<p>‘Geen amv’, ‘takketeef’, ‘hoer’ en ‘slet’: in de nacht van zaterdag op zondag werden in de Brabantse dorpjes Engelen en Bokhoven meer dan tien woningen en verschillende auto’s en scooters met groene verf beklad. AMV staat voor <i>alleenstaande minderjarige vreemdeling</i>. In Engelen, zo’n vier kilometer van Bokhoven verwijderd, bestaan plannen om vijftig van deze jonge asielzoekers – kinderen nog – op te vangen.</p>
<p>De getroffen bewoners hadden één ding gemeen: achter hun raam hing een poster van VluchtelingenWerk met de oproep ‘Samen leven’.</p>
<p>‘Het maakt me bang omdat het zo gericht is’, zegt Hettie Cremers, wier raam en deurbel werden besmeurd. ‘Alsof iemand zegt: deze mening is hier niet gewenst, rot op. Ik kan het nog niet bevatten. Wat volgt er straks, een baksteen?’</p>
<p>Twee dagen later werd de auto van een ander gezin uit Engelen gestolen en in Dieze, een zijrivier van de Maas, gedumpt. Ook zij hadden de poster voor het raam.</p>
<p>De vernielingen markeren een nieuwe fase in de agressie rond asielopvang. De weerstand richt zich niet langer alleen tegen asielzoekers en opvanglocaties, maar nu ook tegen dorpsgenoten die zich tolerant opstellen of die niet nadrukkelijk tegen de opvang ageren.</p>
<p>Hoe kon het conflict in het ooit zo gemoedelijke Brabantse dorp van ruim vijfduizend zielen zo ontsporen?</p>
<h5><b>Linkse kutteef</b></h5>
<p>‘Dit is geen polarisatie meer, maar radicalisering’, zegt bijzonder hoogleraar Polarisatie &amp; Veerkracht aan de VU Hans Boutellier. De kern is volgens hem dat de ruimte voor afwijkende opvattingen steeds kleiner wordt.</p>
<p>‘Het vijandbeeld van radicaal rechts dijt uit. In toenemende mate is Nederland niet meer bereid verschillen te accepteren. Het gaat snel. Een paar jaar geleden was het juist een taboe om tegen een azc te zijn. Dat is 180 graden gedraaid.’</p>
<blockquote><p>‘Dit is geen polarisatie meer, maar radicalisering’</p></blockquote>
<p>Voorstanders van de opvang in het Noord-Brabantse dorp – waar D66 en PRO bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in oktober nog als de grootste partijen uit de bus kwamen – ondervinden dat al maanden aan den lijve. Een centrale rol spelen twee rivaliserende appgroepen: Gastvrij Engelen en het fel anti-azcgezinde Counter Plan. In die laatste groep werd geopperd om Bokhoven maar eens te versieren.</p>
<p>‘Het klinkt cru om te zeggen’, zegt John, beheerder van Gastvrij Engelen, die soms meelas in de andere groepen. ‘Maar wij zagen dit al aankomen. De sfeer werd steeds grimmiger.’</p>
<p>Bewoners die zich op social media positief over de opvang uitlaten, worden in anti-azcgroepen gedoxxt: hun namen, adressen en foto’s gaan rond. Daarop volgen scheldkanonnades, ‘linkse kutteef’ behoort tot het mildere repertoire. Anderen zijn de afgelopen maanden anoniem gebeld, bedreigd of thuis lastiggevallen.</p>
<p>‘Je voelt je onveilig’, zegt een van de slachtoffers van dreigtelefoontjes die anoniem wil blijven. ‘Je denkt vooral: hoe komen ze in hemelsnaam aan mijn nummer?’ De stem aan de andere kant van de lijn klonk vervormd, lager en dieper. Hij zei dat ze moest oprotten en gauw.</p>
<p>Snel werd de verbinding verbroken. ‘Het is allemaal heel Amerikaans.’</p>
<p>Inmiddels is ze van nummer veranderd.</p>
<p>Appgroepen spelen vaker een rol bij anti-azc-geweld. In Loosdrecht werd in Defend-chats al langer gezinspeeld op explosieven. Zulke groepen werken ophitsing in de hand, zegt Lilia Visser van stichting RADAR die zich inzet voor gelijke behandeling.‘Niemand stelt grenzen, waardoor vijandbeelden zich opstapelen en excessen kunnen ontstaan.’</p>
<blockquote><p>Premier Jetten omschreef het politiek gemotiveerde geweld eufemistisch als ‘lelijk vandalisme’</p></blockquote>
<p>Gemeenten kunnen zelf veel meer doen om zulke conflicten te voorkomen, zegt Visser. In dorpen door heel Nederland lopen spanningen rond opvanglocaties op, maar lokale overheden herkennen de signalen naar haar idee vaak te laat. ‘We gebruiken polarisatie al snel als containerbegrip, terwijl het juist een katalysator kan zijn voor wat in Engelen en Loosdrecht is gebeurd.’</p>
<p>Ook de landelijke politiek verzuimt te normeren. De fracties van PVV en FvD veroordeelden de bedreigingen niet. Van middenpartijen was de afkeuring uiterst terughoudend: premier Jetten omschreef het politiek gemotiveerde geweld eufemistisch als ‘lelijk vandalisme’. Volgens Boutellier draagt juist die voorzichtigheid bij aan de normalisering van de onderliggende vijandigheid: ‘Ook partijen op links hebben de verantwoordelijkheid zich hiertegen uit te spreken.’</p>
<h5><b>Geen commentaar</b></h5>
<p>Radicalisering in groepsapps hangt nauw samen met bubbelvorming. Wie zich vooral tussen gelijkgestemden begeeft, komt steeds minder in aanraking met afwijkende opvattingen.</p>
<p>Tegelijk verdwenen de afgelopen jaren door heel Nederland ontmoetingsplekken als cafés en buurthuizen. Engelen is daarop geen uitzondering. Het dorp heeft geen kroeg meer en ook de carnavalsvereniging hield op te bestaan. ‘Dat maakt sociale cohesie niet gemakkelijker’, zegt Visser. ‘Er zijn steeds minder plekken waar mensen elkaar vanzelfsprekend ontmoeten en het eens níét over het azc hebben, maar gewoon over koetjes en kalfjes.’</p>
<p>Op den duur gaan zulke appgroepen functioneren als een vereniging of voetbalclub, legt ze uit. Ze worden onderdeel van iemands sociale identiteit en verdiepen de onderlinge versplintering.</p>
<p>John, een van de beheerders van Gastvrij Engelen, merkt hoe diep de tweedeling inmiddels in het dagelijks leven is doorgedrongen. ‘Als ik iemand op straat tegenkom, vraag ik me steeds vaker af: bij welk kamp hoort diegene?’</p>
<p>In Engelen is de spanning voelbaar. Nederlandse vlaggen hangen aan lantaarnpalen. Bewoners reageren wantrouwig op vragen van de pers. ‘Geen commentaar’ en ‘ik ben er klaar mee’, klinken telkens opnieuw.</p>
<blockquote><p>‘Het gaat werkelijk over niets anders. Dat is klote. Laten we het over Max Verstappen hebben.’</p></blockquote>
<p>Bij de geplande opvanglocatie, een voormalig politiebureau op een bedrijventerrein, hangen zo’n zestig protestborden aan het hek. ‘Geen amv’, ‘geen azc’ en ‘geen fatbikes hier’: samen vormen ze een muur van kartonnen verzet.</p>
<p>Jan laat er zijn hond uit. ‘Ik hoor bij het anti-kamp’, zegt hij. De bekladdingen keurt hij af, maar de woede noemt hij begrijpelijk. De gemeente en voorstanders halen geregeld protestborden en anti-azcstickers weg. ‘Wij hebben het recht om onze mening te laten horen.’</p>
<p>Hij kijkt naar een bordje met de tekst ‘Hier geen azc’. De leus is met graffiti overspoten en daarna opnieuw aangebracht.</p>
<p>Vrienden van Jan zijn lid van de appgroep. Zelf houdt hij zich nauwelijks met de opvang bezig, zegt hij. ‘Eigenlijk interesseert die hele discussie me niet zoveel. Het gaat werkelijk over niets anders. Dat is klote. Laten we het over Max Verstappen hebben.’</p>


