de dieren zelf, aldus Enyedi: ‘Alsof ze in een kooi leven.’ En zo heeft ze hen daarom ook gefilmd: ingekaderd, afgeschermd, opgesloten, met veel close-ups. Haar film geeft nooit het gevoel dat de wereld van haar personages groter is dan wat we zien, dat er meer is dan dit repetitieve leven van klinisch doden.

In ‘On Body and Soul’ zijn de acteurs ingekaderd met veel close-ups gefilmd, afgeschermd – als dieren. Gefrustreerde seksualiteit

Zo belanden beide films op hetzelfde punt. En dan is de vraag: waarom? Waarom doen mensen dit? Seidl zegt, in eerste instantie, het nog steeds niet te weten: ‘Ik kreeg geen bevredigend antwoord. Ze vertelden alleen wat ze voelen als ze een dier schieten, niet waarom ze het doen. Ze krijgen het natuurlijk vaak van jongs af mee. Ik leerde in Afrika een Oostenrijkse familie kennen van wie het zesjarige zoontje al parelhoenders schoot. Maar dat biedt nog niet de sleutel tot het waarom.’

Enyedi biedt wel een antwoord, al is dat dichterlijk en indirect – vergeef me dat ik hier een spoiler laat volgen. Als in On Body and Soul Mária ontdekt dat zij en een collega elkaar in hun dromen kunnen ontmoeten en liefhebben in de vorm van herten, herstellen zij daarmee de innerlijke band tussen mens en dier, van mens als dier, die zij in hun dagelijks leven hebben verbroken. En als ze vervolgens in werkelijkheid seks hebben, luistert ze gefascineerd naar het gesnuif van de man, dat bepaald dierlijk klinkt. Zonder het hardop te zeggen, legt Enyedi hier een gewaagd verband tussen gefrustreerde seksualiteit en gevoelloze dierenslacht.

Bij het schieten beleven ze een ontlading, als een orgasme. En dan, zoals je in de film ziet, omarmen en knuffelen ze elkaar, zoals bij de ontspanning die volgt op seks.

Dat doet Enyedi in een speelfilm, dus dat heeft ze verzonnen. Maar Seidl komt met zijn documentaire Safari tot een verwant idee, als hij de plezierjacht na afloop typeert als een gesublimeerde vorm van seks. ‘Het heeft mij hogelijk verbaasd, maar het schieten van dieren is voor de jagers een seksuele daad. Ga maar na: eerst besluipen ze de dieren, dat is het voorspel. Bij het schieten beleven ze een ontlading, als een orgasme. En dan, zoals je in de film ziet, omarmen en knuffelen ze elkaar, zoals bij de ontspanning die volgt op seks.’

Hij glundert een beetje over zijn vondst, maar daarmee heeft hij nog geen ongelijk. De jagers lijken de dieren inderdaad te benaderen met een soort lust.
En zo komen we dan toch bij een conclusie. Mensen kunnen dieren doden als dingen, als Stücke, omdat ze het dier in zichzelf niet erkennen. De eigen dierlijke aard omarmen gaat het gemakkelijkst tijdens seks. Pas wanneer de slachthuismedewerkers in On Body and Soul dat beseffen, breken ze los uit hun kooi. En als de jagers in Safari dat zouden beseffen, zouden ze hun vleselijke lusten voortaan misschien botvieren op elkaar in plaats van op impala, zebra en giraffe. Want zie je jezelf als dier, dan zie je het dier niet meer als ding.