Chard van den Berg

Nederland breekt in tweeën

Verkiezingen in Duitsland

<p>De AfD stevent in de Oost-Duitse deelstaten Saksen-Anhalt en Mecklenburg-Voor-Pommeren af op een grote verkiezingsoverwinning. In Saksen-Anhalt ligt op 6 september zelfs een absolute meerderheid binnen handbereik. In de peilingen gaat de partij met 41 procent ruim aan kop. De christendemocratische CDU ligt met 24 procent hopeloos achter.</p>
<p>Haalt de sociaaldemocratische SPD (met 5 procent in de peilingen) de kiesdrempel niet, dan kan de AfD waarschijnlijk in <em>z’n eentje</em> regeren en valt de zogeheten Brandmauer voor het eerst op deelstaatniveau. De Brandmauer sluit alle politieke samenwerking van gevestigde partijen als CDU, SPD, Grüne en FDP met de AfD uit, waardoor de partij tot nu toe niet op landelijk niveau of in deelstaatregeringen kon besturen.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="Duitsland" href="https://www.vn.nl/hoe-blijft-de-duitse-politiek-nazi-vrij/" class="article-embed article-embed--left"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/971519/ANP-490466954-1-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Lees ook</span><span class="article-embed__title">Lees meer over de Brandmauer en de verkiezingen in Saksen-Anhalt</span><span class="article-embed__date">9 maart 2026</span></span></a>
<p>Als de AfD in Saksen-Anhalt de macht grijpt, wil het onder meer een ‘uitzettings- en remigratieoffensief’ inzetten en de banden met Rusland herstellen.</p>
<p>In veiligheidskringen maakt men zich grote zorgen. Bij een absolute meerderheid zou de AfD ook het deelstaatministerie van Binnenlandse Zaken in handen krijgen, en daarmee het veiligheidsapparaat (terwijl de partij zélf onderwerp is van onderzoek door de inlichtingendiensten).</p>
<p>De deelstaten spelen binnen de Duitse federatie een grote rol op het gebied van binnenlandse veiligheid. De deelstaatdiensten opereren zelfstandig en werken samen met de federale diensten bij grote onderwerpen als contraterrorisme en -spionage.</p>
<p>Hoewel de federale veiligheidsdienst de AfD formeel niet extreemrechts mag noemen, classificeert de dienst in Saksen-Anhalt de AfD daar sinds 2023 al als ‘aantoonbaar extreemrechts’. Een AfD’er aan het roer van zo’n deelstaatveiligheidsapparaat kan ook gevolgen hebben voor de Europese veiligheid en de Duits-Nederlandse samenwerking. Informatie van onze diensten komt ook terecht bij de diensten van Saksen-Anhalt.</p>
<h5>Joelend publiek</h5>
<p>‘Als wij het deelstaatministerie van Binnenlandse Zaken besturen, zijn we verantwoordelijk voor de binnenlandse veiligheidsdienst’, verkondigde Christian Hecht (AfD) triomfantelijk tijdens <a href="https://www.youtube.com/live/dQeADTpY4Sc?si=9Ht7WuxBh70IuSLK&amp;t=7732" target="_blank" rel="noopener">een burgerdialoog</a> in Halberstadt. Hecht, justitiewoordvoerder van de AfD-fractie in Saksen-Anhalt: ‘En dan gaan we in de dossiers kijken. We zullen te weten komen hoeveel mensen er in onze partij zijn geïnfiltreerd. Dat brengen we allemaal aan het licht.’ Naast hem glimlacht AfD-partijleider in Saksen-Anhalt Ulrich Siegmund naar een enthousiast joelend publiek.</p>
<p>Georg Maier, de sociaaldemocratische SPD-minister van Binnenlandse Zaken in de deelstaat Thüringen, zegt in het <em>Tagesschau</em>-journaal grote risico’s te zien: ‘Geheime informatie, bijvoorbeeld over de extreemrechtse achterban van de AfD of spionageactiviteiten van Rusland, kan in handen van rechtsextremen of zelfs bij Rusland terechtkomen.’</p>
<blockquote><p>‘Op de dag van zijn benoeming krijgt de deelstaatminister toegang tot alle documenten van de veiligheidsdiensten’</p></blockquote>
<p>Jörg Müller, tot 2025 hoofd van de Brandenburgse veiligheidsdienst, bevestigt dit scenario in een gesprek met Vrij Nederland: ‘Op de dag van zijn benoeming krijgt de deelstaatminister toegang tot alle documenten van de veiligheidsdiensten, zowel van de politie als de inlichtingendienst.’ Het gaat ook over informatie over geplande acties zoals huiszoekingen, observaties en afluistermaatregelen.</p>
<h5>Inlichtingendiensten als politiek instrument</h5>
<p>De AfD houdt er eigen ideeën over de veiligheidsdiensten op na. In het regeerprogramma voor Saksen-Anhalt noemt de AfD de binnenlandse veiligheidsdienst een dienst ‘ter bescherming van de regering’ in plaats van hoe de dienst in het Duits heet: <em>Verfassungsschutz</em>, ‘bescherming van de Grondwet’.</p>
<p>Volgens het programma zou de dienst ‘de patriottische oppositie in diskrediet brengen, verzwakken en willekeurig als extremistisch bestempelen’. De AfD wil dat het aan de ‘schandpaal nagelen van partijen die de regering niet aanstaat’ stopt. Ook wil de partij dat het bestrijden van Antifa ‘de hoogste prioriteit’ krijgt.</p>
<p>Een AfD-deelstaatminister kan de onderzoeksprioriteiten inderdaad veranderen, zegt Müller: ‘Daarmee ontstaat een opzettelijk gecreëerde blinde vlek, omdat de regerende partij nu zelf het onderwerp van het onderzoek is.’ Terwijl de grootste dreiging uit extreemrechtse hoek komt: van alle 7310 door de deelstaatdienst <a href="https://www.mdr.de/nachrichten/sachsen-anhalt/linksextremisten-rechtsextremisten-islamisten,verfassungsschutz-bericht-extremisten-100.html" target="_blank" rel="noopener">geregistreerde</a> extremisten is zo&#8217;n 70 procent ultrarechts, een categorie die ook nog eens hard groeit. Het links-extremisme vormt met 770 geregistreerde mensen een kleine groep.</p>
<blockquote><p>‘De vraag is in hoeverre samenwerking mogelijk blijft als een extreemrechtse partij’</p></blockquote>
<p>Müller ziet nog meer risico’s. Zo heeft de deelstaatminister nogal wat mogelijkheden om de inlichtingeninzet naar haar of zijn hand te zetten. ‘En dat kan sneller dan de meesten denken. Zo vervangt de minister waarschijnlijk direct het hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst. Het was de huidige chef die de AfD “aantoonbaar extreemrechts” is gaan noemen. Dat accepteert de AfD natuurlijk niet.’</p>
<p>Ook is hij bang dat de deelstaatminister selectief informatie naar buiten zal brengen over bijvoorbeeld links-extremisme of islamisme. Niet omdat er een reëel gevaar is, maar om een politieke sfeer te creëren die de AfD goed uitkomt.</p>
<p>Ten slotte krijgt de AfD-deelstaatminister toegang tot informatie van de <a href="https://duitslandinstituut.nl/artikel/66518/rechter-dienst-mag-afd-niet-extreemrechts-noemen" target="_blank" rel="noopener">federale veiligheidsdiensten</a> en die van andere deelstaten. Die werken de afgelopen jaren steeds nauwer samen. Via een gezamenlijk inlichtingensysteem wisselen medewerkers van de verschillende diensten voortdurend informatie uit.</p>
<p>Hoogleraar staatsrecht aan de Berlijnse BSP Business and Law School Alexander Thiele voorziet een lastige opgave: ‘De vraag is in hoeverre die samenwerking mogelijk blijft als de partij die de touwtjes in handen heeft, dezelfde partij is die door andere diensten als bewezen extreemrechts wordt beschouwd. Dat is volstrekt onduidelijk.’</p>
<h5>Amerikaanse taferelen</h5>
<p>Daarnaast wil AfD-leider Siegmund zo’n honderdvijftig tot tweehonderd ambtenaren in Saksen-Anhalt vervangen; veel meer dan de gebruikelijke vijftien tot twintig. Om ambtenaren ‘gerust te stellen’ zei hij tijdens de campagne dat ze zich ‘geen zorgen hoeven te maken, behalve wanneer ze ons werk actief blokkeren. Dan grijpen we zeker naar juridische maatregelen.’</p>
<p>Toch kan de AfD niet zomaar alles doen wat het wil. Duitse ambtenaren zijn goed beschermd. Daar staat volgens Thiele dan weer tegenover dat je ambtenaren makkelijk kunt verplaatsen, of hen het werk moeilijk kunt maken.</p>
<blockquote><p>‘Het ergste wat kan gebeuren, is dat de politie wordt misbruikt om de politiek van een partij door te drukken’</p></blockquote>
<p>Dat geldt ook voor de politietop. Müller: ‘Het hoofd van de politie wordt dan bijvoorbeeld hoofd toezicht op meren en wateren, of toerismevertegenwoordiger. Daar kun je niet veel tegen doen.’</p>
<p>Plaatsvervangend voorzitter van de federale politievakbond Alexander Poitz ziet dat er niet zo snel van komen, maar hij erkent dat de potentiële invloed van een AfD-regering in het zwartste scenario groot kan zijn: ‘Het ergste wat kan gebeuren, is dat de politie wordt misbruikt om de politiek van een partij door te drukken. Dat opent de deur naar machtsmisbruik.’</p>
<h5>Impact op de Duitse, Nederlandse en Europese veiligheid</h5>
<p>Saksen-Anhalt mag ver weg lijken vanuit Nederland, toch vormt AfD-toegang tot inlichtingen (waaronder die van andere deelstaten) een veiligheidsrisico voor Nederland. Nederlandse inlichtingen die worden gedeeld met het Duitse dienstenapparaat, kunnen via de deelstaatachterdeur in onder meer Rusland belanden, waarmee AfD’ers nauwe contacten hebben.</p>
<p>Müller: ‘Ik ben er vrij zeker van dat de diensten alles in het werk stellen om informatie van andere landen, waaronder Nederland, niet in verkeerde handen terecht te laten komen. Maar uitsluiten kan niemand dat. Internationale uitwisseling gebeurt op federaal niveau en is, denk ik, veilig. Maar informatie die al in Saksen-Anhalt is, kun je niet meer verwijderen.’</p>
<p>Ook is de effectiviteit van de politiesamenwerking van Nederland met buurdeelstaten als Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen mede afhankelijk van goede samenwerking tussen de Duitse deelstaatkorpsen. Als die onder druk komt te staan en Duitse deelstaatkorpsen niet langer soepel samenwerken, heeft dat invloed op de samenwerking met de Nederlandse politie; en dus op de veiligheid in Nederland.</p>
<h5>Preventieve maatregelen</h5>
<p>De deelstaatministers van Binnenlandse Zaken nemen maatregelen om het systeem weerbaarder te maken in het geval van een <em>worst case-scenario</em>. De betrokkenen houden de kaken stijf op elkaar over de manier waarop dat gebeurt. Volgens Luca Manns, directeur van het onderzoekscentrum voor inlichtingendiensten aan de Universiteit van Keulen, zou het kunnen dat documenten die herleidbaar zijn naar informanten preventief aan de federale inlichtingendienst worden overgedragen.</p>
<p>Een andere, verdergaande maatregel kan zijn Saksen-Anhalt af te sluiten van het gezamenlijk inlichtingeninformatiesysteem. Zo zei SPD-deelstaatminister Maier dat dat juridisch kan, ‘bijvoorbeeld op het deelgebied van rechts-extremisme of spionageactiviteiten van Rusland’. Manns betwijfelt of dat mogelijk is: ‘De diensten zijn wettelijk verplicht tot samenwerking. Je kunt niet zomaar de deur dichtgooien voor andere veiligheidsdiensten, zonder concrete aanwijzingen van misbruik.’ Voor volledige uitsluiting zou sowieso een wetswijziging nodig zijn. ‘Maar zo ver wil ik niet gaan’, liet Maier alvast in <em>Tagesschau</em> weten. De informatie-uitwisseling over bijvoorbeeld contraterrorisme zou daarmee namelijk ook worden beperkt.</p>
<blockquote><p>&#8216;Je moet niet vóór de verkiezingen al politiek nauwelijks meer terug te draaien besluiten nemen&#8217;</p></blockquote>
<p>Ten slotte hebben sommige deelstaten inmiddels wettelijk geregeld dat het hoofd van de inlichtingendienst niet langer een politieke benoeming is. Müller: ‘Het depolitiseren van deze functies was een doeltreffend beschermingsmechanisme geweest.’ Maar Saksen-Anhalt heeft dat niet gedaan, bevestigt een woordvoerder per mail.</p>
<p>Veel veiligheidsexperts vinden dit soort maatregelen gerechtvaardigd, maar er is ook discussie over hoe democratisch die zijn. Thiele legt uit waarom het beperkt moet blijven tot het hoognodige: &#8216;Democratie betekent dat de politiek door verkiezingen kan veranderen. De strijd tegen de AfD is altijd ook een poging om de keuze van de kiezer niet volledig te laten gelden.’ Politievakbondsman Poitz vreest zelfs voor een boost voor de AfD: &#8216;Je moet niet vóór de verkiezingen al politiek nauwelijks meer terug te draaien besluiten nemen. Dat merken mensen en dat is ook terug te zien in de peilingen.&#8217;</p>
<h5>Zal het echt zo ver komen?</h5>
<p>Niet iedereen is ervan overtuigd dat zich zonder meer een ramp voltrekt als de AfD aan de macht komt. Sommigen wijzen op functionerende <em>checks and balances</em>. Zo <a href="https://www.zdfheute.de/video/heute-journal/sachsen-anhalt-afd-102.html">zei</a> Tamara Zieschang, de huidige CDU-minister van Binnenlandse Zaken in Saksen-Anhalt, onlangs nog dat ze vertrouwt op de veiligheidscreening die een nieuw hoofd van de veiligheidsdienst moet doorlopen. Het is overigens de vraag of een AfD-deelstaatminister, die uiteindelijk over de screenings beslist en zelf niet wordt gescreend, zijn zelf aangestelde veiligheidsdienstchef als veiligheidsrisico zal bestempelen.</p>
<p>Daarnaast vestigen inlichtingenonderzoeker Manns, politievakbondsman Poitz en voormalig inlichtingenchef Müller hun hoop op ambtenaren en politieagenten. Manns: ‘Onder hen zitten mensen die het niet eens zijn met de AfD, of in ieder geval niet met wetsovertredingen. Een ambtenaar kan niet worden gedwongen iets te doen dat in strijd is met de wet.’ Müller is het daarmee eens: ‘De effectiefste bescherming die een democratie kan hebben, zijn integere en eerlijke ambtenaren. Die hebben we in Duitsland en ze moeten weten dat we achter hen staan als het erop aankomt.’</p>


Ginette Brenkman

De AfD dreigt een inlichtingendienst in handen te krijgen

Column

<p>Vandaag, lieve lezer, trek ik je ruw uit je bubbel en neem ik je mee naar een wereld die je nog niet kent. Deze Andere Wereld heet <em>De Oranjezomer.</em> Hier maken mensen als Hélène Hendriks, Thomas van Groningen, Rutger Castricum, Raymond Mens en Victor Vlam een programma dat verdacht veel op <em>Vandaag Inside </em>lijkt. Dat programma ken je wel toch, met Johan Derksen? Je kijkt er nooit naar, maar af en toe dringt er een fragmentje uit het programma onze wereld binnen en dan roepen we: ‘Schande!’ Na een periode van ophef gaat alles daar en bij ons door alsof er niks gebeurd is. Dat wil zeggen, tot de volgende ophef. Het zou een mooie groet zijn: ‘Tot de volgende ophef!’</p>
<p>Vorige week werd er in de Andere Wereld gesproken over Carola Schouten, de burgemeester van Rotterdam. Schouten heeft abgeseild van de Euromast vanwege de belofte die zij deed bij de gemeenteraadsverkiezingen: als de opkomst hoger was dan vier jaar geleden, zou ze gaan abseilen. En zo geschiedde. Het was een leuke stunt, dapper uitgevoerd en goed voor de populariteit van een bestuurder die de harten van de stadsbewoners nog een beetje moet veroveren.</p>
<blockquote><p>Als <em>Rechtsmensch</em> wil je toch ook dat mensen aardig tegen elkaar zijn?</p></blockquote>
<p>Bij Victor Vlam is dat nog niet gelukt. Vlam is een heel belangrijke man in de Andere Wereld. Hij is communicatie- en Amerikadeskundige (zoals bijna iedereen op televisie tegenwoordig) en gespecialiseerd in opvallende opmerkingen. Op een bepaalde manier is dat knap, maar mooi is het in ieder geval niet. Vlam is ‘allergisch voor Schouten omdat ze zo moralistisch is’. Ze is van de ChristenUnie, dan krijg je dat. Wat Vlammetje (zoals zijn programmagenoten hem liefkozend noemen) stoort, is dat ze met boodschappen komt als ‘we moeten aardig zijn tegen elkaar’.</p>
<p>Aardig zijn tegen elkaar. Zoiets zou in Amsterdam, waar ‘de vreselijke Halsema’ de baas is, nog wel kunnen, ‘want dat is een linkse stad&#8217;. Maar aardig tegen elkaar zijn in Rotterdam? Getverdemme. ‘Dat werkt voor heel veel mensen afstotend’, zei Vlam. Hij wil ‘daadkracht en geen feminien leiderschap, gewoon een sterke man!’ (‘Of vrouw’, zei hij er snel achteraan, want hij wil natuurlijk niet voor seksist worden uitgemaakt). Toen anderen aan tafel voorbeelden gaven van het sterke, stoere en daadkrachtige optreden van de Rotterdamse burgemeester (zoals het aanpakken van overlast en criminaliteit), sputterde Vlam tegen dat het hem vooral om de taal ging.</p>
<p>Waarom is het inmiddels links om te wensen dat mensen aardig tegen elkaar zijn? Dat wil je als <em>Rechtsmensch</em> toch ook? Is dat ook niet waar het burgemeesterschap om draait: burgers bij elkaar houden? Een samenleving in stand houden?</p>
<p>De wereld heeft meer liefde en minder haat nodig, dat blijkt elke dag. Lieve woorden spreken enerzijds en hard optreden tegen onrecht anderzijds, precies zoals de Rotterdamse burgemeester doet. Go, Schouten!</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>


Teun van de Keuken

Volgens De Oranjezomer is het ‘links’ om aardig tegen elkaar te zijn

Klimaatbrand

<p>Het moment is aangebroken. Klimaatverandering dringt onze levens binnen. Ik had gedacht dat dít het moment zou zijn waarop de ontkenning ophoudt. Dat we, getraind als mensen nu eenmaal zijn om pas te reageren als de gevolgen voelbaar worden, haast zouden maken en ons gedrag zouden veranderen. Dat we zouden inzien dat de hitte, droogte en branden van deze zomer bewijzen dat klimaatverandering niet over onze kinderen gaat. Het gaat over ons.</p>
<p>Ik had ook verwacht dat bedrijven anders zouden reageren zodra klimaatschade de economie en dus hun winstgevendheid raakt. Dat ze hun uitstoot versneld zouden terugdringen en vol zouden inzetten op duurzame innovatie. Dat overheden wereldwijd werk zouden maken van een stevige CO₂-prijs.</p>
<p>Maar het tegendeel gebeurt. De Europese Commissie overweegt de CO₂-beprijzing af te zwakken. Vanwege de concurrentiepositie, u begrijpt het wel. Donald Trump verhoogde de tarieven op veel Canadese goederen naar 50 procent en dreigde daarin ook de ‘kosten’ van Canadese bosbrandrook te verwerken. De malloot.</p>
<p>Maar hij is niet de enige. Want kijk naar ons: medelijden met campingvluchtelingen, zorgen over watertekort. En toch maar die airco aanschaffen.</p>
<p>Dit alles staat symbool voor iets breders: symptomen bestrijden we, maar de oorzaak ontkennen we of we denken ermee te kunnen onderhandelen. Dat wordt lastig, dat onderhandelen. Onze economie is geworteld in de natuur, is ervan afhankelijk en kan zonder haar niet bestaan.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/auteur/hans-stegeman/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new article-embed--author"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/686857/Hans-Stegeman-Columnist-520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">hans against the machine</span><span class="article-embed__title">Hans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.</span><span class="article-embed__date">30 april 2024</span></span></a>
<h5>De rekening</h5>
<p>Rapporten van economen als Draghi en Wennink behandelen de natuur als gescheiden van de economie, als een probleem dat je met voldoende innovatie en groei kunt oplossen. Deze redenatie is inmiddels bewezen achterhaald. Deze zomer laat <em>live</em> het omgekeerde zien: ecologische ontwrichting is economische ontwrichting.</p>
<p>De rekening komt in fasen. Fase één bestaat uit mensenlevens. Een modelschatting plaatst het dodental van de hittegolf eind juni in Europa op ruim twintigduizend. Frankrijk zo&#8217;n 5.200, Duitsland 4.500, Spanje meer dan 3.000. Dit was juni 2026, als in: <em>afgelopen maand</em>. Geen apocalyptische modelvoorspellingen voor een verre toekomst.</p>
<p>Daarna volgen de economische gevolgen. Door de droogte verloor de Europese landbouw naar schatting 2,1 miljard euro aan graanproductie. Oogsten staan onder druk en ook vee heeft het moeilijk. Minder aanbod van voedsel betekent hogere prijzen. De klimaatrekening wordt voor een deel opgemaakt bij de kassa.</p>
<blockquote><p>De economische schade voor een zomer als deze komt al snel uit op miljarden</p></blockquote>
<p>Rivieren voeren te weinig water, en binnenvaartschepen kunnen daardoor minder lading meenemen. Het Twentekanaal is sinds deze week gestremd. De economie, die altijd veronderstelt dat grondstoffen en goederen op het juiste moment op de juiste plaats aankomen, ontdekt dat ook logistiek afhankelijk is van voldoende water.</p>
<p>En dan is er de arbeidsproductiviteit, het onderwerp waarover politiek Den Haag zich juist zo veel zorgen maakt. Onderzoek van <a href="https://www.allianz-trade.com/en_global/news-insights/economic-insights/Too_hot_to_grow_economic_costs_extreme_heat.html">Allianz Trade</a> laat zien dat de productiviteit per gewerkt uur boven de 30 graden met ongeveer 3 procent per extra graad kan dalen. Dat treft niet alleen bouwvakkers en stratenmakers, maar ook mensen in fabriekshallen, distributiecentra en slecht gekoelde kantoren. Wie de productiviteit wil verhogen, kan klimaatbeleid dus moeilijk als hinderlijke kostenpost behandelen.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5><em>Doom loop</em></h5>
<p>Hoeveel economische schade levert zo’n zomer Nederland op? Een precies getal is niet te geven. Veel schade wordt pas later zichtbaar, bijvoorbeeld in hogere voedselprijzen, ziekteverzuim, kredietverliezen, mislukte investeringen en lagere belastinginkomsten. Mijn grove bandbreedte zou voor een uitzonderlijk jaar als dit al snel uitkomen op miljarden, gebaseerd op de effecten van eerdere perioden met hitte en droogte.</p>
<p>Voor een economie die volgens eerdere verwachtingen van DNB 0,8 procent zou groeien, is dit fors.</p>
<p>Daar gaat je groei dan. Eerst geven we bedrijven meer ruimte om te produceren, uit te stoten en natuurlijke hulpbronnen te gebruiken. Vervolgens besteden we een flink deel van de opbrengst aan het herstellen van de schade. Daarna noemen we de wederopbouw, airconditioners en extra waterwerken opnieuw economische groei.</p>
<blockquote><p>Zodra klimaatschade de groei bedreigt, volgt de reflex om milieuregels te versoepelen</p></blockquote>
<p>Dat is wat je <em>Wenninkisme</em> zou kunnen noemen: de natuur als randvoorwaarde, niet als fundament. Zodra klimaatschade de groei bedreigt, volgt de reflex om milieuregels te versoepelen, bedrijven te ontzien en nog harder op groei te sturen. Precies het recept dat de volgende schade waarschijnlijk groter maakt.</p>
<p><em>Wenninkisme</em> als onderdeel van de <em>doom loop</em> van het klimaat. Klimaatverandering remt de economie. De politiek reageert daarop door bedrijven meer ruimte te geven en het klimaatbeleid af te zwakken. Daardoor nemen de uitstoot en onze kwetsbaarheid verder toe. En de volgende hittegolf wordt heter en de rekening hoger.</p>
<p>Het systeem ontkent de crisis niet langer door te beweren dat ze niet bestaat. Het doet iets verfijnders: het erkent de schade, maar weigert de economische logica die haar veroorzaakt, ter discussie te stellen. Elke hittegolf jaagt ons zo verder de groeireflex in. En die groeireflex stookt de volgende hittegolf alweer op. Het resultaat? Een economie die zichzelf in stand probeert te houden door haar eigen fundament op te eten.</p>


Hans Stegeman

Hoe de economie de klimaatcrisis wil bedwingen? Door nog meer olie op het vuur te gooien

Essay

<p>Ik kijk tegen de zon in die warm en laag over de hoofden van duizenden dansers schijnt. De mist uit de rookmachine heeft ons versmolten tot één lichaam, dat gretig uitkijkt naar de ritmische verlossing die de dj ons voorlopig nog onthoudt. Wanneer hij hem enkele tergende ogenblikken later dropt, springen we als één man omhoog. Extatische blikken kruisen elkaar, terwijl ze zeggen: dit is mooi hè? Ja, dit is mooi.</p>
<p>Ik pak een vreemde vast en zeg: ‘Je kunt hier drijven op het geluk’. Ze slaat haar armen om mijn schouders en kust me in mijn nek. We hoeven niet te praten. Op dit moment besta ik alleen als onderdeel van deze mensen, de muziek, het slaglicht. Mijn kinderen – de allerliefsten – ik ben ze even vergeten. Net als mijn baan of het gebrek eraan, het feit dat ik nog moet bedenken wat we morgen eten en dat ik ooit doodga. Het bestaat even niet. Alleen de beat.</p>
<p>Sinds een jaar of honderd hebben we een naam voor wat ik deed, daar op dat festivalterrein in Amsterdam: escapisme. Escapisme is (het streven naar) een vlucht uit de dagelijkse werkelijkheid.</p>
<blockquote><p>Wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen</p></blockquote>
<p>Het komt van het Latijnse <i>ex-cappare</i>: ‘Uit de kap glippen en die als het ware in de handen van de achtervolger laten’. Ons woord <em>ont-snappen</em> betekent letterlijk <em>ont-grijpen</em>: jezelf losmaken uit een greep. Het woord duikt voor het eerst op rond 1930 in de <i>Encyclopedia for Social Sciences</i>, waarin het een verzameling aan gedragingen classificeert als gericht op het afleiding zoeken van de werkelijkheid of de dagelijkse routine.</p>
<p>Een rave is een uitstekende manier om te ontsnappen aan de dagelijkse werkelijkheid, maar niet de enige. Je kunt de werkelijkheid ook ontlopen door <i>The Pitt </i>te bingewatchen, jezelf af te matten in de sportschool, proberen het einde van je Insta feed te halen, een concert van Kanye West te bezoeken, een abonnement op Pornhub te nemen, je museumjaarkaart eindelijk eens te gebruiken, <i>The Godfather</i>-trilogie nog een keer te bekijken of gewoon lekker op vakantie te gaan. De mogelijkheden zijn schier eindeloos; wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen.</p>
<p>We hebben er dan ook genoeg aanleiding voor. De greep die de dagelijkse werkelijkheid momenteel op ons uitoefent, zal zelfs voor de meest toegewijde stoïcijn een wurgend karakter hebben. Verwoestende oorlogen woeden op alle halfronden, de democratie trilt onder het gewicht van zware jongens met autocratische ambities, de waarheid is een kwestie van persoonlijke voorkeur geworden, het beschermen van mensenrechten een naïeve droom, AI luidt misschien wel het einde van de mensheid in, in grote delen van de wereld worden nauwelijks nog kinderen geboren, bijna de helft van de Europeanen heeft psychische problemen, economische ongelijkheid groeit en, wacht, vergeet ik dan nog iets…?</p>
<p>O ja, de opwarming van de aarde is de heraut van de meest wetenschappelijk onderbouwde apocalyps die de mensheid ooit in de ogen heeft gekeken. De aandrang om te vluchten voor deze werkelijkheid kan zomaar eens onbedwingbaar worden.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1077275" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-1280x960.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="960" /></p>
<h3>1. Het verlangen</h3>
<p>Toch zullen weinigen beweren dat escapisme een verschijnsel is dat alleen eigen is aan deze tijd. De nakende apocalyps is nooit ver weg geweest in de gedachten van de mensen. En ook als de wereld zoals we haar kennen niet op het punt staat te eindigen, is er altijd nog ons persoonlijke einde – en alle ellende die daaraan vooraf kan gaan – dat een ontsnappingswens rechtvaardigt. Er is weinig dat de mens zo vakkundig negeert als zijn eigen sterfelijkheid. En zelfs als je daar helemaal in het reine mee bent, dan is er nog de wekker om half 7, de stortbui die je op de fiets naar je werk begeleidt, de belastingaangifte, de strijk en de nooit eindigende vaatwascyclus om je te doen verlangen naar een boek, een glas wijn of een tropisch eiland. Of liever nog, <i>all of the above</i>.</p>
<blockquote><p>Escapisme is een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan</p></blockquote>
<p>Dat waarvoor we vluchten ziet er aan de oppervlakte steeds anders uit, maar is in de kern altijd hetzelfde: uitzonderlijke ellende en banale sleur; de dubbele gesel van ons bestaan. Ook het vluchtgedrag zelf vertoont in al zijn verschijningsvormen één belangrijke overeenkomst: er is altijd sprake van een alternatieve werkelijkheid die de dagelijkse realiteit tijdelijk voor ons vervangt. De moderne vlucht in de vorm van feesten, vakanties, series, gamen, sporten, scrollen, etc. brengt ons even ergens anders, naar een wereld die prettig afwijkt van die die we normaal om ons heen hebben.</p>
<p>Het zijn bovendien varianten op gedrag dat al zo oud is als de mensheid zelf. De roes van het feest waarin je even op kan gaan in een geheel, het ritueel dat het dagelijkse onderbreekt om er betekenis aan te verlenen, het verhaal dat je naar een andere wereld transporteert, het spel dat in tegenstelling tot de echte wereld duidelijke regels heeft, de kunst die alleen zichzelf tot nut heeft; al deze verschijnselen, die bij de mens horen als ritme bij muziek, zijn vormen van ontsnapping. Ze roepen iets op wat in contrast staat met hoe het normaal gesproken is.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1077243" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-1280x960.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="960" /></p>
<h3>2. Het werkelijke</h3>
<p>Escapisme is dus een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan, maar tot ongeveer honderd jaar geleden nooit het label ‘ontsnapping’ hebben gekregen. Het woord draagt iets negatiefs in zich, een zelfreprimande voor het wegkijken van de werkelijkheid die we eigenlijk onverschrokken onder ogen zouden moeten komen.</p>
<p>Wat we kwalificeren als de werkelijkheid, en wat als ontsnapping, verschuift met de tijdgeest. Zo is het een tijdlang de consensus geweest dat een monnik dichter bij het ware leefde dan een arbeider in het veld. Tegenwoordig kun je juist makkelijker aannemelijk maken dat religie een grove vorm van escapisme is, die de leegheid en betekenisloosheid van het universum niet onder ogen wil komen. Toen de term ‘escapisme’ opdook, verwees het naar de apolitieke houding van de burgerij die vluchtte in de banale pleziertjes van een gewoon leven. In contrast met de hedendaagse festivalscene waarin ik mij met vele anderen wellicht iets te gretig begeef, verschijnt die burgerlijkheid – het gezin, de sportclub,<i> The Voice </i>op vrijdagavond – juist weer als het werkelijke.</p>
<blockquote><p>Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig</p></blockquote>
<p>Toen het boek aan een opmars begon en de gewone man begon te lezen, bestonden er grote zorgen dat al dat lezen zou afleiden van zaken die er wél toe deden, zoals bidden en borduren. Nu jammeren we over de ondergang van het geschreven woord alsof het de ondergang van de mensheid betekent. Zo bezien is escapisme geen categorie van gedrag, maar een categorie van afkeuring. Het dominante ideaal bepaalt wat werkelijk is en alles wat daar tegenin gaat, is ontsnapping.</p>
<p>Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig. Als je ontsnapping beschouwt als het menselijke vermogen om een alternatieve werkelijkheid op te roepen, heeft ze vele mooie kanten. Ze is gelijk aan ons vermogen tot verbeelding en daarmee tot verzet. Dat de mens zich andere werkelijkheden kan inbeelden en tot leven kan roepen – in kunst, literatuur, muziek en zelfs in TikTok-reels en communes in Paraguay – is het begin van verandering.</p>
<p>Antropoloog Johan Huizinga interpreteert in zijn standaardwerk <i>Homo Ludens </i>(1938) het menselijk vermogen tot het oproepen van alternatieve werkelijkheden zelfs als de motor voor alles wat wij cultuur noemen. Hij noemde het niet ontsnappen, maar spelen, wat hij definieerde als een vrije, vrijwillig aanvaarde, maar bindende handeling, binnen begrensde tijd en ruimte, met een doel in zichzelf, gedragen door spanning, vreugde en het besef dat men even buiten het gewone leven verkeert. Dat klinkt verdacht veel als die rave waar ik was.</p>
<p>Hij herleidt allerlei culturele verschijnselen die wij doorgaans hoog aanslaan – rechtspraak, filosofie, poëzie, kunst – tot vormen die oorspronkelijk in spel gestalte kregen en pas later overgingen tot het domein van de ernst. Overigens zonder ooit helemaal hun ludieke oorsprong te verliezen. Een rechtszaak bijvoorbeeld, heeft nog steeds het karakter van een spel, met een eigen ruimte, eigen regels, speciale kledingvoorschriften, een winnaar en een verliezer.</p>
<p>Ontsnapping is verbeelding en in onze verbeelding woont onze scheppende kracht.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
<p>Joséphine de Vries is filosoof, econoom en schrijver. Ze hing na 15 jaar haar carrière als strategieconsultant aan de wilgen en publiceert nu verhalen op het snijvlak van de actualiteit en filosofie: met en bijzondere interesse voor waarheid, macht, betekenis en identiteit.</p>
</div>
<h3>3. Het normale</h3>
<p>Dan is er nog een tweede productieve eigenschap die de aard van de ontsnapping kenmerkt. Ze roept niet alleen alternatieve werkelijkheden tot leven, ze bevestigt ook de al bestaande werkelijkheid. Cultuurfilosoof Charles Taylor illustreert deze gedachte in zijn boek<i> A Secular Age </i>(2007)<i> </i>met het carnaval. Carnaval was in de katholieke Middeleeuwen het feest waarin het systeem tijdelijk op zijn kop gezet werd: de nar is koning. De mensen ontsnapten collectief aan de strenge hiërarchie van hun samenleving; heer, boer en horige feestten zij aan zij in een wereld waarin de regels even heel anders waren dan normaal.</p>
<p>Taylor zegt: hiermee bevestigden zij juist die normale, dagelijkse orde. Door af te wijken van het normale, breng je het normale als normaal naar voren. In een moderne context: vakantie is een tijdelijke onderbreking van het normale. Je gaat ergens anders heen, je hoeft niet op tijd je bed uit, je mag om 11 uur al aan het bier (toch?), kortom, er gelden andere regels. En in dit contrast verschijnt het normale leven als precies dat: normaal. Als het altijd vakantie was, zou dát de dagelijkse sleur vertegenwoordigen waaraan ontsnapt dient te worden. Werk en vakantie houden elkaars bestaan in evenwicht. De rave waar ik tijdelijk opga in een geheel, maakt mij de volgende dag, wanneer ik me er weer uit losgeweekt heb, het individu dat essays schrijft, voor haar kinderen zorgt, haar leven richting probeert te geven. Het contrast, de afwisseling, wekt beide kanten tot leven.</p>
<blockquote><p>We mogen milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren.</p></blockquote>
<p>Deze ambiguïteit, het bewaren van twee tegengestelden als beide goed en waardevol, is iets waar wij moderne mensen het een beetje moeilijk mee hebben. Het idee dat de werkelijkheid soms haar tegengestelde nodig heeft om haar als werkelijkheid te kwalificeren, verdwijnt naar de achtergrond in het gereformeerde Noordwest-Europa. Carnaval is niet langer het moment waarin de orde zich in haar tegengestelde gedaante toont, maar wordt in de ogen van de protestanten gewoon onzedelijk, een aansporing tot kwaad. Ze schaffen het af. Het ontsnappen aan de werkelijkheid wordt gelijk aan het ontkennen van de werkelijkheid.</p>
<p>Uit deze calvinistische erfenis komt het schuldgevoel voort dat we ervaren als we onze ogen sluiten voor het leed in de wereld en in plaats van het Journaal een Netflixserie kijken. Als we dansen in plaats van protesteren, voelt dat alsof we de werkelijkheid ontkennen. We mogen, vind ik, milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren. Het is me op die feestjes meer dan eens door het hoofd geschoten: wat als iedereen af en toe een ervaring zoals dit had? Zou er dan nog steeds zoveel haat in de wereld zijn? Ik klink als een <i>Kinderen voor Kinderen-</i>refrein, ik weet het, maar op dat moment ervaar ik hoe de wereld nooit kan, maar wel zou moeten zijn.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1078847/Escapisme-juli-2026-Webshop--520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">1 juli 2026</span></span></a>
<h3>4. Het goede</h3>
<p>Ik hoor u denken: oké, ontsnappen is misschien niet noodzakelijk verkeerd, maar we kunnen toch wel zeggen dat sommige vormen van ontsnapping beter zijn dan andere? Is een boek niet een betere manier om te ontsnappen dan een Netflix-serie? En beter die serie dan naar een rave?</p>
<p>Dat is die calvinist in u, in ons allemaal, die zo graag het goede wil vastpinnen en voorschrijven. Laten we hem de mond snoeren. Ontsnapping behoort tot het domein van het mogelijke, van het nog niet vaststaande, van wat niet is, maar zou kunnen zijn. Als we de vorm van de ontsnapping gaan dicteren, wordt ze onderdeel van het systeem waar ze van weg probeert te komen. Ze dient vrij te zijn. Jouw ontsnapping, jouw keus.</p>
<p>Het enige wat ontsnapping moet zijn, is een heen en weer tussen de werkelijkheid en haar alternatief. Het is een beweging die weer terugkeert. Wanneer men definitief kamp opslaat in een alternatieve werkelijkheid, zoals bij verslaving gebeurt, of wanneer Instagram werkelijker lijkt dan het schoolplein, of wanneer men gewoonweg het kwaad in de wereld ontkent, is het einde zoek. Dan neemt een werkelijkheid die geen grond vindt in het reële het over en raken we de weg kwijt.</p>
<p>Om 23 uur gaat de muziek uit, de betovering is verbroken. Twee platte petten vegen de makke menigte naar huis. De taxi laat op zich wachten, mijn voeten doen pijn. Een onnadenkend geopende nieuwsapp waaiert wat ellende mijn kant op. We nemen afscheid. Thuisgekomen kus ik mijn slapende kinderen, de vaat staat nog op het aanrecht, mijn man mompelt wat als ik naast hem kruip. Het ware is warm en snurkt een beetje.</p>


Josephine de Vries

Waarom we af en toe moeten ontsnappen aan onszelf

Klimaatverandering

<p>Het is vandaag precies 75 jaar geleden dat het Vluchtelingenverdrag van de Verenigde Naties werd aangenomen. Het verdrag, dat 150 landen hebben ondertekend, bepaalt welke verplichtingen landen hebben tegenover vluchtelingen en welke bescherming zij krijgen. Zo hebben zij onder meer het recht om asiel aan te vragen en mogen ze niet worden teruggestuurd naar een land waar zij gevaar lopen.</p>
<p>Formeel richt het Vluchtelingenverdrag zich vooral op slachtoffers van een conflict of oorlogssituatie, of personen die op basis van geaardheid of ras worden vervolgd. Anders dan tijdens de formalisatie van het verdrag, slaan er anno 2026 ook jaarlijks tientallen miljoenen mensen op de vlucht vanwege het veranderende klimaat. Afrikaanse boeren zien hun oogsten mislukken, eilandbewoners in Oceanië de zeespiegel stijgen. Of dichter bij huis: de tweehonderdduizend mensen die verleden week geëvacueerd werden in Zuidwest-Frankrijk nadat honderdduizend hectare aan bos afbrandde.</p>
<p>En het aantal klimaatvluchtelingen neemt toe. 216 miljoen over 25 jaar, volgens de Wereldbank.</p>
<p class="p1">
<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div></p>
<p><em>Nu ook wij kandidaat-klimaatvluchtelingen zijn: wat biedt het Vluchtelingenverdrag aan mensen op de vlucht voor bosbranden, overstromingen en andere klimaatrampen?</em></p>
<p>‘Weinig’, zegt Benoit De Gryse, directeur van Stichting Vluchteling. ‘Het Vluchtelingenverdrag is opgesteld in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Klimaat was niet zo’n urgent thema en werd niet als vluchtgrond erkend. Voor vluchtelingen die puur vanwege het klimaat op de vlucht zijn in zo’n juridische status, met recht op asiel afwezig.’</p>
<p>‘In praktijk valt momenteel een groot deel van de klimaatvluchtelingen alsnog onder het verdrag. Zij het indirect. In delen van Afrika bestaan al (etnische) spanningen over land, water en bestaansmiddelen. Langdurige droogte vergroot schaarste en wakker onderliggende conflicten. Dat kan overgaan in geweld.’</p>
<p><em>West-Afrika werd recent getroffen door enorme overstromingen. Toch wemelt het in Ter Apel nou niet van de Ghanezen. Waar melden klimaatvluchtelingen zich dan wel?</em></p>
<p>‘Vaak blijven klimaatvluchtelingen uit de niet-westerse wereld in hun eigen land. Dat gaat om zo’n 80 procent van het totaal. Ze vertrekken naar minder getroffen gebieden. Een deel trekt naar buurlanden. Minder vaak komen ze naar Europa.</p>
<blockquote><p>‘Een procedure-aanpassing van het verdrag duurt lang en gaat gepaard met veel juridisch gekonkel’</p></blockquote>
<p><em>Nu steeds meer gebieden door klimaatverandering onbewoonbaar worden, hoe houdbaar is het dan nog dat klimaatvluchtelingen op asiel hebben?</em></p>
<p>‘Het klinkt aanlokkelijk om de rechten van klimaatvluchtelingen te verruimen via het Vluchtelingenverdrag. Maar er zijn wat kanttekeningen. Zo’n procedure-aanpassing van het verdrag duurt lang en gaat gepaard met veel juridisch gekonkel. Het duurt jaren voor zo’n aanpassing doorgang vindt. Bovendien, het risico is: nieuwe onderhandelingen geven lidstaten ook gelegenheid om bestaande vluchtelingenrechten in te perken.</p>
<p>‘Er is een disbalans. In deze tijd is de westerse wereld heel navelstaarderig. Terwijl het Vluchtelingenverdrag juist getekend is vanuit een gevoel van internationale solidariteit. Vooral door politieke winden en de opkomst van rechtse partijen die zich richten op problematiek in eigen land, is die solidariteit er niet meer.</p>
<p>‘Meer dan bij juridische verankering zijn klimaatvluchtelingen gebaat bij meer ontwikkelingssamenwerking. Juist daar is de afgelopen jaren heel erg op bezuinigd. Hierdoor zijn de gevolgen van klimaatverandering extra voelbaar en de schade groter.’</p>
<blockquote><p>‘Publieke en mediabelangstelling voor niet-westerse landen slinkt’</p></blockquote>
<p>De Gryse wijst erop dat Nederland tot 2030 (afgaande op het regeerakkoord) zo’n 2 miljard per jaar zal bezuinigen op ontwikkelingshulp. In Amerika wordt op nog grotere schaal getornd aan ontwikkelings- en noodhulp.</p>
<p><em>Klinkt niet alsof compassie met onze medemens in nood weer snel in de mode zal raken.</em></p>
<p>‘Nee, en dat ligt niet alleen aan de politiek. Publieke en mediabelangstelling voor niet-westerse landen slinkt. Conservatisme rukt op in de samenleving. Hun noden blijven onopgemerkt – of erger, we zien klimaatvluchtelingen als de ander, als gevaar.</p>
<p>‘Hoe anders is het zodra het dichtbij komt. Voor de bosbranden in Frankrijk waar duizenden mensen bij op de vlucht sloegen, was er veel aandacht. Kennelijk zijn we vooral alert op klimaatverandering zodra het een bedreiging voor onze vakantie vormt.’</p>
<p><em>Klimaatvluchteling, oorlogsvluchteling – is het niet een westerse tic om vluchtelingen zo te op te delen? Niemand vlucht voor zijn plezier.</em></p>
<p>‘Het klinkt een beetje als: wie heeft naar westerse maatstaven recht op bescherming? Wat moet je meegemaakt hebben om ‘bescherming’ te verdienen? Misschien moeten we inderdaad van dat soort categorisaties wegblijven en ons de vraag stellen: hoe zien wij onze gedeelde verantwoordelijkheid tegenover de ander?’</p>


Je kunt niet vluchten voor het klimaat (volgens het VN-Vluchtelingenverdrag)

<p>Tegen de tijd dat de begrafenis van opperste leider ayatollah Ali Khamenei afgelopen was, die in februari omkwam tijdens de eerste golf van Amerikaans-Israëlische luchtaanvallen, klonken vanuit het zuiden van Iran opnieuw de dreunende geluiden van bombardementen. Maar zowel tijdens de begrafenisplechtigheden als tijdens de hervatte luchtaanvallen bleef één staatsinstelling onverstoorbaar doordraaien: de galg.</p>
<p>Demonstranten die de laatste tijd tijdens protesten zijn opgepakt en politieke gevangenen die al jaren vastzitten, worden in hoog tempo geëxecuteerd.</p>
<p>De strategie van de Verenigde Staten en Israël in Iran lijkt te berusten op het idee dat een uitputtingsoorlog, gecombineerd met de dreigende taal van de Amerikaanse president Donald Trump, de Islamitische Republiek ertoe zou dwingen zijn houding tegenover de eigen bevolking en de rest van de wereld te veranderen. Ook zou die druk een kritische massa Iraniërs ertoe moeten brengen de straat op te gaan om het regime omver te werpen.</p>
<p>De maanden sinds februari hebben echter duidelijk gemaakt hoe onjuist die inschatting is.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Pegah Banihashemi, rechtsgeleerde aan de University of Chicago School of Law en docent mensenrechten, met een focus op machtsdynamieken en politieke veranderingen in het Midden-Oosten</p>
</div>
<p>De eerste opperste leider van de Islamitische Republiek, ayatollah Ruhollah Khomeini (1902-1989), bouwde het hele systeem op één eenvoudige, meedogenloze en onwrikbare doctrine: elke daad die tegen het regime of de staat is gericht, moet worden beantwoord met de zwaarst mogelijke straf. Voor genade is geen plaats. Functionarissen mogen alles doen wat nodig is om het systeem in stand te houden, zelfs als daarvoor de fundamentele religieuze beginselen waarop het regime zegt te zijn gebaseerd, moeten worden geschonden.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Voogdijschap</h5>
<p>Al jaren vóór de Iraanse Revolutie van 1979 predikte Khomeini het principe van het geestelijk toezicht op de staat (<em>velayat-e faqih</em>). Pas nadat hij Opperste Leider was geworden, werd echter duidelijk hoe ver die leer volgens hem reikte. In januari 1988 schreef hij in een brief aan de toenmalige president Khamenei dat de belangen van de islamitische staat zwaarder wogen dan alle ‘secundaire’ religieuze voorschriften van de islam, waaronder het gebed, het vasten en de bedevaart naar Mekka. Deze vergaande interpretatie werd bekend als het absolute voogdijschap van de islamitische rechtsgeleerde (<em>velayat-e motlaqeh-ye faqih</em>).</p>
<blockquote><p>De Revolutionaire Rechtbanken waren oorspronkelijk bedoeld om slechts een beperkt aantal zaken te behandelen</p></blockquote>
<p>Met andere woorden: in de fundamenten van de Islamitische Republiek ligt een doctrine verankerd die totale onderdrukking van de bevolking en de volledige inzet van alle staatsmiddelen toestaat, zolang dat nodig is om het systeem in stand te houden. Ongeacht welke ayatollah aan de macht is of wie tot zijn naaste kring behoort, die doctrine blijft onveranderd.</p>
<p>Daarom gedraagt deze nieuwe generatie leiders, die onlangs aan de macht is gekomen, zich niet anders dan haar voorgangers – en er is geen reden om aan te nemen dat dit zal veranderen. Dat blijkt onder meer uit het gebruik van de Revolutionaire Rechtbanken. Die waren oorspronkelijk bedoeld om slechts een beperkt aantal zaken, zoals spionage, te behandelen. Inmiddels zijn ze uitgegroeid tot tribunalen die doodvonnissen uitspreken tegen iedereen die ook maar de geringste kritiek op de status quo uit. Verdachten worden geconfronteerd met de zwaarste aanklachten, maar moeten zich verdedigen zonder toegang tot een onafhankelijke advocaat.</p>
<h5>Executiegolf</h5>
<p>Iran voerde het aantal executies al ruim vóór het uitbreken van de oorlog fors op. Volgens Amnesty International werden in 2025 ten minste 2.159 mensen geëxecuteerd, meer dan twee keer zoveel als een jaar eerder. Ook de oorlog bracht die executiegolf niet tot stilstand. Ondanks de bombardementen en zonder zelfs tijdens het Perzische Nieuwjaar een onderbreking in te lassen, heeft het Iraanse regime sinds februari 2026 ten minste veertig mensen geëxecuteerd op basis van politiek gemotiveerde aanklachten.</p>
<p>Bovendien constateerde Iran Human Rights na het staakt-het-vuren van 27 maart een sterke toename van het aantal executies. Alleen al in juni 2026 werden minstens 101 mensen geëxecuteerd. Ondanks de oorlog heeft Iran dit jaar inmiddels ten minste 413 executies voltrokken – en niets wijst erop dat het regime van koers wil veranderen. Op dit moment zitten in één gevangenis in Isfahan alleen al meer dan 70 demonstranten in de dodencel. Van hen zijn er minstens 26 overgebracht naar eenzame opsluiting, in afwachting van hun executie. Zoals de directeur van Iran Human Rights opmerkte: ‘Het werkelijke aantal doodvonnissen dat in het hele land is uitgesproken, ligt veel hoger dan eerder werd aangenomen.’</p>
<p>Hiermee komen we bij de aanname van de Verenigde Staten en Israël dat het Iraanse volk uiteindelijk tegen het regime in opstand zal komen. Hoewel extreme onderdrukking afwijkende meningen de kop kan indrukken, kan zij ook juist het verzet aanwakkeren, vooral wanneer die onderdrukking gepaard gaat met langdurige economische ontberingen en zware maatschappelijke druk. In Iran zijn zelfs degenen die hoopten op wezenlijke hervormingen binnen het bestaande systeem, in plaats van een omverwerping ervan, keer op keer teleurgesteld.</p>
<h5>Bloedbad</h5>
<p>De frustratie onder de Iraanse bevolking leek een hoogtepunt te bereiken vlak voordat de Amerikaans-Israëlische aanvallen begonnen. Tienduizenden Iraniërs gingen toen de straat op om te protesteren. Maar trouw aan de leer van Khomeini reageerde het regime met niets minder dan een bloedbad. De Iraanse regering erkent dat 3.117 protestanten zijn gedood. De door Iraanse mensenrechtenactivisten opgerichte persvereniging HRANA heeft meer dan zesduizend dodelijke slachtoffers bevestigd. Andere schattingen liggen nog veel hoger en spreken van zeventienduizend of zelfs 36 duizend doden.</p>
<blockquote><p>De uitputtingsoorlog vergroot de overlevingskansen van het regime</p></blockquote>
<p>Kort nadat de Iraniërs deze brute onderdrukking hadden doorstaan, begonnen de Amerikaanse en Israëlische bombardementen. Trump leek ervan uit te gaan dat die de protesten zouden doen uitgroeien tot een revolutie. Maar na al het bloedvergieten bleef de Iraanse bevolking thuis. De door het regime gevoede angst dat Iran territoriaal uiteen zou vallen, bleek zo groot dat het enthousiasme voor een machtswisseling vrijwel van de ene op de andere dag omsloeg in diepe verdeeldheid, zowel binnen Iran als onder de Iraanse diaspora. Het daaruit voortvloeiende gevoel van onzekerheid en vervreemding zorgde er zelfs voor dat veel Iraniërs zich sterker gingen identificeren met een systeem dat zij kort daarvoor juist hadden willen afschaffen.</p>
<p>Die angst voor territoriale versnippering moet niet worden gezien als een psychologische zwakte, maar als een rationele reactie op een keuze tussen twee kwaden. Juist daarin schuilt de kracht van de grondgedachte waarop de Islamitische Republiek is gebouwd. De prijs van de huidige situatie is hoog, maar veel Iraniërs zijn tot de conclusie gekomen dat de prijs van het uiteenvallen van de staat en de desintegratie van het land nog veel hoger is.</p>
<p>Inmiddels zou duidelijk moeten zijn dat een uitputtingsoorlog niet alleen tekortschiet als middel om de Islamitische Republiek ten val te brengen, maar de overlevingskansen van het regime juist vergroot. Elke nieuwe aanvalsgolf dwingt de Iraanse leiders er niet toe hun wreedste onderdrukkingsmiddelen af te schaffen, maar geeft hun juist nieuwe mogelijkheden om die in te zetten: meer arrestaties, meer veroordelingen en meer executies.</p>


Pegah Banihashemi

De Amerikaanse aanvallen versterken het Iraanse regime alleen maar

<p>Ik heb een mededeling aan de overheid. Ik wil niet langer geregistreerd staan als persoon met een Ghanese achtergrond. Want dat gaat niemand een fuck aan.</p>
<p>Op dit moment is dat vrij gemakkelijk te achterhalen. Met een paar klikken in de Basisregistratie Personen is te zien dat mijn moeder in Ghana is geboren en kunnen rechtsextremisten dus achterhalen dat – hoewel mijn vader Nederlands is – ik een bedreiging vorm voor de raszuiverheid van de Natie.</p>
<p>Tot mijn spijt wijzigt de overheid dit soort gegevens niet zomaar. Je kunt in dit land blijkbaar geen voorzorgsmaatregelen treffen tegen een toekomstige FvD-regering en bijbehorende biculturele apocalyps.</p>
<p>Als het ook maar enigszins kon, zou ik mijn migratieachtergrond laten wijzigen in iets als: ‘Arisch neusje van de zalm’, ‘zeer boreaal’ of zelfs: ‘Zo raszuiver dat Thierry Baudet er zijn vingers bij aflikt’.</p>
<p>Als remigratieminnend Den Haag aan de macht komt, is iedereen met ook maar een vleugje pigment de klos. Een serieuze groep partijen (FvD, JA21, PVV en BBB), samen goed voor 55 zetels, omarmt dit extreemrechtse idee: het deporteren van iedereen met ook maar een beetje Surinaams, Marokkaans, Indisch of andere vleugjes niet-borealiteit in de bloedlijn; zelfs als ze hier geboren zijn.</p>
<blockquote><p>Er is een overdreven registratiedrang zodra het over migratie gaat</p></blockquote>
<p>Nu kunnen ze niet zomaar in databestanden rommelen, maar wie zegt dat de toegang tot die gegevens niet wordt verruimd zodra ze aan de macht komen? Zoals in Amerika nu, en in Duitsland in de jaren dertig? Wie garandeert dat een <em>gebaudetiseerd</em> parlement geen gebruik zal maken van de mogelijkheid om mensen met een migratieachtergrond op te sporen, om de roomwitte droom te verwezenlijken?</p>
<p>Je moet een toekomstige Baudet-regering niet de middelen geven dat te doen.</p>
<p>Tegelijk begrijp ik heus dat zulke gegevens voor de overheid nuttig kunnen zijn: voor onderzoek, om ongelijkheid zichtbaar te maken, discriminatie in kaart te brengen en beleid te toetsen. Maar het risico op misbruik is inmiddels veel groter dan in de jaren zeventig, toen de overheid begon mensen met een migratie-achtergrond als zodanig te registreren.</p>
<p>Er is een overdreven registratiedrang zodra het over migratie gaat. Ter vergelijking: de overheid registreert niet wat je geaardheid is, naar welke kerk je gaat of dat je vakbondslid bent. Maar je herkomst kan wél tot generaties terug worden uitgeplozen.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<p>Wat mij bovenal verbaast, is dat je in dit land over van alles zelf mag beslissen. Over je lichaam, je geloof, je geliefden, je levenseinde. Maar niet over welke gegevens je ter beschikking stelt aan de overheid. Data liggen vast, ook wanneer de politieke werkelijkheid verandert. Herkomstregistratie is niet meer van deze tijd.</p>
<p>Dus Thierry, mocht je op termijn premier worden: geloof die databanken niet. Allemaal fake news. Ik heb niets Ghanees. Ik ben gewoon een Ariër met wat extra pigment. Spaar me.</p>
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new"><span class="article-embed__image" style="background-image:url(https://www.vn.nl/wp-content/uploads/fly-images/1078847/Escapisme-juli-2026-Webshop--520x520-cc.png);"></span><span class="article-embed__content"><span class="article-embed__read-more">Bestel 'm hier</span><span class="article-embed__title">Dit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?</span><span class="article-embed__date">1 juli 2026</span></span></a>


Zo raszuiver dat Thierry Baudet zijn vingers erbij aflikt

Cultuurstrijd

<p><em>The Odyssey</em> van Christopher Nolan, een grootse verfilming van het episch dichtwerk van Homerus, heeft inmiddels zijn tweede weekend in de bioscopen achter de rug. Met een wereldwijde ticketverkoop van zo’n 652 miljoen dollar (572 miljoen euro) is de film een kaskraker. En dat is ook een triomf over Elon Musk en andere <em>right-wing</em> herrieschoppers die hun uiterste best hebben gedaan om de film te laten floppen.</p>
<p>De ophef begon onschuldig. Bij het verschijnen van de eerste teaser in juli 2025 ontstond op social media-platforms een discussie die vaker voorkomt bij films met een historische inslag. Zogenaamde realisten verweten de regisseur te veel vrijheden te nemen. De harnassen zouden afwijken van de ‘historisch correcte versies’, de galei van Odysseus zou te veel op een vikingschip lijken, de dialoog zou te modern zijn.</p>
<p>Lelijk werd het pas met de kritiek op de castingkeuze. Rechtse critici kraakten de diversiteit binnen de bezetting. Dit zou een woke <em>Odyssee</em> zijn, een mix van queer propaganda en historisch revisionisme.</p>
<blockquote><p><em>The Odyssey</em> zou floppen, zong het rond op X</p></blockquote>
<p>Het gerucht dat trans acteur Elliot Page de rol van überheld Achilles zou vertolken (<em>fake new</em>s, in werkelijkheid speelt Page de rol van de soldaat Sinon) werd gezien als een poging om de masculiniteit van Achilles te ondergraven. Op social media volgden AI-video’s van Page als Achilles, waarin tegenstanders hem probleemloos een kopje kleiner maakten. Tegelijkertijd werd de vertolking in de film <em>Troy</em> (2004) – een rol van een opgepompte en hyperblonde Brad Pitt – gevierd als de ‘ware Achilles’.</p>
<p>Nog meer ophef volgde op de keuze voor de zwarte actrice Lupita Nyong&#8217;o als Helena, de mooiste vrouw van Griekenland. Elon Musk noemde de casting ‘een belediging’. Opnieuw volgden er AI-video’s, onder meer van (de 77-jarige) Samuel L. Jackson als Helena. Met kritiek op historische onjuistheden had het niet veel te maken. Met racisme wel.</p>
<p><em>The Odyssey</em> zou floppen, zong het rond in de rechtse kringen van het internet. Musk beloofde een ‘historisch accurate’ versie met behulp van Grok. Een waarheidsgetrouwe versie van een eeuwenoude mythe uit een AI-koker. Je hoofd gaat ervan duizelen.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Druipen van het testosteron</h5>
<p>De ophef valt te verklaren aan de hand van de (extreem)rechtse obsessie met de oudheid. Dat wil zeggen, <em>een indruk </em>van de oudheid. Met het verleden zoals het was, en enig onderscheid in de paar millennia die de oudheid besloeg, hebben de beelden van Musk en co niet veel te maken. Hun relatie met de geschiedenis is er een van selectie en manipulatie. In de Griekse en Romeinse tijd zien ze een periode van orde en tucht, van raszuiverheid, van afkeer van de ander, van kraakheldere verhoudingen tussen mannen en vrouwen en bazen en onderdanen.</p>
<p>En dat is een beeld dat ze niet graag opgeven. Zolang de geschiedenis het eigen wereldbeeld legitimeert, heeft ze praktisch nut voor de toekomst.</p>
<blockquote><p>Odysseus is nog altijd een vechtersbaas, een superheld die de vloer aanveegt met zijn tegenstrevers</p></blockquote>
<p>Het beeld van de oudheid als een wit, stoer mannenfeest is lang gevoed door film en andersoortige fictie. Het Rome uit de film <em>Gladiator</em> (2000) – met zijn brede boulevards en zuilen van wit marmer – lijkt meer op Albert Speers plannen voor het naoorlogse Berlijn dan op het Rome van keizer Commodus. De Spartanen in de film <em>300</em> (2006) druipen van het testosteron.</p>
<p>Is <em>The Odyssey</em> zo baanbrekend anders? Er zijn elementen die in de buurt komen van geweldsverheerlijking. Odysseus is nog altijd een vechtersbaas, een superheld die de vloer aanveegt met zijn tegenstrevers. Maar er zijn ook andere kanten aan de film. En dat zit ‘m niet alleen in de castingkeuze. Boven alles put de adaptatie kracht uit de broosheid van Odysseus. Zijn list met het paard wordt uitgelegd als een schanddaad, als een ontering van de basale regels die een samenleving overeind houden. Als iemand jou een geschenk aanbiedt, moet je erop kunnen rekenen dat het ook daadwerkelijk een geschenk ís. In plaats daarvan richt Odysseus een bloedbad aan.</p>
<p>Schuld verhindert hem om naar huis te gaan. Tien jaar lang zwerft Odysseus rond op zee, een gewonde, angstige man en zijn boetedoening. En dat alleen al is honderd, nee, duizend keer interessanter dan de fascistische fantasietjes van Musk en zijn soortgenoten.</p>


Samuel Peperkamp

Het succes van ‘The Odyssey’ is ook een triomf over fascistische fantasieën

Groetjes uit Engelen

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Het succes van ‘The Odyssey’

Ga naar de webshop

Contact gezocht: een boek van Lisa Arnold

<p>Kom naar de boekpresentatie op maandag 28 september, om half 8 gaan de deuren van de IJzaal open in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. De presentatie is speciaal gepland in de Week tegen Eenzaamheid.</p>
<p><script charset="utf-8" type="text/javascript" src="//js-eu1.hsforms.net/forms/embed/v2.js"></script><br />
<script>
  hbspt.forms.create({
    portalId: "144844019",
    formId: "c72058e3-4249-4b04-b2cf-343a0929f1c6",
    region: "eu1"
  });
</script></p>


Boekpresentatie op 28 september in Pakhuis de Zwijger

<p>Deze publicatie als ook <a href="https://www.vn.nl/product/over-abortus-jantine-jongebloed">Over abortus</a> uit 2025 zijn mogelijk gemaakt dankzij het <a href="https://www.vn.nl/ingrid-harms-stipendium">Ingrid Harms Stipendium</a>. Dit is een initiatief van Han Nefkens, schrijver en goede vriend van Harms, en biedt jaarlijks een journalist of schrijver de kans om in de geest van Harms vijf maanden aan een journalistiek verhaal te werken.</p>
<p><a href="https://fondsbjp.nl/">Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten</a> is verantwoordelijk voor de uitvoer en organisatie van het stipendium. Het zal in totaal tien keer worden toegekend. Lisa Arnold is de derde stipendiaat na Eva Peek (2023) en Jantine Jongebloed (2024).</p>
